نخبگان افغانستان درباره ایران چه فکر می‌کنند؟

ایران و افغانستان حق نشر عکس Getty Images

به عنوان یک ایرانی وقتی پرسش از نوع مناسبات و تعاملات بین افغانستان و ایران می‌شود شهروندان ایرانی حمایت‌ها و کمک‌های خود از مردم افغانستان در دوران جنگ با روس‌ها و دوران طالبان و پذیرایی از حدود دو میلیون مهاجر را یاد آور می‌شوند که هنوز در ایران هستند. از نظر آنان، افغان‌ها باید مدیون و سپاسگزار حمایت‌های بیدریغ کمک‌ها و حمایت‌های ایرانیان طی چند دهه گذشته باشند.

اما آیا شهروندان افغانستان، خصوصا نخبگان افغان نیز نسبت به تعاملات و روابط افغانستان با ایران همین نگاه را دارند؟

در تحقیقی که از سوی مرکز مطالعات استراتژیک افغانستان با همکاری دانشگاه علامه طباطبایی ایران با تمرکز بر نگرش نخبگان افغانستان نسبت به سیاست‌های ایران در ارتباط با افغانستان انجام شده موارد جالب توجه و مهمی به چشم می‌خورد. در این نظرسنجی با ۷۳۰ نفر مصاحبه شده که ۶۱ درصد آنان را مردان و ۶۹ درصد آنان را اهل سنت تشکیل می‌دهتد.

یکی از روش‌های شناخت روابط دو کشور و افق آن توجه به نگرش و برداشت نخبگان دو کشور در مورد سیاست‌های امنیتی،اقتصادی، فرهنگی و مذهبی کشورهایشان است. توجه و تمرکز بر برداشت نخبگان دو کشور می‌تواند کمک نماید تا بتوانیم درک بهتری از لحاظ روانشاسی سیاسی در مورد آینده مناسبات دو کشور داشته باشیم.

آیا نخبگان افغانستان در مورد ایران و سیاست های امنیتی،اقتصادی، فرهنگی و مذهبی این کشور دید مثبتی دارند یا نه؟

این تحقیق نشان می‌دهد که نخبگان افغانستان فارغ از قومیت، جنسیت و مذهب عموما نسبت به سیاست‌های امنیتی ایران نوعی نگاه بدبینانه داشته و به دیده شک و تردید به آن می‌نگریستند (تقریبا بالاتر از ۵۵ درصد). این در حالی است که به نظر می‌رسد دولت و مردم ایران ظاهرا نمی‌توانند درک کنند که با وجود نداشتن سابقه درگیری و خصومت بین دو کشور و مداخله ایران در افغانستان، دلیل میزان بالای بی‌اعتمادی چیست؟

در حوزه روابط و سیاست‌های مذهبی ایران، برخلاف پیشفرض‌هایی که شاید وجود داشته باشد، حدود ۶۶ درصد پرسش شوندگان نگاه مثبتی به سیاست‌های مذهبی ایران داشته‌اند و این پراکندگی در حوزه‌‎های مختلف سنی تا حدودی یکسان بوده است. البته طبیعی است که شیعیان افغانستان در مقایسه با سنیان آن کشور نگاه مثبت‌تری در قبال سیاست‌های مذهبی ایران داشته باشند. به نظر می‌رسد نوعی مدارای مذهبی در افغانستان این نگاه نخبگان افغانستان به سیاست‌های مذهبی ایران را معنی بخشد.

حق نشر عکس Mehrnews.com
Image caption رئیسان جمهوری ایران و افغانستان

در حوزه اقتصادی نگاه نخبگان افغانستان نسبت به ایران مثبت است و این پتانسیل خوبی برای توسعه همکاری‌ها و ایجاد ظرفیت‌های بیشتر در این حوزه است. حدود ۵۹ درصد از پرسش شندگان نگاه مثبتی در قبال سیاست‌های اقتصادی ایران در افغانستان داشته‌اند، و بین تحصیلات بالاتر و نگاه مثبت‌تر در این زمینه همبستگی بیشتری موجود است.

در حوزه سیاست‌های اجتماعی حدود ۵۷ درصد از پرسش شوندگان نگاه مثبتی به ایران داشته‌اند. این پژوهش نشان می‌دهد در بین کسانی که قبلا تجربه اقامت در ایران را داشته‌اند این نگاه مثبت‌تر است. در نتیجه، به نظر ‌می‌رسد که که شناخت بیشتر و نزدیک‌تر از ایران و واقعیت‌های درونی جامعه آن کشور باعث نگاه مثبت‌تر در حوزه سیاست‌های اجتماعی ایران نسبت به افغانستان شده است.

در مجموع در مورد شاخص اعتماد و بی‌اعتمادی نخبگان افغان نسبت به سیاست‌های ایران در افغانستان، این پژوهش نشان می‌دهد حدود ۳۴ درصد از نخبگان افغان نسبت به سیاست‌های ایران بی اعتمادند و حدود ۴۴ درصد به آن اعتماد دارند. با این وصف حدود ۲۲ درصد تا حدودی به سیاست‌های ایران اعتماد دارند. در حوزه های امنیتی بی‌اعتمادی، و در حوزه های مذهبی و اقتصادی اعتماد به ایران بیشتر است.

حق نشر عکس ce/fb
Image caption رئیس جمهوری ایران با رئیس اجرایی افغانستان

نقاط آسیب پذیر در روابط ایران و افغانستان

این پژوهش هر چند جزو نخستین کارها در این حوزه محسوب می‌شود اما پرسش‌های بیشتری را در باب نقاط کور و مبهم در روابط دو کشور به همراه آورده است، موضوعی که به تداوم اینگونه مطالعات در حوزه های مشخص روابط ایران و افغانستان نیاز دارد.

اگر بخواهیم به همکاری‌های دو کشور در یک چشم انداز وسیع نگاهی داشته باشیم باید بدانیم که نقاط آسیب پذیر این روابط در کجاست. مثلا، چرا ایران نتواسته است اعتماد افغان‌ها در حوزه اقدامات امنیتی و سیاسی در منطقه و بخصوص افغانستان به دست آورد.

علی رغم آسیب پذیری امنیت ملی افغانستان و ایران از سوی گروه‌هایی تندرو مانند داعش و طالبان، چرا نخبگان افغان نسبت به اقدامات ایران برای مقابله با ابن گروه‌ها به دیده شک و تردید می‌نگرند؟

ماهیت روابط ایران با غرب و کشورهای عربی منطقه چه تاثیری بر نگرش نخبگان افغان بر عملکرد منطقه‌ای ایران داشته است؟ آیا اساسا برای دولت‌های دو کشور رویکرد نخبگان و نقش آنان در پالیسی‌ها و استراتژی‌های منطقه ای مهم است یا نه؟

طبیعی است پاسخ به این سوالات و رفع این ابهامات مسیر تازه‌ای را برای نگاهی عمیق و ژرف به فراز و فرود گذشته، و نیز افق آینده مناسبات افغانستان و ایران خواهد گشود.