جنبش روشنایی از دهمزنگ تا ارگ

اشرف غنی حق نشر عکس ARG
Image caption آقای غنی در سالگرد حمله به تظاهرات مرگبار جنبش روشنایی و توافق این جنبش برای لغو تظاهراتی دیگر، با اعضای شورای عالی این جنبش دیدار کرد

از حملات مرگبار انتحاری به تظاهرات اعضای جنبش روشنایی در میدان دهمزنگ در غرب کابل یک سال می‌گذرد. از آن زمان تا حال این جنبش فراز و فرود زیادی طی کرده که در نهایت به تازگی منجر به نشست مشترک سران این جنبش با اشرف غنی رئیس جمهوری در یک‌سالگی این رویداد شده است.

حالا جنبش روشنایی به لحاظ اجتماعی و سیاسی در کجا قرار دارد؟ در حال حاضر مطالباتش چیست و پاسخ دولت به این مطالبات چیست؟ برای یافتن پاسخ این پرسش‌ها نیاز است تحولاتی که منجر به شکل‌گیری این جنبش و چنددستگی، تیره شدن روابط آن با دولت و سرانجام مذاکره سران فعلی آن با رئیس جمهوری شد مرور شود.

ظهور جنبش روشنایی

جنبش روشنایی در هنگام ظهورش متشکل از شماری از احزاب سیاسی، نمایندگان پارلمان، استادان و دانشجویان دانشگاه‌ها و فعالان مدنی عمدتاً هزاره بود. این جنبش اساساً برای اعتراض به تغییر خط انتقال ۵۰۰ کیلوولت ترکمنستان به افغانستان از ولایت مرکزی بامیان به گذرگاه سالنگ پدید آمد. جنبش این تصمیم دولت را تبعیض‌آمیز تلقی کرد.

تصمیم جایگزینی مسیر سالنگ با مسیر بامیان در جلسه ۱۱ ثور/اردیبهشت ۱۳۹۵ کابینه تصویب شد. این امر اعتراضات زیادی را به دنبال داشت. این اعتراضات با یک رشته همایش‌ها و راهپیمایی‌های اعتراضی در کابل و ولایت‌های مختلف افغانستان ادامه یافت. بعداً این اعتراض‌ها در میان مهاجران افغان در خارج از این کشور هم تداوم یافت.

اعتراضات یک دست معترضان باعث شد که تقریباً تمامی جناح‌های سیاسی و فعالان مدنی هزاره به صورت بی‌سابقه‌ای متحد شوند. در همایش ۲۰ ثور ۱۳۹۵ در مصلای مزاری در غرب کابل با نشستن همه رهبران اصلی هزاره در کنار معترضان به نمایش گذاشته شد. برخی جریان‌های فراقومی هم به این اعترضات پیوستند، اما برخی محافل دیگر آن را جریانی قومی تلقی کردند.

اما هفته‌ای دیگر محمد محقق، رهبر حزب وحدت اسلامی مردم، از همراهی معترضان کنار کشید و محمدکریم خلیلی، رهبر حزب وحدت اسلامی، با شماری دیگر از رهبران هزاره در راهپیمایی معترضان در میدان دهمزنگ سخنرانی کرد. تا تظاهرات عمده بعدی در ۲ اسد/مرداد آقای خلیلی و شماری دیگر از رهبران هم کنار کشیدند.

Image caption روز ۲۰ ثور (اردیبهشت) ۱۳۹۵ تقریباً همه رهبران سیاسی هزاره در همایش اعتراضی در مصلای مزاری کنار معترضان نشستند

این کنار کشیدن‌ها باعث شد که رهبری جنبش به دست شماری از رهبران جوان بیفتد. ولی این جنبش به زودی در دو جبهه درگیر شد: در جبهه‌ای با «رهبران سنتی» تا در طرح مطالبات مردم ابتکار عمل را به دست خود نگهدارد و در جبهه‌ای دیگر با دولت برای این که این مطالبات را مطابق خواست این جنبش قبول کند.

جنبش روشنایی: نافرمانی مدنی می‌کنیم و مالیات و پول برق را نمی‌دهیم

رهبران سنتی و رهبران جوان

رهبران سنتی و گرم‌وسرد روزگار دیده به عوض تداوم رویارویی با دولت، مذاکره با دولت را ترجیح دادند. زمانی که دولت کمیسیون‌هایی برای بررسی مسیر خط انتقال برق تشکیل داد، رهبران سنتی با این کمیسیون‌ها مذاکره کردند و بعضی از آنها کشیدن خط ۲۲۰ کیلوولت به بامیان را تایید کردند.

اما سران جنبش با رد تشکیل این کمیسیون‌ها و کشیدن خط ۲۲۰ کیلوولت به بامیان، دولت را متهم به عوام‌فریبی و رهبران سنتی را هم متهم به مماشات با دولت کردند. وقتی نمایندگان جنبش روشنایی به هزاره‌جات و برخی کشورهای غربی سفر کردند، ضمن تاکید بر اعتراض علیه دولت، به نقد رویکرد رهبران سیاسی سنتی نیز پرداختند.

در مقابل، «رهبران سنتی» سران جنبش را فاقد تجربه لازم برای رهبری اعتراضات گسترده و پیگیری مطالبات مردمی دانستند. به دنبال کشته شدن ۸۶ نفر و زخمی شدن بیش از ۴۰۰ نفر در تظاهرات ۲ اسد پارسال، انتقاد این رهبران از سران جنبش افزایش یافت.

حالا که سران جنبش باب مذاکره با دولت را گشوده‌اند، محمد ناطقی، معاون آقای محقق می‌گوید آنها پس از این همه اعتراضات و دادن تلفات، درست به همان جایی رسیده‌اند که رهبران سیاسی پارسال قرار داشتند. آقای ناطقی می‌افزاید: "اگر آخرین دستاورد آنها همین مذاکره دیروز باشد، پارسال قبل از خونریزی هم ممکن بود".

اما داوود ناجی از سران جنبش روشنایی می گوید که گفت‌وگوی اخیر تنها به منظور کشیدن خط ۵۰۰ کیلوولت از بامیان صورت گرفته، در حالی که رهبران سیاسی پارسال بر سر طرح جایگزین مذاکره کردند که در نتیجه آن دولت تصمیم گرفت خط فرعی ۲۲۰ کیلوولت را از بغلان به بامیان بکشد.

همچنین احمد بهزاد، عضو تعلیق شده مجلس نمایندگان و از سران جنبش روشنایی در پاسخ به منتقدان می‌گوید این جنبش با هیچ جناحی رقابت ندارد و به دنبال "امتیازگیری" هم نیست. اشاره ضمنی و انتقادآمیز او به مذاکرات رهبران سیاسی با دولت و به دنبال آن استخدام شماری از هواداران آنها به سمت‌های دولتی است.

حق نشر عکس .
Image caption تظاهرات دوم اسد پارسال در زمانی که قرار بود تظاهرات برای تحصن نامحدود آماده شوند، با دو انفجار انتحاری به پایان رسید

بیشتر بخوانید:

جنبش روشنایی و دولت

جنبش روشنایی از آغاز ظهورش با شعارهای تندی دولت را به چالش کشید. دولت را به صراحت متهم به اعمال "تبعیض" و داشتن رویکرد قومی کرد. سران جنش با طرح عدالت اجتماعی و استدلال فنی، درستی تصمیم دولت به انصراف از کشیدن خط ۵۰۰ کیلوولت از بامیان را زیر سوال بردند.

جنبش در زمان کوتاهی توانست که مطالبات خود را به صورت گسترده در میان مردم پخش کند و یک رشته تظاهرات را در ولایت‌های مختلف به راه اندازد. جنبش حتی رهبران حکومتی را در سطح بین‌المللی در مهم‌ترین همایش‌های مرتبط با افغانستان در پایتخت‌های غربی به چالش کشید.

با آن‌که پوشش رسانه‌ای فعالیت‌های این جنبش در رسانه‌های افغانستان محدود شد، اما اعضای جنبش حضور خود را در شبکه‌های اجتماعی پررنگ کردند. راه‌اندازی چند کمپین در توییتر و فیسبوک، توجه گسترده‌ای را به خواست‌های جنبش جلب کرد که پیامد آنها افزایش فشار بر دولت بود.

حق نشر عکس Getty Images
Image caption در تظاهرات پارسال ۸۶ نفر کشته و ۴۱۳ نفر دیگر زخمی شدند

هم‌نوایی قابل توجهی در میان جامعه، فعالان مدنی و منتقدان دولت با جنبش روشنایی در یک سال گذشته، احتمالاً دولت را به این نتیجه رساند که باب گفت‌وگو با این جنبش را بگشاید. شاید تشکیل ائتلاف سه حزب وحدت اسلامی مردم، جمعیت اسلامی و جنبش ملی اسلامی برای به چالش کشیدن شخص رئیس جمهوری، آغاز این مذاکرات را سرعت بخشید.

یک سال بود که منابع دولتی چندان مایل نبودند اسمی از جنبش روشنایی ببرند، اما پس از دیدار رئیس جمهوری با سران جنبش روشنایی، دفتر او اعلامیه‌ای رسمی و عکس‌هایی از این دیدار منتشر کرد. حتی سرور دانش، معاون رئیس جمهوری این جنبش را "جریانی بی‌بدیل مدنی در تاریخ کشور" دانست و آقای غنی حمله به تظاهرات دوم اسد پارسال را "فاجعه قرن ۲۱" خواند.

شاه‌حسین مرتضوی، سخنگوی رئیس جمهوری می‌گوید که در این دیدار رئیس جمهوری از لغو تظاهرات برنامه‌ریزی شده جنبش روشنایی در دوم اسد (امروز دوشنبه) استقبال کرد و قرار شد که مراسم بزرگداشت از قربانیان دوم اسد پارسال با حضور اعضای خانواده‌های آنها در کاخ ریاست جمهوری برگزار شود.

همچنین در این دیدار توافق شد که کمیسیونی برای بررسی تأمین برق بامیان تشکیل شود و توسعه مناطق مرکزی به صورت بنیادی بررسی شود. اگرچه مشخص نیست که مسیر خط ۵۰۰ کیلوولت بازنگری خواهد شد، ولی احمد بهزاد می‌گوید که همه مطالبات جنبش روشنایی، از جمله کشیدن این خط از بامیان همچنان پابرجا است.

آقای مرتضوی معتقد است که با دیدار سران جنبش روشنایی با رئیس جمهوری "فصل نوی" در روابط دولت با این جنبش گشوده شده و امیدوار است که "نتیجه مطلوبی" برای مردم افغانستان داشته باشد. این اظهارات سخنگوی رئیس جمهوری بیانگر آن است که دولت جنبش روشنایی، خواست‌ها و اعتراضات مسالمت‌آمیز آن را جدی می‌گیرد یا این‌طور به نظر می‌رسد.