'شبکه خنده'؛ بیان شیرین حقیقت‌های تلخ

شبکه خنده حق نشر عکس Tolo tv
Image caption نبی روشن (راست)، سیر متین و ابراهیم عابد (چپ) سه کاراکتر اصلی برنامه "شبکه خنده" هستند

به ابراهیم عابد، یکی از بازیگران کمدی برنامه "شبکه خنده" که برای مصاحبه زنگ زدم، در جلال آباد بود و گفت چنان در آن جا هوا گرم است که برای پختن نان نیازی به تنور نیست و اگر خمیر را بر کف خیابان بگذاری نان می‌شود.

این روایت از گرمای شهر شرقی افغانستان و تشبیه آنی آن به تنور و ذکر "نان" روایت طنزی است که از دل جامعه افغانستان برخاسته و با ذهن و زندگی ابراهیم عابد و دیگر کمدین‌های برنامه تلویزیونی "شبکه خنده" گره خورده است.

شاید به همین دلیل است که این برنامه تلویزیونی شبکه خصوصی طلوع در افغانستان که یکبار در هفته نشر می‌شود و رویدادهای یک هفته را به‌گونه طنزی آن روایت می‌کند، طرفداران بسیاری در میان افغان‌های داخل و بیرون افغانستان پیدا کرده است. تا جایی که بیشتر طرفدارانش برای بخش جدید آن لحظه‌شماری می‌کنند.

تشنه‌گی مخاطبان افغان برای دیدن برنامه‌ای که از یک طرف از درد دل مردم می‌گوید و از سویی سوژه بسیاری برای خندیدن دارد با توجه به اوضاع بحرانی اجتماعی و سیاسی و اغلب اندوه‌بار افغانستان، قابل درک است.

هارون یوسفی که از طنزنویسان نام‌آشنای افغان مقیم لندن است، می‌گوید که "شبکه خنده" تنها برنامه تلویزیونی از افغانستان است که تماشا می‌کند.

حق نشر عکس SHABAKE KHANDA/FACEBOOK
Image caption شخصیت‌های اصلی این برنامه سه مرد هستند و نقش زن را هم مجبورند خود شان بازی کنند

آقای یوسفی به این باور است که در جامعه محافظه‌کار افغانستان طنز تصویری ابزار بسیار تاثیرگذار برای آوردن تغییر مثبت در ابعاد مختلف این کشور است.

تمرکز این برنامه بیشتر به اخبار و موضوعاتی است که در رسانه‌ها یا شبکه‌های اجتماعی به آن توجه بیشتری می‌شود.

ابراهیم عابد، نبی روشن و سیر متین، سه کاراکتر اصلی این برنامه هستند که با چهره‌ها و نقش‌های مختلف ظاهر می‌شوند.

از شهروند تا رئیسجمهوری زیر تیغ انتقاد

چند هفته پیش که سفر دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا به عربستان سعودی و همراهی دخترش ایوانکا در این سفر موضوع بحث بسیاری از جمله افغان‌ها شد، سوژه‌ای پیدا شد برای یکی از بخش‌های شبکه خنده تا هم آن را به گونه طنزآمیز به نمایش بگذارد و همچنین برخی بحث‌های داغ سیاسی افغانستان را در آن به طور غیرمستقیم بگنجاند.

نبی روشن می‌گوید بیشتر سوژه‌های این برنامه را مردم و حتا برخی مقام‌های دولتی برای شان می‌گویند. مقام‌هایی که به گفته روشن می‌خواهند همکاران "فاسد" را فاش کنند.

در این برنامه با آن که تلاش می‌شود نام اصلی شخصیت‌هایی که مورد انتقاد قرار می‌گیرند، ذکر نشود، اما هم‌وزن همان نام یا منصب را به‌کار می‌برند تا بیننده‌ها منظورشان را بدانند. مثلا به جای وکیل (عضو پارلمان)، "ثقیل" می‌گویند و یا به جای "شهردار"، "شهرباز" را به کار می‌برند.

حق نشر عکس Tolo TV
Image caption صحنه اجرای شبکه خنده در مورد سفر دونالد ترامپ به عربستان سعودی

محتوای شبکه خنده فقط به موضوعات سیاسی خلاصه نمی‌شود، بلکه این برنامه به تمام گوشه‌های اجتماعی و فرهنگی افغانستان نگاه می‌کند. از خواستگاری و روابط عاشقانه گرفته تا خرابی‌ جاده‌ها و شعر و شاعری.

یکی از برنامه‌های اخیر "شبکه خنده" که به اعتراضات در کابل علیه حکومت وحدت ملی می‌پردازد، در بخشی از نمایش‌ آن گفتگوی یک شهروند با رئیس‌جمهوری افغانستان را به تصویر می‌کشد. این شهروند ظاهرا در میان معترضان و ارگ گیر مانده است و از رئیس‌جمهوری طلب کمک می‌کند.

در سکانس بعدی‌اش معترضان را به نقد می‌گیرد که برخی‌شان خیابان‌های کابل را گویا مسدود کرده‌اند.

آزادی بیان و تهدیدها

ظاهر شدن در نقش بازیگر کمدی سیاسی در افغانستان به راهی شدن به سفر خطرناکی می‌ماند و دل شیر می‌طلبد.

در جامعه‌ای که انتقاد از مقام‌های بلندرتبه دولتی در رژیم‌های مختلف تاریخ معاصرش کار خطیر و حتا ناممکنی بوده است، شبکه خنده برنامه شجاعانه‌ای تلقی می‌شود.

آزادی بیان در افغانستان اگرچه فرصتی فراهم کرده تا برنامه‌هایی مثل شبکه خنده بتوانند تقربیا همه را نقد کنند و ممانعتی رسمی نداشته باشند، اما بیان آزاد در افغانستان همیشه هم بی‌درد سر نیست.

انتقاد طنزآمیز از زورمندان و به خصوص از مقام‌های بلندرتبه دولتی برای این برنامه هم خالی از چالش‌ نبوده است. با تمامی کاراکترهای "َشبکه خنده" که حرف زدم می‌گفتند به انواع مختلف تهدید می‌شوند. زنگ‌های فراوان تهدیدآمیز پس از پخش هر برنامه‌ای دریافت می‌کنند.

رفیع تابع، تهیه‌کننده "شبکه خنده" می‌گوید با وجودی که حکومت افغانستان دموکراسی و آزادی بیان را یکی از دست‌آوردهای مهم خود حساب می‌کند، رسانه‌های دیداری در افغانستان با چالش‌های بزرگی روبه‌رو است.

آقای تابع از تغییر در ذهنیت مردم نسبت به طنز خوشبین است اما می‌گوید به دلیل این که جامعه افغانستان به شدت سنتی است، گروه کاری‌شان به سوژه‌های مذهبی و قومی فراوانی که وجود دارد و به گفته او نیاز است که به آنها پرداخته شود، نمی‌توانند بپردازند.

نبی روشن برایم گفت که برایش خنداندن شهروندان افغانستان به دلیلی که اکثرا با اخبار غمگین و دلخراش مواجه‌اند، اهمیت دارد. به همین خاطر است که می‌گوید خطرات احتمالی این برنامه را به جان خریده است.

روشن همچنین گفت که برخی مقام‌های امنیتی برای حفاظت آن‌ها خلاف برخی دیگر کمک می‌کنند.

حق نشر عکس Tolo tv
Image caption رسم و رواج‌ها و مسایل خانوادگی از موضوعات دیگری است که شبکه خنده به آن می‌پردازد

وقتی از ابراهیم عابد پرسیدم که از تهدیدها نمی‌ترسی؟ برایم گفت:"از هندوستان پول کشیدن، از ترکیه زر کشیدن و از افغانستان سر کشیدن کار هر کسی نیست". سپس ادامه داد:"این‌جا سرت را به دستت می‌گیری و روزی پیدا می‌کنی."

سیر متین هم از هراسش گفت و این که متواتر به مرگ تهدید می‌شود، او اما به کارش تعهد جدی دارد و می‌گوید بیشتر نگران خانواده‌اش هست تا امنیت خودش.

چالش‌های اجتماعی کمدین‌ها

در جامعه‌ای مثل افغانستان وقتی بازیگر یا کمدین باشی، جدا کردن زندگی حرفه‌ای و خصوصی سخت است.

سیر متین، کمدینی که بیشتر نقش زن را در "شبکه خنده" بازی می‌کند، می‌گوید در اول برایش ظاهر شدن در نقش زن مشکل‌ساز بود ولی حالا ذهنیت‌ها اندکی تغییر کرده است.

سیر متین به دلیلی نقش زن را در این برنامه‌ها بازی می‌کند که به گفته خودش هیچ زنی حاضر نشده یا نمی‌تواند حاضر به ایفای نقش‌هایی شود که او بازی می‌کند.

"برای یک زن در جامعه سنتی افغانستان مشکل است که مثلا نقش همسر یا دوست‌دختر را بازی کند."

حق نشر عکس TOLO TV
Image caption سیر متین، بیشتر در نقش زن در شبکه خنده ظاهر می‌شود

در جامعه‌ مردسالار افغانستان که بیشتر مردم آن زن را به عنوان جنس دوم و پایین‌تر از مرد تصور می‌کنند، ظاهر شدن در نقش زن هم دشواری‌های خود را دارد.

سیر متین برای ظاهر شدن در نقش زن دشنام و حرف‌های کنایه‌آمیز زیادی شنیده اما می‌گوید که بیشتر به حرفه‌اش پابند است تا حرف مردم.

وقتی از ابراهیم عابد پرسیدم که چرا هیچ‌گاه در نقش زن در این برنامه ظاهر نمی‌شود، برایم گفت "همان روزی که در نقش زن ظاهر شوم، روز آخرم خواهد بود".

او توضیح داد که از ولایت ننگرهار است و این ولایت به شدت سنتی است و وقتی مردم او را در نقش زن ببینند، هرگز نمی‌پذیرند.

نبی روشن هم برایم گفت حالا که آدم مشهوری شده، نمی‌تواند از مغازه‌هایی که قبلا با قیمت مناسب‌تر می‌توانست مواد غذایی و لباس بخرد، خرید کند.

او گفت:"خرج و درآمد همان خرج و درآمد سابق است اما از جاهایی باید خرید کنم که آدم‌های مشهور خرید می‌کنند. رعایت این توازن از نظر اقتصادی برایم مشکل شده است."

"شبکه خنده" اما تنها برنامه انتقادی تلویزیونی در شبکه‌های افغانستان نیست. برنامه‌هایی مثل "نقطه‌جوش" از تلویزیون خصوصی خورشید و "اشته خاشد"(چطور خواهد شد) با لهجه فارسی هراتی که از یک تلویزیون خصوصی در هرات پخش می‌شود با طنزهای سیاسی و اجتماعی مخاطبان خود شان را دارند.

با این حال شبکه خنده به دلیل ساختار و رویکرد جدید و جالبش از نظر مخاطبان و اهالی طنز نقطه عطفی در طنز تلویزیونی افغانستان به حساب می‌آید.

حق نشر عکس AFP
Image caption برنامه تلویزیونی "شبکه خنده" مسایل اجتماعی، سیاسی و فرهنگی افغانستان را نقد می‌کند