فرمان‌های جنجالی حاکمان افغانستان در صد سال اخیر

.

در یک قرن اخیر برخی فرمان‌های حاکمان افغانستان جنجال برانگیز شده، زمینه شورش عمومی و سقوط نظام سیاسی را فراهم کرده و تاثیرات آن تا دهه‌ها بر جامعه و اوضاع سیاسی کشور باقی مانده است.

حاکمان افغانستان احکام و فرامین اجرایی را به صورت موقت صادر می‌کنند تا بعدا به مثابه قانون توسط پارلمان به تصویب برسند.

در میان صدها فرمانی‌که شاهان و روسای جمهوری در یک قرن اخیر در افغانستان صادر کرده‌اند مهمترین فرمان اعلان 'اعاده استقلال افغانستان از بریتانیا ' است که شاه امان الله در ٢٨ اسد/تیر ١٢٩٨/۱۹۱۹ میلادی صادر کرد. این تنها فرمانی است که در یک قرن گذشته با مخالفت و انتقاد جریان‌های سیاسی روبرو نشده است.

اما پس از آن، چند فرمان دیگر امان الله زمینه‌ساز اغتشاش و شورش علیه دولت نوگرای او شد. فرامین ممنوعیت چند همسری مردان و برداشتن چادری از سر زنان از جمله این فرمان‌های جنجال برانگیز بود.

داکتر عزیز احمد رهمند، استاد تاریخ و علوم سیاسی در دانشگاه کابل می‌گوید "این فرامین پیش از وقت و شتابزده بود که در نهایت منجر به سرنگونی دولت امانی شد". او می‌گوید "هنوز زمینه برای دور کردن چادری در وقت امان الله خان مساعد نبود، چون منافع محافظه‌کاران و علمای دینی محافظه‌کار را برهم می‌زد و آن‌ها به بهانه روی‌لچی (بی‌حجابی) زنان، امان الله خان را تکفیر کردند و در نهایت به سرنگونی دولت او انجامید".

فرمان‌ها و تصامیمی‌ که در مواردی در تضاد با فرهنگ و سنت‌های حاکم در جامعه قرار گرفته و سبب اغتشاش و ناآرامی سراسری شده و گاهی هم افغانستان را درگیر جنگ داخلی کرده است.

اما جنجالی‌ترین فرمان امان الله در سال ١٣٠٢ به نام 'نظامنامه ناقلین به طرف قطغن ' صادر شده است. این اصطلاح تا امروز نیز بین مردم محلی معروف است و باعث تنش و درگیری در برخی مناطق شمال افغانستان شده است.

متن فرمان‌های شاهان و روسای جمهور افغانستان در یک قرن گذشته در آرشیو ملی افغانستان نگهداری می‌شود. فرمان‌ها در جراید رسمی دولت که به نام 'نظام‌نامه ' و پسان 'سال‌نامه ' یاد می‌شد، نیز نشر شده است. این جراید نیز در آرشیو کتابخانه عامه افغانستان در دسترس پژوهش‌گران قرار دارد.

۹ سال پس از استقلال افغانستان، در نتیجه حمله شورشیان به کابل به سرکردگی حبیب الله کلکانی، دولت امانی سرنگون شد.

حبیب الله کلکانی فرمانده بی‌سوادی بود که حمایت روحانیون ضد دولت امانی را با خود داشت. در نخسیتن فرمان خود، رفتن دختران به مکتب/مدرسه را ممنوع اعلام کرد. همچنین او فرامین امان‌الله را لغو کرد و دستور داد مردان باید مانند گذشته دستار بر سر کنند و زنان حق نداشتند روی باز در شهر ظاهر شوند.

به دنبال حکومت ۹ ماهه حبیب الله کلکانی، نادر خان قدرت را بدست گرفت. اعدام حبیب الله کلکانی یکی از جنجالی‌ترین فرمان‌های دولت چهار ساله نادر شاه بود. حبیب الله کلکانی و شماری از اطرافیانش بر اساس فرمان نادرشاه در چمن حضوری کابل اعدام شدند.

نادرشاه هم با درخواست روحانیون و بر اساس یک فرمان جداگانه تمام اصلاحات دوره امانی را ملغی اعلام کرد.

در حکومت شاهی محمد ظاهرشاه پسر نادرخان که چهل سال طول کشید، هیچ فرمان جنجالی صادر نشد و هیچ تصمیمی که بر خلاف جامعه سنتی و محافظه کار آن زمان افغانستان باشد، اتخاذ نشد.

مهمترین فرمان ظاهر شاه در دهه سوم سلطنتش، فرمان تصویب قانون اساسی سال ١٩٦٤(۱۳۴۳) بود. ظاهر شاه زمینه آزادی نسبی فعالیت جریان‌های سیاسی، رشد مطبوعات و حق تظاهرات را بر خلاف حاکمیت پدرش به رسمیت شناخت.

عزیز احمد رهمند استاد تاریخ و علوم سیاسی به این دوره اشاره می‌کند: "ظاهرشاه در سی سال اول حاکمیت از ۱۳۱۲ تا ۱۳۵۲ هیچ نقشی نداشت. سردار هاشم خان کاکایش (عمو) که در دوران پدرش نخست‌وزیر بود، یک آدم دیکتاتور و مستبد بود که هیچ کاری برای پیشرفت و ترقی افغانستان انجام نداد".

نیمه دوم یک قرن تاریخ سیاسی افغانستان مستقل شامل کودتای محمد داودخان علیه پسر کاکایش محمد ظاهرشاه اخرین پادشاه افغانستان، فرمان تغییر نظام و اعلام نظام 'جمهوری ' بود.

محمد داود خان بر اساس یک فرمان تمام قوانین دوره شاهی را که با جمهوری دموکراتیک در تضاد بود، ملغی اعلام کرد، احزاب سیاسی تعطیل شد و مطبوعات آزاد هم متوقف شد.

جمهوری محمد داوودخان در نتیجه کودتای خونین حزب خلق سرنگون شد. کودتاچیان او و حدود بیست تن از اعضای خانواده‌اش را در جریان کودتا کشتند.

رژیم خلقی در کابل دست به یک سلسله اصلاحات ساختاری اجتماعی و سیاسی زد. این اصلاحات از طریق صدور فرمان‌ها به اجرا گذاشته می‌شد. جنجالی‌ترین این فرمان‌ها، فرمان شماره ٧ مربوط به حقوق مساوی زن و مرد و الغای شیربها و مهریه و فرمان شماره ٨ در مورد اصلاحات اراضی بود که با مخالفت گسترده و شورش‌های سراسری در افغانستان مواجه شد. درنتیجه، ارتش سرخ برای حمایت از رژیم خلقی مبادرت به اشغال افغانستان کرد.

امارت اسلامی طالبان با صدور فرمان‌های ملا محمد عمر رهبر این گروه اداره می‌شد.

براساس فرمان‌های رهبر طالبان زنان خانه‌نشین شدند. گذاشتن ریش و پوشیدن کلاه برای مردان اجباری شد. نام نظام سیاسی افغانستان از دولت اسلامی به امارت اسلامی تغییر کرد و براساس فرمان ملا عمر، نماز جماعت در دفاتر حکومتی اجباری شد.

در دوره سیزده ساله حکومت حامد کرزی نیز فرمان‌های مختلف صادر شده است. برخی از این فرمان‌ها توسط مجلس نمایندگان افغانستان فسخ شده است. از جمله "قانون منع خشونت علیه زنان".

پس از انتخابات جنجالی ریاست جمهوری در سال ٢٠١٤، اشرف غنی با صدور فرمانی ریاست اجراییه را ایجاد کرد که عملا حکومت را به دو بخش تقسیم کرد و در کنار رییس جمهور صلاحیت اجرایی را به عبدالله عبدالله به عنوان رییس اجراییه واگذار شد.