ایا د یورو حیثیت د تل لپاره زیانمن شوی؟

د انځور حقوق AFP

یورو، د ریښتینې مینې په شان، تلپاتې ده

د اروپايي کمیسیون مشر ژان کلاود یونکه ویلي وو:

"موږ باید ډاډ ورکړو چې هرڅوک پوه شي چې د اروپايي اتحادېې اقتصادي او پولي یو والی بېرته نه ګرځېدونکی دی"

خو اوس ۱۶ کاله وروسته داسې ښکاري چې په دې خبره کې بدلون راغلی.

د اروپايي اتحادېې په تړونونوکې داسې کومه قانوني وړاندوینه نشته چې یو غړی هېواد کولای شي د ګډو پیسو له نظام څخه ووځي، لږ تر لږه د اروپايي اتحادېې دغړیتوب له لاسه ورکولو پرته له هغې څخه نشي وتلاې.

د ګډو پیسو یا واحد پولي نظام څخه د کوم هېواد د ایستلو لپاره هم کومه رسمي پروسه نه ده موجوده. د جلا کېدو موضوع اصلا مطرح نه وه.

خو اوس د اروپايي پیسو یا د یورو ځینې ساتوونکي په څرګنده د یونان د وتلو په اړه غږېږي.

د روانې میاشتې په لومړیو کې ښاغلي یونکه ومنله چې په تفصیل سره يې د یونان د وتلو یوه سناریو جوړه کړې ده.

د جرمني د ماليې وزیر ولفګانګ شایبلې دا نظریه مطرح کړه چې کېداي شي یونان د څه مودې لپاره له یورو زون څخه ووځي. ځینې څارونکي باور لري چې هغه غوره ګڼي چې یونان د تل لپاره ووځي.

ستونزمن اړیکي

نو، له یوروزون څخه وتل به په څه معنا وي؟

آیا دا به د یورو د تبادلې د یو ټاکلي نرخ د نظام په شان وي چې کله اقتصادي اړتیا پېښه شي او د یو هېواد په ګټه وي هغه بدلولای شي؟ یو دایمې میکانیزم نه، بلکې داسې اړیکي چې د دواړو خواوو د اړتیا له مخې رامنځ ته شوي وي،چې په سختو حالاتوکې بدلېدای شي؟

پخوا هم کله کله د اروپايي اسعارو د تبادلې د نرخ میکانیزم همداسې و. دا سیستم د دې لپاره جوړشوی و چې د اسعارو د تبادلې د نرخ د شدیدو بدلونونو مخه ونیسي او د ځینو غړو لپاره دا د پیسو د بشپړ یووالي لپاره د چمتووالي یوه برخه وه.

خو کله کله دا اړیکي له ستونزو ډک وو. په ۱۹۹۲ کې بریتانیا او ایټالیا دې ته اړکړل شول چې د واحدو پيسو له نظامه ووځي، ځکه بازارونه په دې نظر وو چې د هغوی د اسعارو د تبادلې نرخ د زغملو وړ نه دی. یو کال وروسته فرانسه هم له ستونزو سره مخ شوه.

خو د اسعارو د تبادلې د میکانیزم غړوهېوادونو په دې نظام کې د فرانسې د ساتلو لپاره، د اسعارو د تبادلې د نرخونو بدلون ته تریوه حده اجازه ورکړه.

که څه هم هغوې نه غوښتل دا کار وکړي، خو د فشار او مجبوریت له امله ېې وکړ. د اړتیا پر وخت کې کېدای شي له نرمښت کار واخیستل شي، کېدای شي د فرانکفورت له مشورې پرته د ملي پیسو ارزښت ټیټ کړل شي او بانکي نظام کې پیسې واچول شي.

د انځور حقوق Getty images

د ټوټې کېدو وېره

خطر دا دی چې که د اسعارو د تبادلې د میکانیزم په شان د یورو له غړیتوب څخه وتل هم آسانه وي، نو ښايي مالي بازاورونه هم د دې پروژې په اړه خپل نظر بدل کړي.

هغوې به په خپلو محاسبو کې دا امکان په نظر کې ونیسي چې کېدای شي یو هېواد د خپلې اقتصادي اړتیا او محاسبو له امله وغواړي له واحد نظام څخه ووځي.

که مالي بازارونه دغې پایلې ته ورسېږي ښايي د خپلو اټکلونو پام نورو هغو هېوادو ته واړوي چې کېدای شي دغسې ستونزو سره مخ شي. له دې امله ښايي د اړوندو حکومتونو د پورونو لګښت لوړ شي، او احتمالا هغوې له یورو څخه وتلو ته اړ کړي.

د اممکنه ده. په ۲۰۱۲ کال کې کله چې د ځینو حکومتونو لکه هسپانیا او ایټالیا لپاره د پور اخیستلو بیه ډېره لوړه شوه، په ټول یورو زون کې دغسې وېره خپره شوه.

هغه وخت هغوې له یورو زون څخه د وتلو مخنیوی وکړ، خو د اروپايي مامورینو لپاره چې غوښتل ېې د اروپايي اتحادېې پروژه خوندي وساتي، له ستونزو ډک وخت وو.

خو اوس اندېښنه دا ده چې د ټوټې کېدو د خطر د امکان په منلوسره، موږ هغه پېری له بوتله راباسو چې بېرته ننه ایستل به ېې ډېر سخت وي.

د یورو زون ټینګښت

خو د دې نظرېې لپاره دلایل شته چې یورو زون پر داسې یو ټینګ بنسټ جوړشوی چې ښورول ېې د اسعارو د تبادلې د نرخ د میکانیزم په پرتله سخت دي. د واحدو پیسو د نظام څخه د وتلو لګښت د اسعارود تبادلې له میکانیزم څخه د وتلو په پرتله ډېر لوړ دی.

د نویو پیسو رامنځته کول او په انتقالي پړاو کې پر له پسې اقتصادي ګډوډي ډېر لګښت غواړي.

د انځور حقوق AFP
Image caption د نویو پیسو رامنځته کول او په انتقالي پړاو کې پر له پسې اقتصادي ګډوډي ډېر لګښت غواړي

د اړوندو حکومتونو اعتبار ته هم زیان رسېږي. دا استدلال هم کېدای شي چې یونان په یوروزون کې د پاتې کېدو لپاره سترې اقتصادي ستونزې ګالي. دا د نوروهېوادو لپاره یو پیغام دی چې په یورو زون کې د پاتې کېدو لپاره باید استثنايي ګامونه پورته شي او دا دهغې د ټینګوالي یوه نښه ده.

د دې ترڅنګ د یورو زون هېوادونو په ګډه یو لړ اصلاحات هم پیل کړي دي او هڅه کوي چې د خپل جوړښت هغه بنسټیز عیبونه له منځه یوسي چې په دې سیمه کې د مالي ستونزو سبب شوي دي.

" نازک، کمزوری، ناقص"

د بانکي یووالي او د حکومتونو د مالي چارو د سمون او ډسپلین د ټینګوالي لپاره هم ځینې ګامونه پورته شوي دي. خو په هغه کچه لا نه دي چې د زیاترو اقتصاد پوهانو له نظره د یورو زون د یووالي د ټینګښت لپاره په کار دي چې د سترو اقتصادي بحرانونو پر وړاندې ېې وساتي.

د اروپا د مرکزي بانک ماریو دراګي وايي ټولې چارې لا بشپړې نه دي. هغه وايي:’’ دا یووالی بشپړ نه دی، او له دې امله نازک او کمزوری دی او ټولې هغه ګټې ورڅخه نه ترلاسه کېږي چې که بشپړ وای ورڅخه ترلاسه کېدای شوای. په راتلونکي کې باید د بشپړ یووالي پرلور ټینګ ګامونه پورته شي.’’

د دې پروسې د بشپړېدو لپاره به ډېر کلونه په کار وي. ویلای شو چې هرڅومره چې یورو زون له بانکي او د حکومتونو د مالي چارو له پلوه د یووالي پر لاره لاړ شي، د اسعارو د تبادلې د یو موقتي او کمزوري میکانیزم په توګه به نه ښکاري.

خو دا لاره به له سیاسي پلوه ډېره سخته وي، ځکه چې په هغې کې به د مالیې ورکوونکو خلکو پیسې لګېږي، په تېره بیا چې دا پیسې به یوازې د جرمني له خوا نه وي.

خو یوه پاتې پوښتنه دا ده. آیا یورو د یوې پایداره واده په شان ده؟ که د مینې ډکه پالنه يې وشي یقینا پاتې کېدای شي. په اوسني وخت کې د دغسې پالنې شواهد لږ دي.