انقلاب ایران؛ کابل از آیت‌الله خمینی چه انتظاری داشت؟

افغانستان و انقلاب ایران حق نشر عکس Getty Images
Image caption دولت کمونیستی وقت افغانستان به سیاست‌های ضد آمریکایی ایران خوشبین شده بود

چهل سال پیش وقتی انقلاب اسلامی در ایران به پیروزی رسید، دولت نوپای طرفدار شوروی در افغانستان از آن حمایت کرد اما آیت‌الله خمینی به دولت افغانستان که کمونیستی خوانده می‌شد، روی خوشی نشان نداد.

مردم افغانستان از آن‌چه که در همسایگی‌شان در حال وقوع بود بی‌خبر نبودند. تک‌وتوک مسافرینی که از ایران به افغانستان بر می‌گشتند، قصه‌های زیادی برای قوم‌وخویش‌‌شان از رفتن شاه، آمدن آیت‌الله خمینی و انقلاب داشتند؛ رادیوهای بین‌المللی هم پیوسته خبرهای تازه‌ای از بزرگ‌ترین رویداد معاصر ایران پخش می‌کردند.

خود افغانستان هم کم‌خبر نبود. در همین سال، (۱۳۵۷ خورشیدی) در هفت ثور/اردیبهشت، ۹ ماه پیش از انقلاب اسلامی ایران، کودتایی در افغانستان رخ داد که طرفدارانش آن‌ را انقلاب می‌خوانند. در کابل ساعت ۱۱ قبل از ظهر جمعه هشت ثور ۱۳۵۷ صدای بمباران و آتش دافع هوا و توپ‌خانه خاموش شد و کودتاگران حزب دموکراتیک خلق که شب قبل عملیات را آغاز کرده‌بودند، قدرت را در دست گرفتند. با این حساب، در افغانستان یک دولت "انقلابی" رخدادهای انقلاب ایران را پیگیر بود.

حق نشر عکس Getty Images
Image caption ۹ ماه قبل از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، کودتای هفت ثور در افغانستان رخ داد و دولتی با حمایت اتحاد جماهیر شوروی روی کار آمد

روزنامه‌های بی‌خبر

به نظر می‌رسد دولت جمهوری دموکراتیک خلق افغانستان چندان نمی‌خواسته که مردم از اتفاقات منتهی به ۲۲ بهمن /دلو در ایران زیاد بدانند. نگاهی به روزنامه‌های چهل سال پیش این دیدگاه را بیشتر تقویت می‌کند. خبرهای آفریقا و کوبا به مراتب بیشتر از اتفاقات کشور همسایه پوشش داده می‌شد.

در روزنامه انیس، "نخستین روزنامه ملی" افغانستان در اوج اتفاقات انقلاب ایران تنها سه خبر نشر شد. در یکی از این خبرها نوشته شده بود: "در اثر فیر قوای مسلح ایران بر جمعیت کثیری از مظاهره‌چیان در نزدیکی پوهنتون تهران دیروز کم از کم چهار نفر هلاک و در حدود بیست تا سی نفر مجروح شدند. خبرنگار بی‌بی‌سی راپور داده است که تعداد مظاهره‌چیان به هزاران نفر می‌رسد و مرگ بر شاه شعار می‌دادند."

Image caption روزنامه‌های افغانستان به رخدادهای انقلاب در ایران چندان نمی‌پرداختند

این روزنامه در تاریخ ۱۷دلو/بهمن به نقل از خبرگزاری‌‌های تاس، رویترز و فرانس‌پرس نوشت: "پس از سقوط حکومت شاهپور بختیار طرفداران آیت‌الله خمینی قدرت سیاسی را در آن کشور به دست گرفتند و به رژیم سلطنتی در ایران خاتمه داده شد. مهدی بازرگان که از طرف آیت‌الله خمینی بحیث صدراعظم حکومت موقت ایران به تشکیل کابینه موظف گردیده، دیروز اسمای یک‌عده از وزرای کابینه خود را اعلام کرد. در کابینه مهدی بازرگان دکتور کریم سنجابی بحیث وزیر خارجه ایران تعیین گردیده است."

Image caption دو روز پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، افغانستان دولت موقت این کشور را به رسمیت شناخت

و در نهایت سومین خبری که در مهمترین روزنامه وقت افغانستان درباره انقلاب ایران نشر شد، خبر مخابره تلگرام نورمحمد تره‌کی، رئیس شورای انقلابی و صدراعظم به مهندس مهدی بازرگان نخست‌وزیر دولت موقت ایران بود. در این خبر به نقل از متن تلگرام آمده بود: "جناب آقای مهندس مهدی بازرگان، نخست‌وزیر دولت موقت انقلابی ایران! انتخاب جناب عالی را به سمت نخست‌وزیر دولت موقت انقلابی کشور برادر، ایران از طرف خود، حکومت و خلق جمهوری دموکراتیک افغانستان به شما، حکومت و خلق برادر ایران از ته دل تبریک گفته، باین وسیله شناخت حکومت خود را از حکومت شما و انقلاب ایران رسما اعلام می‌دارم. امیدوارم دوستی بین کشورهای‌مان بر اساس روابط مودت همسایگی در پرتو حفظ اصول زیست باهمی و عدم مداخله در امور داخلی یکدیگر با گذشت زمان بیش از پیش تقویت یابد. پیروزی جناب شما و خلق برادر ایران را در انجام وظایف انقلابی‌شان خواهانم."

ناامیدی "انقلاب" از انقلاب

اما به نظر می‌رسد این امیدواری نور محمد تره‌کی رفته رفته رنگ باخت و روابط دو دولت تازه تاسیس شده رو به گرمی ننهاد.

سلیمان لایق، که در آن‎‌زمان عضو شورای رهبری حزب حاکم بود، می‌گوید: "ما به این نظر بودیم که چون خمینی‌صاحب همیشه تمایلات ضد استعماری و امپریالیستی نشان می‌داد، روابط خوبی با ما خواهد داشت. برداشت ما این بود. اما خمینی‌صاحب در اولین مصاحبه‌اش، انقلاب افغانستان را محکوم کرد و از کلماتش اعلام مخاصمت علیه رژیم ما برداشت می‌شد. البته ما عکس‌العمل جدی در برابر او نشان ندادیم و سعی کردیم که راه تفاهم با دولت جدید ایران را باز بگذاریم."

Image caption سلیمان لایق می‌گوید افغانستان تصور می‌کرد آیت‌الله خمینی به دلیل تمایلات ضد غربی، روابط خوبی با دولت طرفدار شوروی در کابل خواهد داشت

به نظر می‌رسد این نوع نگاه آیت‌الله خمینی به افغانستان قابل پیش‌بینی بود. زمانی‌که او شعار "نه شرقی، نه غربی، جمهوری اسلامی" سر می‌داد، بعید به نظر می‌رسید به دولتی که حامی‌ اصلی‌اش اتحاد جماهیر شوروی بود، چندان نظر مساعدی داشته باشد.

عبدالکبیر رنجبر، در سال ۱۳۵۷ مصروف نوشتن پایان‌نامه دکترایش بود. او می‌گوید انقلاب اسلامی ایران بسیار مورد استقبال افغان‌ها قرار گرفت و نیروهای چپی و راستی به آن خوش‌بین بودند، اما حدس نمی‌زدند که "یک رژیم آخوندی" در ایران حاکم می‌شود و تمام آزادی‌ها را محدود می‌کند.

به گفته او دولت افغانستان هم از این تغییر بسیار بزرگ در همسایگی‌اش استقبال کرد، چرا که با رژیم شاهنشاهی ایران میانه خوبی نداشت.

اما این دل‌خوشی چندان نپایید.

حق نشر عکس AFP
Image caption در افغانستان مردم رخدادهای انقلاب ایران را بیشتر از رادیو دنبال می‌کردند

به نظر شجاع‌حسین محسنی، استاد دانشگاه، در ابتدا هر دو نیروی متضاد در افغانستان (دولت کمونیستی و طرفداران اسلام سیاسی) نظام جدید ایران را دوست خود می‌دانستند. کمونیست‌ها با توجه به حضور حزب توده در فضای آن‌روزهای ایران و نیز سرنگونی شاه، که حامی سیاست‌های آمریکا بود، انقلابیون را هم پیمان کابل می‌دانستند. نقل شده است که در وزارت دفاع افغانستان یکی از مقام‌های ارشد این وزارت بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران گفته بود که "رفیق بزرگ ما خمینی در ایران پیروز شد."

اما هرچه سیاست‌ها و رفتارهای انقلابیون ایران بیشتر مشخص و روشن شد، فاصله دولت افغانستان و ناامیدی آن از رفاقت با دولت جدید در ایران بیشتر گردید.

مجاهدین هم که هنوز به ساختار قوی تنظیمی نرسیده بودند، با ظهور و پیروزی موج تازه اسلام سیاسی در ایران، مصمم‌تر شدند و رهبری مذهبی و شعارهای اسلامی انقلاب ایران، آنها را به جلب حمایت ایران امیدوار کرد.

حق نشر عکس /BABAMAZARI.COM
Image caption رهبران مجاهدین افغان از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران استقبال کردند

برخلاف دولت افغانستان، بخشی از مردم این کشور، که از دولت برسر کار رضایتی نداشتند، با آیت‌الله خمینی هم‌نظر بودند.

عبدالاحمد فیاض که در آن‌زمان طلبه بود، می‌گوید که انقلاب اسلامی ایران با توجه به ماهیت دینی و مذهبی‌اش با استقبال مردم افغانستان روبه‌رو شد. به ویژه جامعه تشیع در این کشور به این انقلاب به عنوان یک حرکت بی‌سابقه به رهبری یک روحانی نگاه می‌کردند.

آیت‌الله خمینی طرفدارانی در افغانستان پیدا کرد که بسیاری از آن‌ها را دولت زندانی کرد و به قتل رساند. در ادبیات سیاسی حزب دموکراتیک خلق افراد متمایل به انقلاب ایران و شخص آیت الله خمینی، خمینیست خوانده می‌شدند. در سال‌های ۱۳۵۷ و ۱۳۵۸ هزاران نفر توسط نیروهای امنیتی رژیم کمونیستی بدون کدام تفهیم اتهام بازداشت و ناپدید شدند. در فهرستی از اسامی کشته شدگان که چند سال پیش به دست آمد، اتهام عده‌ای "خمینیست" درج شده است.

مطالب مرتبط