افغانستان؛ آوردگاه دیگری برای ایران و عربستان؟

عبدالله حق نشر عکس CEO
Image caption پذیرایی ملک سلمان بن عبدالعزیز آل سعود از هیات افغانستان به‌رهبری عبدالله عبدالله که رابطه نزدیکی با تهران دارد

اخیرا وقتی سفارت عربستان سعودی در کابل، پایتخت افغانستان، در مورد "موشک‌پرانی حوثی‌های یمن به جانب مکه" خبرنامه‌ای به زبان فارسی به رسانه‌های افغانستان فرستاد، خیلی از روزنامه‌نگاران به درستی آن شک کردند.

این خبرنامه غیرمعمول که چند روز پس از اصل رویداد منتشر شده بود، نوشته بود که سفارت به اطلاع همه شهروندان افغانستان می‌رساند که حملات شبه‌نظامیان حوثی در یمن به داخل این کشور و مناطق مرزی عربستان منحصر نمانده و آنها اکنون با موشک‌های خود شهر مکه، "نزولگاه وحی و قبله مسلمانان" را هم هدف قرار می‌دهند.

به دنبال آن ریاست اجرایی دولت و همزمان بسیاری از نمایندگان مجلس موضع‌ گرفتند و حملات حوثی‌ها را محکوم کردند. آن وقت روشن شد که شاید انتشار این خبرنامه حساب شده و معنا‌دار بوده‌ است.

عربستان سعودی از زمانی‌که ملک سلمان پادشاهی این کشور را بدست گرفت، سیاست فعال‌تری در خاورمیانه در پیش گرفته‌ و به‌ویژه برای مهار نفوذ ایران دست به کار شده و به نظر می‌رسد در همین چهارچوب افغانستان هم از این معادلات دور نمانده‌ است.

عربستان رابطه سابقه‌دار و عمیقی با مجاهدین سنی مذهب افغان داشت که در دهه هشتاد میلادی علیه حکومت تحت حمایت اتحاد جماهیر شوروی در کابل قیام کرده بودند . سپس در اواسط دهه ۹۰ میلادی رابطه‌ این کشور با روی کار آمدن گروه اسلام‌گرای افراطی طالبان و کنترل کابل از سوی این گروه، تا جایی پیش رفت که این کشور در کنار پاکستان و امارات متحده عربی، تنها سه کشوری شدند که حاکمیت طالبان را در افغانستان به رسمیت شناختند و سفارتشان را در کابل گشودند.

برعکس اما ایران با مخالفت با طالبان، تا آخر از حکومت مجاهدین به رهبری برهان‌الدین ربانی پشتیبانی کرد.

با سرنگونی "امارت اسلامی طالبان" روابط دوجانبه دیپلماتیک عربستان با دولت به حمایت آمریکا در کابل از سرگرفته شد اما مقام‌های افغان به رابطه پنهانی عربستان با شورشیان طالبان و دسترسی شورشیان به منابع مالی در کشورهای پیرامون خلیج فارس همواره مظنون بوده‌اند؛ به‌ویژه که ریاض، افغانستان را همواره از زاویه دوست استراتیژیکش پاکستان دیده‌ است.

حق نشر عکس .
Image caption خبرنامه سفارت عربستان

بهر حال و علیرغم این پستی و بلندیها در روابط دو جانبه، اکنون به نظر می‌رسد که عربستان سعودی اخیرا چند گام بلند برای پررنگ‌تر کردن نقشش در افغانستان برداشته‌است.

پذیرایی کم‌نظیر ملک سلمان از هیات افغانستان به‌رهبری عبدالله عبدالله، رئیس اجرایی حکومت که از رهبران مهم مخالف طالبان قلمداد می‌شود، در ماه گذشته همراه شد با اعطای سالانه ۴۰۰ بورسیه آموزشی، توافق درخصوص تغییر گذرنامه‌های ۳۰۰ هزار کارگر افغان که با مدارک پاکستانی در عربستان مشغول کار هستند و میزبانی از کنفرانس علمای اسلام درباره جنگ افغانستان.

عربستان در کنفرانس بروکسل نیز تعهد کرد که بالغ بر۵۰۰ میلیون دلار به افغانستان کمک کند.

اما یک چیز دیگر که به‌نظر می‌رسد برجسته‌تر است اقدام عربستان در تاسیس "دانشگاه بین‌المللی اسلامی" در ننگرهار در شرق افغانستان، است که گفته می‌شود تا ۵۰۰ میلیون دلار هزینه خواهد برد.

هفته پیش سنگ تهداب این دانشگاه در شهرک غازی امان‌الله خان در زمینی به مساحت حدود یک هزار جریب گذاشته شد که تنها خرج احاطه آن شش صد هزار دلار است و در مرحله اول، ۳۶ میلیون دلار از طریق بانک اسلامی در اختیار افغانستان گذاشته می‌شود.

ببرک میاخیل، رئیس دانشگاه ننگرهار، می‌گوید این دانشگاه که نهایتا ظرفیت ده هزار دانشجو را خواهد داشت، در پانزده سال تکمیل می‌شود.

بر اساس گزارشها تدریس در این دانشگاه به زبان عربی خواهد بود و دانشجویان از سرتاسر افغانستان و منطقه تا درجه دکترا در آن پذیرفته خواهند شد.

حق نشر عکس Pajhwok
Image caption دانشگاه جدید در ولایت ننگرهار در شرق کشور تاسیس می‌شود

به گفته ناظران این تحولات اخیر بسیاری از مقام‌های ایرانی را که در حوزه افغانستان ماموریت دارند، نگران کرده‌است.

از سوی دیگر، شاید اشتباه نباشد اگر بگوییم که تا این اواخر باصطلاح میدان مانور افغانستان برای تهران هموار بوده‌ است.

ایران از پرداخت پول نقد به ارگ ریاست جمهوری گرفته تا حمایت از نهادهای مذهبی و آموزشی، از برگزاری نمایشگاه‌های تجاری تا تجلیل از چهره‌های سیاسی کشورش در افغانستان و از فرستادن روحانیون به مراسم عزاداری شیعیان تا تجهیز کتاب‌خانه شخصی حامد کرزی، رئیس جمهوری پیشین، حضور داشته است.

اما در عین حال دولت افغانستان از رابطه تهران با رهبران طالبان سخت نگران است؛ از جمله نسبت گزارشها درخصوص سفر ملا اختر منصور، رهبر پیشین طالبان که گفته شده است در راه بازگشت از ایران به خاک پاکستان هدف پهپادهای آمریکایی قرار گرفت و کشته شد . افغانسنتان در این خصوص به مشاور امنیت ملی ایران شکایت کرده‌ است. ایران چنین ادعاهایی را رد می‌کند.

گفته شد بود که ملا منصور اواخر ماه مارس به ایران رفته و ۲۱ مه پس از عبور از مرز تفتان ایران به پاکستان بازگشته بود. حسین جابری انصاری، سخنگوی وقت وزارت امور خارجه ایران، در سخنانی درباره این ادعا گفت: "مراجع ذیربط جمهوری اسلامی رد می‌کنند که چنین فردی در چنین تاریخی از مرز ایران وارد پاکستان شده باشد."

بیشتر بخوانید: هیئت منصفه مطبوعات ایران سایت جهان نیوز را مجرم شناخت

همزمان رویارویی نیابتی ایران و عربستان در درگیری‌های خونین خاورمیانه گسترده‌تر و آشکارتر شده‌است و اکنون با گرمتر شدن روابط عربستان با افغانستان بسیاری از این بیم دارند که رقابت آنها نیز دامنگیر افغانستان بشود.

یک دیپلمات ایرانی به شرط فاش نشدن نامش به بی‌بی‌سی فارسی می‌گوید که فعالیت‌های تازه "عربستان وهابی" در افغانستان هزینه رویارویی را برای ایران افزایش خواهد داد.

عسکر موسوی، استاد دانشگاه در کابل، هم این رقابت را جدی می‌داند.

او می‌گوید: "تجربه عراق نشان داد که اگر کشورهای مانند عربستان زود نجنبند، ایران بسیار به راحتی می‌تواند با حداقل سرمایه، نفوذ اساسی خود را در این حوزه‌ها داشته باشد. آمریکا عراق را زد اما کسی که صد در صد سود برد ایران بود."

او می‌افزاید: "در سوریه هم همین طور است. اگر عربستان به عنوان بازیگر منطقه با این مسائل به افغانستان برگردد، ایران ساکت نخواهد ماند."

بیم اصلی در بین ناظران تحولات منطقه‌ای در واقع از احتمال بروز خشونت‌های فرقه‌ای شبیه پاکستان است. سنی‌ها و شیعیان در افغانستان همواره زندگی مسالمت‌آمیز داشته‌اند. اما امسال مراسم مذهبی دهم محرم و گردهمایی فعالان هزاره هدف بمبگذاری و حمله قرار گرفت.

حق نشر عکس EPA
Image caption دیدار رهبران افغانستان، ایران و هند در تهران (ایران و هند در حلقه اول سیاست خارجی و عربستان در حلقه دوم سیاست خارجی غنی قرار دارند)

محمد محق، کارشناس جهان عرب، باور دارد که بهبود روابط ایران با غرب در پی توافق هسته‌ای موسوم به برجام، عربستان را به تکاپور واداشته ‌است.

او می‌گوید: "مساله برجام باعث شد که اینها نگران شوند. اگر رابطه غرب با ایران خوب شود، سعودی اهمیت خود را در منطقه از دست می‌دهد. سعودی‌ها چون سال‌های فراوان روی این موضوع سرمایه‌گذاری کرده بودند و حمایت آمریکا را برای خود مهم می‌دانستند، احتمالا با یک آینده نامعلوم روبرو می‌شوند و به این دلیل به یک سری از برنامه‌های جدید روی آورده‌اند."

او می‌گوید: "با توجه به این، در هر جای که مکان فعالیت برای عربستان باشد، آنها وارد می‌شوند و از پتانسیل‌ها استفاده می‌کنند. سعودی از سال‌های جهاد هم‌پیمانان سیاسی و فکری و مالی خود را در افغانستان داشته است."

دولت افغانستان همواره تلاش کرده‌است که کشورش تخته پرش هیچ یک از رقبای منطقه‌ای و جهانی نشود و از رویارویی آنها در امان بماند؛ و اگرچه گرایش‌ها و نشانه‌های از درگیری نیابتی برخی قدرت‌ها در افغانستان وجود دارد، اما کابل در کشاکش بین هند و پاکستان، آمریکا و ایران، روسیه و آمریکا و حالا عربستان و ایران سعی کرده‌ بی‌طرف باشد.

هرچند عسکر موسوی معتقد است که بسیاری کشورها که توان مدیریتی بالا دارند عمدا فعالیت‌های نیابتی رقیبان استراتیژیک را در خاک خود راه می‌اندازند تا در جهت منافع ملی خود از آن سود ببرند. اما اگر سیاست‌های خام در پیش گرفته شود و مدیریت کلان ضعیف باشد چنین وضعی می‌تواند کشور را به آوردگاه دو قدرت تبدیل کند.

سفارت عربستان به تماس‌های بی‌بی‌سی پاسخی نداده‌است. اما حمید راهدار، کارشناس فرهنگی و رسانه‌ای سفارت ایران می‌گوید: "ما اصلا به دنبال تقابل با هیچ کشوری در حوزه افغانستان نیستیم و این را در جهت منافع ملی خود و حسن همجواری نمی‌دانیم."