موزه خصوصی فرهنگ نورستان؛ از پیک شراب تا دستبند نقره‌ای

  • 22 مهٔ 2017 - 01 خرداد 1396
Image caption گردن‌بند نورستانی. نورستانی‌ها فرهنگ و سنت‌های نسبتاً متفاوتی با سایر اقوام افغانستان دارند

یکی از ساکنان ولایت دوردست نورستان در شرق افغانستان به مناسبت روز جهانی موزه‌ها اعلام کرده که موزه‌ای شخصی در کابل می‌سازد.

محمد نذیر روز دوشنبه (اول جوزا/خرداد) به بی‌بی‌سی گفت که او ده‌ها قلم اثر تاریخی و سنتی را در نورستان جمع کرده و حالا تصمیم گرفته که آنها را در خانه شخصی خود در کابل به نمایش بگذارد.

آقای نذیر افزود که این آثار شامل ظرف‌های دست‌ساز، لباس‌های پشمی، کفش‌های چرمی، دستبند و گردبندهای نقره‌ای می‌شود که تا حدود صد سال پیش زنان نورستانی آنها را می‌پوشیدند.

Image caption این ساز سنتی محلی نورستانی است که "باژ" نام دارد. این ساز بیشتر برای در محافل رقص و پایکوبی نواخته می‌شود

او به عبدالله نظامی خبرنگار بی‌بی‌سی گفته که تاریخ برخی از آن آثار تا ۲۰۰ پیش می‌رسد و نشان‌دهنده تاریخ، سنت و فرهنگ قبائل نورستانی است.

نورستانی‌ها تا سال ۱۸۹۵ میلادی آیین ویژه خود را داشتند و با لشکرکشی عبدالرحمان خان، امیر وقت افغانستان به این منطقه، مسلمان شدند.

جمعیت قوم نورستانی به ۱۲۵ هزار تا ۳۰۰ هزار نفر برآورد شده و در شرق افغانستان دارای یک ولایت هستند و به زبان نورستانی صحبت می‌کنند.

اسباب و ابزاری که محمد نذیر جمع کرده، بیانگر آن است که نورستانی‌ها بسیاری از ابزارهای مورد نیاز خود مانند ظرف‌های غذاخوری و پوشاک خود را به دست خود می‌ساخته‌اند.

تیر و کمان در میان ابزارهای مجموعه آثار تاریخی گنجینه محمد نذیر بیانگر آن است که نورستانی‌ها از صد تا دوصد سال پیش چه ساز و برگ جنگی داشتند. حالا اما این ابزارهای جنگی تنها برای سرگرمی و ورزش به کار می‌روند.

آقای نذیر می‌گوید که معمولاً در فصل زمستان که منطقه نورستان پوشیده از برف است، از تیر و کمان در بازی‌های محلی استفاده می‌شود.

Image caption ظرف‌های چوبی و فلزی نورستانی. حالا ساختن پیک در نورستان دیگر رایج نیست، چون تولید و نوشیدن شراب خانگی در آن ممنوع است

ظرف‌های چوبی نورستانی در گذشته طرف‌داران زیادی داشت. بسیاری از این ظرف‌ها به صورت ظریفی با دست ساخته می‌شده است. جالب است که نورستانی‌ها پیک‌های شراب هم داشتند، ولی حالا چنین ظروف کاربرد چندانی ندارد.

در حیاط کوچکی که آقای نذیر برای ساختن موزه شخصی خودش در نظر گرفته، شماری از سازهای محلی هم به نمایش گذاشته شده است. از جمله سازی موسوم به "باژ" در گوشه‌ای از این حیاط به نظر می‌رسد.

محمد جمیل، از ساکنان منطقه "برگمتال" نورستان می‌گوید این ساز کهن خاطره رقص محلی جوانان نورستان را در اذهان نورستانی‌ها تازه می‌کند.

مجموعه این آثار بیانگر آن است که فرهنگ غنی نورستانی‌ها در بیش از ۱۲۰ سال اخیر به صورت گسترده‌ای دگرگون شده و دلیل اصلی آن ترویج دین اسلام در میان قبال نورستانی بوده است.

Image caption محمد نذیر هنوز موفق نشده که مجموعه آثار تاریخی خود را به صورت حرفه‌ای در محلی مناسب به نمایش بگذارد

ملا عارف‌الله از ساکنان نورستان می‌گوید که روحانیون در نورستان کوشیدند که رقص و پایکوبی را در میان جوانان نورستانی منع کنند، چرا که آنها رقص را "حرام" می‌دانند. روحانیون محلی همچنین تولید شراب خانگی و نوشیدن آن را ممنوع کردند.

در افغانستان موزه‌های ویژه برای نمایش آثار تاریخی محلات و فرهنگ‌های مختلف این کشور وجود ندارد. در پانزده سال اخیر که ساختن موزه‌های شخصی رایج شده هم چنین موزه‌ها ساخته نشده است.

حالا کاری که محمد نذیر روی دست گرفته، تلاشی در راستای بازشناسی فرهنگ و تاریخ قوم نورستانی در افغانستان دانسته می‌شود.

Image caption لباسهایی که از پوست حیوانات ساخته شده. پوشیدن چنین لباسها در نورستان تا چند دهه پیش هم رایج بود

این در حالی است که بسیاری از موزه‌های دولتی در دو سه دهه گذشته به صورت گسترده‌ای تخریب و غارت شده و بسیاری از آثار آنها به خارج از کشور منتقل شده است.

حالا مقام‌های وزارت اطلاعات و فرهنگ می‌گویند راهبرد تازه‌ای را برای بازگرداندن آثار تاریخی کشور از خارج روی دست گرفته‌اند. براساس این راهبرد پنج‌ساله، تمام آثار تاریخی کشور در موزه‌ها نگهداری خواهند شد.

Image caption ظرف‌های چوبی دست ساز نورستانی. نورستانی‌ها تقریباً ابزارهای مورد نیاز خود را خود می‌ساختند