حکمتیار در لباس نو: طرفدار صلح و منتقد 'حکومت‌داری سهامی'؟

  • 2 مهٔ 2017 - 12 اردیبهشت 1396
حکمتیار حق نشر عکس .
Image caption حکمتیار در نخستین اظهاراتش طالبان را به صلح دعوت کرده و تاکید کرده که افغانستان به یک حکومت مرکزی قدرتمند نیاز دارد

گلبدین حکمتیار، رهبر حزب اسلامی که در میان مخالفانش به "جلاد کابل" و طرفدارانش به "امیر جهاد" معروف است، پس از سال‌ها زندگی پنهانی اخیرا در انظار عمومی ظاهر شد.

او پس از چهار دهه شورشگری، در یک رفتار غیرمنتظره، با ریش سفید و دستار سیاه خود خطاب به طالبان گفت سلاح‌های خود را به زمین بگذارید و به "کاروان صلح" بپیوندید.

این رهبر جهادی در کنار دعوت طالبان به صلح، موضع‌گیری خود را در قبال ساختار نظام سیاسی افغانستان نیز پنهان نکرد و گفت "حکومت‌داری سهامی" در افغانستان کارایی ندارد و او خواهان تشکیل حکومت مرکزی قوی است.

گلبدین حکمتیار در میان چهره‌های سیاسی افغانستان موقعیت ویژه خود را دارد. او به دلیل اتخاذ سیاست‌های خود در دوران مبارزه مجاهدین افغانستان با نیروهای شوروی، از تندروترین رهبران جهادی افغانستان به شمار می‌آید.

حزب اسلامی حکمتیار تا هفت ماه پیش که توافقنامه صلح با دولت امضا کرد، در کنار طالبان، شبکه حقانی و گروه موسوم به دولت اسلامی (داعش)، به صورت مسلحانه علیه دولت افغانستان می‌جنگید.

اکنون پس از حضور در محضر عام در لغمان و ننگرهار، قرار است آقای حکمتیار پس از ۲۰ سال به زودی وارد کابل شود.

صلح با حکمتیار، آغازی برای پایان جنگ در افغانستان؟

گلبدین حکمتیار از افراد طالبان خواسته که دیگر قربانی "غرور و جهالت" نشوند، زیرا جنگ آنان "مشروعیت " ندارد و افزوده که اگر طالبان از جنگ دست بکشند، دوست او و اگر "برضد اسلام جنگ کنند، دشمنش است."

شیرجان احمدزی، رئیس مرکز مطالعات افغانستان در آمریکا، که به "راه حل بین‌الافغانی" جنگ افغانستان تأکید دارد، می‌گوید که افغانستان در مقطع قرار دارد که هر گروهی که به صلح بپیوندد یک گام مثبت تلقی می‌شود.

او تصریح کرد چون آقای حکمتیار یکی از طرف‌های درگیر در جنگ افغانستان بود، پیوستن او به روند صلح را می‌توان به "فال نیک" گرفت. او همچنین گفت آقای حکمتیار باید به قانون اساسی افغانستان وفادار باشد و از خشونت دوری کند.

احمد ضیا رفعت، تحلیلگر سیاسی، معتقد است که پیوستن آقای حکمتیار به روند صلح می‌تواند بر عده‌ای از افراد مردد تاثیر روانی بگذارد- که از دولت حمایت کنند یا به مخالفان نظامی دولت بپیوندند.

آقای رفعت صلح با حکمتیار را "دستاوردی" برای دولت افغانستان می‌خواند و معتقد است که دولت افغانستان موفق شد یکی از طرف‌های جنگ را قناعت بدهد تا سلاح خود را به زمین گذاشته و از دولت حمایت کند.

حق نشر عکس Reuters
Image caption حکمتیار پس از سال‌ها شورش و مخالفت مسلحانه در شرق افغانستان در انظار عمومی ظاهر شد

اما او درباره اینکه گستره تاثیر این صلح تا چه حد می‌تواند باشد، گفت بعید است که صلح با حکمتیار سبب کاهش چشمگیر جنگ در افغانستان شود.

از سوی دیگر، یاسین رسولی، دیپلمات پیشین افغانستان در لندن، با اشاره به روابط حکمتیار با پاکستان در چهار دهه گذشته می‌گوید، ورود آقای حکمتیار به کابل "اطمینان خاطر استراتژیک به اسلام آباد است".

آقای رسولی می‌گوید در حالی که مناسبات کابل و اسلام آباد در سردترین حالت است و اسلام آباد در یک انزوای بین‌المللی قرار گرفته است، روند مصالحه با حکمتیار نتیجه داد.

پیامدهای سیاسی صلح با حکمتیار چه خواهد بود؟

بعد از انتخابات ریاست جمهوری سال ۲۰۱۴ و جنجال‌های که ایجاد شد، با کمک آمریکا در افغانستان حکومت وحدت ملی با مشارکت "برابرگونه" دو نامزد پیشتاز انتخابات ریاست جمهوری، محمد اشرف غنی، رئیس جمهوری و عبدالله عبدالله، رئیس اجرایی این کشور ایجاد شد.

آقای حکمتیار در نخستین سخنرانی در انظار عمومی پس از امضای توافقنامه صلح، بدون اشاره به ترکیب ائتلافی دولت وحدت ملی گفت که ایجاد "شرکت سهامی و تقسیم قدرت به ائتلاف‌ها" در افغانستان راه حل نیست و افزود که "جای تأسف است که عده‌ای گمان کنند که از این راه می‌توانند بر مشکلات فایق آیند."

به گفته یاسین رسولی، حضور آقای حکمتیار در کابل آرایش نیروهای سیاسی را تغییر خواهد داد و می‌توان دور تازه‌ای از تشکیل ائتلاف‌ها را در جهت بهم خوردن توازن کنونی قدرت در حکومت انتظار داشت.

او به این باور است گرچه مدتها است تقسیم ٥٠/٥٠ قدرت بر اساس توافقنامه تشکیل حکومت وحدت ملی، عملا کنار گذاشته شده است، اما باز هم نسبت این تقسیم تغییر خواهد کرد.

این تحلیلگر سیاسی بدین باور است که روند گسترش نفوذ حزب اسلامی حکمتیار به دولت کابل که از یک دهه قبل آغاز شده بود، حالا با حضور رهبر آن وارد مرحله تقسیم قدرت می‌شود.

حق نشر عکس EPA
Image caption حامیان آقای حکمتیار در لغمان پرچم این حزب را در جریان سخنرانی او در دست گرفته اند

احمد ضیا رفعت اما بدین باور است بازگشت حکمتیار به قدرت سیاسی شاید دستاوردهای کوتاه مدت برایش داشته باشد اما به گفته او "این جریانی نیست که بتواند در روند توسعه و رهبری افغانستان نقش بازی کند".

به گفته آقای رفعت، حزب اسلامی حکمتیار "از ظرفیت بشری و تخصص کافی" برخوردار نیست و بعید است که این حزب بتواند تمام کشور را زیر کنترل خود بیاورد.

تشکیل حکومت مرکزی قوی؟

گلبدین حکمتیار در سخنرانی خود در جلال آباد یکبار دیگر تأکید کرد که خواستار تشکیل "حکومت نیرومند مرکزی" و "نظام اسلامی" در کشور است و برای تحقق این هدف قربانی داده است.

این در حالی است که یکی از اصولی که در توافقنامه تشکیل حکومت وحدت ملی بین اشرف غنی و عبدالله عبدالله، رئیس اجرایی در سال ۲۰۱۴ بر آن توافق شد، برگزاری لویه جرگه برای بحث بر سر تغییر نظام از ریاستی متمرکز به صدارتی نسبتا غیرمتمرکز بود.

براساس این توافقنامه، قرار بود سال گذشته لویه جرگه برگزار شود که در آن با تغییر قانون اساسی راه برای تغییر نظام فراهم شود، اما تاخیر در برگزاری انتخابات پارلمانی و شوراهای محلی موجب شده این بند توافقنامه تاکنون به اجرا درنیاید.

شیر جان احمدزی با اشاره به دیدگاه آقای حکمتیار در مورد "تشکیل حکومت نیرومند مرکزی" می‌گوید گلبدین حکمتیار رهبر یک حزب سیاسی است و حق دارد که در مورد ساختار نظام سیاسی موضع‌گیری کند.

اما او می‌گوید در واقع، این رهبران حکومت وحدت ملی هستند که اختیار تصمیم‌گیری را درباره برگزاری لویه جرگه به هدف تعدیل قانون اساسی دارند.

آقای احمدزی به این باور است گرچه تاکنون شرایط لازم برای برگزاری لویه جرگه قانون اساسی وجود ندارد، اما موضوع تغییر ساختار دولت در افغانستان می‌بایست در چهارچوب بحث‌های سیاسی و حقوقی مطرح شود؛ نه حزبی و سمتی و در عین حال، هدف اصلی گزینش نظامی است که بتواند خدمات بیشتری را برای مردم عرضه کند.

حق نشر عکس AFP/Getty
Image caption گلبدین حکمتیار در میان طرفدارانش در جلال آباد

اما یاسین رسولی "قبضه قدرت از سوی یک جناح خاص" را شیوه حکومت‌داری خوب نمی‌داند و معتقد است که تمرکزگرایی شگاف و بدبینی میان اقوام ساکن افغانستان را عمیق‌تر می‌سازد.

او معتقد است که مشارکت بیشتر از طریق انتخابات یا سازش جناح‌های سیاسی سبب فراگیری پایگاه حکومت خواهد شد.

حکمتیار در لباس نو؟

گرچه گلبدین حکمتیار ظاهرا به عنوان سیاست‌گری محافظه‌کار و سفت و‌ محکم شناخته می‌شود، اما فعالیت‌های ۴۰ ساله این رهبر جهادی گواه آن است که او شاید نسبت به سایر رهبران معاصر افغانستان بیشتر موضع‌گیری‌های ضدونقیض داشته است.

عده‌ای معتقد اند که آقای حکمتیار حالا با تغییر ابزار سنتی خود یعنی کنار گذاشتن سلاح و شورشگری، می‌خواهد که با شیوه متفاوت به تلاش دیرینه خود برای به دست آوردن قدرت ادامه دهد.

اما پرسش در اینجاست که این رهبر ۶۹ ساله که هنوز هم "تهدید می‌کند تسلیم حکومت زور نخواهد شد"، خواهد توانست از جاده‌های پرخم و پیج سیاست کابل عبور کرده و بر سر منزل مقصودش برسد؟