نکاتی‌که باید درباره نظام انتخاباتی افغانستان بدانید

انتخابات در افغانستان حق نشر عکس Anadolu Agency

انتخابات پارلمانی و ریاست‌جمهوری در افغانستان به صورت مستقیم، عمومی و با رای سری صورت می‌گیرد.

برای انتخاب نمایندگان پارلمان و رئیس جمهوری به ترتیب از نظام انتخاباتی تک‌رأی غیرقابل انتقال و سیستم انتخاباتی دو مرحله‌ای کار گرفته می‌شود.

نظام انتخاباتی چیست؟

نظام انتخاباتی را می‌توان مجموعه‌ای از قوانین و مقرراتی دانست که نحوه انتخاب نمایندگان مردم را مشخص می‌کند.

نظام انتخاباتی از چهار بخش عمده تشکیل شده است:

  • فرمول انتخاباتی: چگونگی شمارش آراء و تبدیل آن‌ها به کرسی‌های انتخاباتی را مشخص می‌کند
  • ساختار برگه رای‌دهی: یعنی این که آیا رای‌دهندگان به یک نامزد رای می‌دهند یا به یک حزب
  • وسعت حوزه‌های انتخاباتی: به این معنی است که از هر حوزه انتخاباتی چه تعداد نماینده انتخاب می‌شود
  • حد نصاب انتخاباتی: یعنی حداقل آرایی است که یک کاندیدا یا حزب برای پیروزی در انتخابات باید به‌دست بیاورد
حق نشر عکس Getty Images

نظام انتخاباتی چه انواعی دارد؟

انواع مختلفی از نظام‌های انتخاباتی در جهان وجود دارد. اما بر اساس چهار بخشی که توضیح داده شد، می‌توان این نظام‌ها را به چهار شاخه اصلی تقسیم کرد.

  • نظام‌‌های اکثریتی: در این نظام‌های انتخاباتی برنده با به دست آوردن اکثریت آراء تعیین می‌شود و هر حوزه انتخاباتی فقط یک نماینده دارد. این اکثریت می‌تواند مطلق یا نسبی باشد. نظام اکثریتی ساده یا نسبی یکی از مهمترین نظام‌های این مجموعه است که در انتخابات ۴۹ کشور از جمله بریتانیا، آمریکا و هند استفاده می‌شود.
  • نظام‌های تناسبی: این نظام‌ها ازاین جهت تناسبی خوانده می‌شود که در نتیجه به‌کارگیری آن میان درصد آرای استفاده شده و درصد کرسی‌های بدست آمده در پارلمان، تناسب مستقیم و معقول وجود دارد. در نظام‌های تناسبی بیشتر احزاب نامزد می‌شوند، نه کاندیداهای مستقل. نظام تناسبی یکی از پرکاربردترین نظام‌های انتخاباتی در جهان است.
  • نظام‌های مختلط: این نظام‌ها ترکیبی از نظام‌های اکثریتی و تناسبی است. در واقع دراین نظام‌ها، دو نظام انتخاباتی که هر کدام از فرمول متفاوتی برای تبدیل آرا به کرسی‌ها استفاده می‌کنند، در کنار هم قرار می‌گیرند. این نظام‌ها اغلب در کشورهای آفریقایی و کشورهای اتحاد جماهیر شوروی سابق استفاده می‌شود.
  • سایر نظام‌های انتخاباتی: تعداد دیگری نظام انتخاباتی هم وجود دارد که به طور کامل در هیچ یک از سه نوع نظام انتخاباتی بالا قرار نمی‌گیرند. این نظام‌ها ویژگی‌های منحصر به فردی دارند. نظام رای واحد غیرقابل انتقال یکی از مهمترین نظام‌های این مجموعه است. تفاوت این نظام با نظام‌های اکثریتی این است که از هر حوزه انتخابیه، بیش از یک نماینده انتخاب می‌شود.

شورای ملی افغانستان

شورای ملی افغاستان از دو مجلس، مجلس نمایندگان و مجلس سنا تشکیل شده‌ است

مجلس سنا

بیشتر یک نهاد مشورتی و نظارتی است

  • ۱۰۲ عضو دارد که یک ثلث آن از میان اعضای شوراهای ولایتی، ثلث دوم از میان اعضای شوراهای ولسوالی‌های ولایات به طور غیرمستقیم انتخاب و ثلث سوم آن توسط رئیس جمهوری منتصب می‌شوند.

  • ۵۰ درصد از اعضای انتصابی بایستی از زنان باشند.

  • - چون انتخابات شوراهای ولسوالی تاکنون برگزار نشده است، به منظور تأمین توازن میان اعضای انتخابی و انتصابی سنا، هر شورای ولایتی دو نماینده به مجلس سنا معرفی می‌کند.

نمایندگان پارلمان افغانستان چگونه انتخاب می‌شوند؟

پارلمان افغانستان ۲۵۰ نماینده دارد و مدت نمایندگی آنها پنج سال است.

نمایندگان پارلمان از طریق نظام انتخاباتی تک‌رأی غیرقابل انتقال به پارلمان راه می‌یابند.

قاعده این نظام طوری است که پس از آن که آرا به صندوق انداخته شد و شمارش آنها صورت گرفت، آن کاندیداهای که در حوزه انتخابی خود بیشترین آرا را کسب کرده باشند، پیروز انتخابات معرفی می‌شوند.

  • این نظام انتخاباتی نامزدمحور است یعنی رأی‌دهندگان به نامزدان رای می‌دهند نه به احزاب و در آن هر رأی دهنده حق دادن یک رأی را دارد.
  • آرای رای‌دهندگان به دیگر کاندیداها یا احزاب سیاسی غیرقابل انتقال است.
  • وسعت حوزه‌های انتخابی بیش از یک است، به این معنا که از هر حوزه انتخابی بیش از یک نماینده انتخاب می‌شود.

براساس قانون انتخابات افغانستان (۱۳۸۳)، هر ولایت یک حوزه‌ انتخابی پارلمانی در نظر گرفته شده که هر یک از این حوزه‌ها (ولایت‌ها) برحسب جمعیت دارای ۲ تا ۳۳ کرسی در مجلس است.

به طور مثال اگر در یک حوزه انتخاباتی که دو کرسی به آن اختصاص یافته، چهار کاندیدا با هم رقابت کنند، برنده انتخابات در این ولایت دو نفری است که بیشترین آرا را به دست می‌آورند.

در واقع، از مجموع کرسی‌های مجلس نمایندگان، ۲۴۰ کرسی آن بین این ولایت‌ها تقسیم شده و ۱۰ کرسی دیگر به کوچی‌ها (عشایر) اختصاص داده شده است.

همچنین، بر اساس قانون، حد اقل ۲۷ درصد از کرسی‌های پارلمان باید به زنان اختصاص یابد.

نحوه توزیع این سهمیه طوری است که اگر زنان در حالت عادی نتوانند این بخش از کرسی‌های پارلمان را کسب کنند، زنانی‌که بیشترین آرا را در میان زنان کسب کنند وارد پارلمان می‌شوند.

برخی از مزایای این نظام:

  • سادگی در رای‌دهی و شمارش آرا
  • تقویت کاندیداهای مستقل

برخی از مشکلات و چالش‌های این نظام:

  • ضایع شدن آرا انتخاب‌کنندگان در بیشتر موارد، با توجه به تقسیم آرای کاندیداها
  • عدم رشد و کارآمدی احزاب سیاسی
  • احتمال منجر شدن به تقویت کلاین‌تالیسم یا حامی پروری

امروزه این نظام انتخاباتی فقط در افغانستان، اردن و چند قلمرو خودمختار استفاده می‌شود. ژاپن هم از سال‌های ۱۹۴۷ تا ۱۹۹۹ برای انتخاب اعضای مجلس شورای ملی خود از این نظام انتخاباتی استفاده می‌کرد.

چه کسانی می‌توانند نامزد انتخابات شوند؟

انتخابات ریاست جمهوری

قانون اساسی

افغانستان، شرایط زیر را برای نامزدی ریاست جمهوری مشخص کرده است:

  • شهروند افغانستان، مسلمان و متولد از والدین افغان بوده و تابعیت کشور دیگری را نداشته باشد

  • ۴۰ سال یا بیشر از آن داشته باشد

  • از طرف دادگاه به ارتکاب جرایم ضد بشری، جنایت و یا حرمان از حقوق مدنی محکوم نشده باشد

  • هیچ شخصی نمی‌تواند بیش از دو دوره به حیث رئیس جمهور انتخاب شود

رئیس جمهوری افغانستان چگونه انتخاب می‌شود؟

قانون اساسی افغانستان که در سال ۲۰۰۴ به تصویب رسید، رئیس‌جمهوری را رئیس قوه مجریه تعریف کرده است.

اصل ۶۱ قانون اساسی افغانستان مقرر می‌دارد تا رئیس جمهوری با کسب بیشتر از نیم تمام آرا یا اکثریت مطلق آرا (پنجاه درصد + یک رأی از کل آرای اخذ شده) انتخاب می‌شود.

برای انتخابات ریاست جمهوری کل کشور یک حوزه انتخاباتی است.

هرگاه در دور نخست هیچ یک از نامزدها اکثریت مطلق آرا را کسب نکردند، انتخابات به دور دوم می‌رود و برای بار دوم رای‌گیری می‌شود.

در دور دوم، فقط دو نفر از نامزدهایی که بیشترین آرا را در دور اول گرفته‌اند، شرکت می‌کنند.

در این مرحله از سیستم اکثریتی ساده استفاده می‌شود، به این معنا که در این دور هر نامزد که نسبت به نامزد دیگر رأی بیشتری کسب کند، پیروز انتخابات است.

هدف دور دوم انتخابات، ادغام هواداران برای انتخاب یک برنده و تشویق به ایجاد ائتلاف گسترده در آخرین مراحل مبارزه خوانده شده است.

با این حال، با توجه به عدم حضور احزاب "فعال و کارا" در افغانستان، این ائتلاف‌ها اغلب شکننده و مقطعی می‌باشند.

همچنین، سیستم اکثریتی "برنده همه‌ کرسی‌ها را می‌برد" می‌تواند در کشورهایی مانند افغانستان که ثبات سیاسی ندارند و دولت ضعیف است، باعث تشدید تنش‌های قومی و منطقه‌ای شود و حتی احتمال بروز جنگ‌ داخلی به نظر می‌رسد.

نظام انتخاباتی دو مرحله‌ای رایج‌ترین نظام انتخاباتی برای انتخاب مستقیم روسای جمهوری در سراسر جهان است.

چه کسانی می‌توانند رای بدهند؟

انتخاب افغانستان

شخصی به حیث رأی‌دهنده ثبت نام می‌شود که واجد شرایط ذیل باشد:

  • کسانی که تابعیت افغانستان را داشته باشند

  • ۱۸ سال یا بیشتر داشته باشند

  • از حقوق مدنی به حکم دادگاه محروم نباشند

تلاش‌ها برای تغییر نظام انتخاباتی پارلمانی

سازمان ملل متحد درسال ۲۰۰۴ برای انتخابات مجلس نمایندگان افغانستان نظام نمایندگی تناسبی را پیشنهاد کرده بود، اما حامد کرزی، رئیس جمهوری پیشین با گروه مشورتی خود قانون انتخابات سال ۲۰۰۴ را نظام تک‌رای غیرقابل انتقال تعیین کرد.

در هر دو انتخابات سال‌های ۲۰۰۵ و۲۰۱۰ شورای ملی از همین نظام کار گرفته شد.همچنین در بخشی از توافقنامه سیاسی میان اشرف غنی و عبدالله عبدالله، رئیس‌جمهوری و رئیس اجرایی افغانستان که منجر به تشکیل حکومت وحدت ملی شد، بر اصلاح نظام و ساختار نهادهای انتخاباتی افغانستان تاکید شده است.

حالا شماری از احزب و جریان‌های سیاسی افغانستان با راه اندازی راهپیمایی اعتراضی خواستار تغییر نظام انتخاباتی تک‌رأی غیرقابل انتقال پارلمان به نظام تناسبی شده‌اند.

هدف این خواسته احزاب، تثبیت سهم و نقش احزاب در پارلمان خوانده شده است.

حق نشر عکس fazl haqmal
Image caption نمایندگان احزاب می‌گویند به زودی اعتراضات‌شان را در ولایات افغانستان نیز آغاز خواهند کرد

اما، عدم وجود احزاب "فعال و فراگیر" در افغانستان و همچنین پیچیدگی نظام تناسبی از جمله مواردی است که حامیان نظام کنونی انتخاباتی در افغانستان از آن نام می‌برند.

کمیسیون مستقل انتخابات می‌گوید اکنون برای تغییر قانون و سیستم انتخابات دیر شده و همه آمادگی‌ها برای برگزاری انتخابات به تاریخ ۲۸ میزان​/مهر گرفته شده است.

قرار است در ۲۸ میزان​/مهر انتخابات پارلمانی افغانستان با سه سال تاخیر برگزار ‌شود. شش ماه بعد از آن، رای دهندگان به پای صندوق رای خواهند رفت تا رئیس جمهوری را انتخاب کنند.

حق نشر عکس AFP