آیا بحران قطر می‌تواند به تقویت ایران منجر شود؟

دوحه حق نشر عکس Getty Images
Image caption نمای عمومی دوحه، پایتخت قطر

در فهرست ارائه شده از سوی عربستان سعودی و متحدانش برای برداشتن تحریم‌های قطر، شرط اول، کاهش روابط دیپلماتیک آن کشور با ایران و بستن دفاتر نمایندگی ایران است. بسیاری از تحلیلگران معتقدند که موضوع ایران (در کنار فعالیت شبکه تلویزیونی الجزیره و رابطه قطر با اخوان المسلمین) از محورهای اصلی درگیری بین عربستان با قطر است.

چهارکشور عربستان، امارات، بحرین و مصر تمام راه‌های زمینی دریایی، هوایی خود را به روی دوحه بسته‌اند. این در حالی است که تا پیش از این ۴۰ درصد مواد غذایی مورد نیاز قطر از مرز زمینی عربستان وارد آن کشور می‌شد. همچنین شرکت هواپیمایی قطر که اخیرا به عنوان بهترین خط هوایی جهان شناخته شده بود، مجبور شده مسیر‌های طولانی را برگزیند و از بازار چهار کشور مزبور محروم شود. تحریم‌ها مشکلات دیگری را هم برای قطر ایجاد کرده که نهایتا به کاهش رتبه اعتباری قطر در بازار‌های جهانی منجر شده است.

طبق برخی گزارش‌ها، قطر اینک با خطر اخراج از شورای همکاری خلیج فارس که شامل شش کشور عربی در حوزه خلیج فارس است نیز روبروست.

عربستان با اعلام اینکه شرایط درخواستی غیر قابل مذاکره‌اند، تا اینجا، راه‌های دیپلماتیک را برای حل بحران بسته است.

بیشتر بخوانید:

+ بحران قطر؛ همسایگان عرب دوحه را منزوی کردند

+ نشست چهار کشور عربی بدون تصمیمی علیه قطر پایان یافت

+ بحران قطر؛ 'رشد ۲۰ درصدی پروازهای عبوری از ایران'

قطر ۴۸ ساعت پس از ارائه فهرست از سوی چهار کشور، از خود واکنش نشان داد. امیر قطر در یک تماس تلفنی با تبریک عید فطر به حسن روحانی، رئیس جمهور ایران گفت: "آغوش قطر برای تعامل و همکاری باز است" وی افزود که قطر "برای گسترش همه جانبه روابط دو کشور" آماده است. روحانی نیز ضمن استقبال از سخنان شیخ تمیم بن حمد آل ثانی، امیر ۳۷ ساله قطر، و اعلام آمادگی برای گسترش روابط، با هدف قدرت بخشیدن به قطر برای مقابله با تحریم‌ها تاکید کرد که "فضای هوایی، زمینی و دریایی کشورمان همواره به روی قطر به عنوان کشور برادر و همسایه گشوده خواهد بود".

از آغاز تحریم ها، ایران از طریق هوا و دریا مواد غذایی به قطر ارسال کرده ضمن اینکه پرواز‌های شرکت هواپیمایی قطر به اروپا از طریق آسمان ایران صورت می‌گیرد.

حق نشر عکس Getty Images
Image caption وزیران امور خارجه عربستان، امارات، مصر و بحرین در مورد پاسخ قطر گفت‌وگو می‌کنند

عربستان با مشکل روبرو است

عربستان برای جلب همراهی جامعه بین المللی نسبت به اقدامات اخیر و مشروعیت بخشیدن به خواسته‌هایش، موضوع حمایت قطر را از سازمان هایی که برخی از آنان از سوی سازمان ملل در زمره گروه‌های تروریستی شناخته شده اند در مرکز تبلیغات خود قرار داده است.

اما انتشار گزارش چند روز پیش یک اندیشکده شناخته شده بریتانیایی به نام "جامعه هِنری جکسون" که در آن عربستان به عنوان "پیشتاز" کشور‌های حمایت کننده مالی افراط گرایان اسلامی‌در بریتانیا معرفی شده، کار را برای عربستان مشکل کرده است. در گزارش مزبور آمده است: "مجموعه‌هایی در تمامی کشور‌های خلیج (فارس) و ایران مسئول دامن زدن به افراط‌گرایی هستند، اما بدون شک آنها که در عربستان حضور دارند، در صدر این فهرست قرار می‌گیرند."

آیا قطر تسلیم خواهد شد؟

به نظر می‌رسد که قطر به دو دلیل تسلیم تمام شرط‌هایی که عربستان و متحدانش برای آن کشور گذاشته‌اند نخواهد شد. نخست به این دلیل که قبول کردن این شرط‌ها به معنی از دست رفتن حق حاکمیت آن کشور و تبدیل آن به یک کشور تحت‌الحمایه خواهد بود. شرط‌های عربستان، هم سیاست‌های داخلی را به قطر دیکته می‌کند (مانند برچیدن الجزیره) و هم سیاست‌های خارجی (از قبیل قطع رابطه دیپلماتیک با ایران و برچیدن پایگاه نظامی ترکیه در قطر).

اما شاید موضوع مهمتر این باشد که در کشوری که تاریخ آن از کودتا‌های متعدد پر شده، تسلیم شدن به عربستان موقعیت امیر قطر را به شدت تضعیف و متزلزل و او را در برابر وقوع یک کودتای دیگر آسیب‌پذیر خواهد کرد. به عبارت دیگر، تا وقتی که در قطر کودتایی صورت نگرفته و یا کشور با یک حمله نظامی روبرو نشده، قبول یکجای شرط‌های مورد نظر عربستان و متحدانش توسط حکومت فعلی قطر به احتمال قوی منتفی است.

حق نشر عکس Getty Images
Image caption استادیوم در حال ساخت در قطر

آیا قطر تاب مقاومت در برابر تحریم‌ها را دارد؟

یکی از مشکلاتی که برای قطر به وجود آمده، کاهش رتبه‌بندی آن کشور توسط موسسه اعتبارسنجی مودیز است. موسسه مودیز در گزارش اخیر خود به دلیل اینکه "پیدا شدن یک راه حل سریع برای حل مناقشه موجود در چند ماه آینده غیر محتمل است" و نیز "مبهم" بودن وضعیت، رتبه اعتباری قطر را یک درجه کاهش داده است. اما، مودیز در عین حال تاکید کرده که با وجود داراریی‌های قطر، شامل ۳۵ میلیارد دلار ذخیره ارزی در بانک مرکزی آن کشور و ۳۰۰ میلیارد دلار سرمایه گذاری در مناطق مختلف جهان، کشور مزبور، تا زمانی که صادرات گاز ادامه دارد، ضربه پذیر نیست و "علیرغم تحریم‌ها به رشد خود ادامه خواهد داد."

ممکن است که عربستان غافلگیر شود

اخراج قطر از شورای همکاری خلیج فارس "در عمل" به معنای از هم پاشیدن شورا است چرا که کویت و عمان هم در دعوای اخیر نشان دادند که از سیاست‌های تهاجمی عربستان پیروی نمی‌کنند. این پیروزی بزرگی برای ایران محسوب می‌شود. به این دلیل که پس از عدم موفقیت محمد بن سلمان در یمن برای در هم شکستن شورشیان حوثی مورد حمایت ایران، این شکست قابل توجه دومی خواهد بود که عربستان در برابر ایران تجربه می‌کند. به این معنا که ایجاد یک جبهه متحد در برابر ایران عملا به شکست انجامیده است. از طرف دیگر، استراتژی اعلام شده از سوی دونالت ترامپ، رئیس جمهور آمریکا برای ایجاد یک اتحاد منطقه‌ای علیه ایران شیعه نیز عملا با سردرگمی و ابهام روبرو خواهد شد.

حق نشر عکس ERIC PIERMONT
Image caption هواپیمایی قطر

علاقه قطر برای داشتن روابط حسنه با ایران عمدتا ریشه اقتصادی دارد. دو کشور در مالکیت بزرگترین سفره گاز جهان (گنبد شمالی متعلق به قطر و پارس جنوبی متعلق به ایران) در زیر آبهای خلیج فارس با یکدیگر شریکند. ایران و قطر به ترتیب دومین و سومین ذخیره گاز جهان را (بعد از روسیه) در اختیار دارند. اتخاذ سیاست‌های خصمانه نسبت به ایران با توجه به اینکه ۶۰ درصد درآمد قطر از همین سفره گازی تأمین می‌شود عاقلانه نیست.

ایران علاوه بر منافع ژئوپلتیک (بر هم خوردن طرح ایجاد یک اتحاد منطقه‌ای علیه آن کشور به رهبری عربستان)، به طور غیر منتظره‌ای می‌تواند از شرایط به وجود آمده بهره اقتصادی ببرد. قطر ممکن است به دو دلیل مجبور شود برای تکمیل پروژه عظیم ۲۰۰ میلیارد دلاری جام جهانی ۲۰۲۲ که خود میزبان آن است، از ایران کمک بگیرد.

اول اینکه با مقاومت قطر در پذیرش شرایط، احتمالا عربستان و امارات از شرکت‌های خارجی خواهند خواست که بین معامله با قطر و آنان یکی را انتخاب کنند. دوم، به گفته اید اوکدن، اقصاددان ارشد عربیا مانیتور، "تعداد کثیری از شرکت‌های ساختمانی که در قطر مشغول به کارند مقر اصلی شان در دبی است. با تحریم معامله با قطر بسیاری از این پروژه‌ها خواهد خوابید."

به این ترتیب راه برای شرکت‌های مهندسی و ساختمانی ایران و نیز فروش مصالح به قطر باز خواهد شد. به گفته محمد رضا انصاری، رئیس انجمن صادرکنندگان خدمات فنی و مهندسی ایران، از زمان امضای برجام، ایران توانسته به ۲ میلیارد دلار صادرات خدمات فنی و مهندسی دست یابد. وی افزوده که این خدمات حداقل تا سقف ۲۵ میلیارد دلار در سال می‌تواند افزایش پیدا کند.

کوتاه سخن، طرح عربستان سعودی در مورد قطر که یکی از اهداف مرکزی آن مقابله با حکومت ایران است، در صورت به درازا کشیدن بحران فعلی با قطر می‌تواند نتیجه معکوس بدهد و منافع سیاسی و اقتصادی قابل توجهی را نصیب ایران کند.