چرا آمریکا در برقراری روابط با شاه امان الله مردد بود؟

شاه امان الله خان با تعداد ی از وزرایش حق نشر عکس Getty Images
Image caption شاه امان الله خان با تعداد ی از وزرایش

امان الله پس از اعلام استقلال افغانستان درصدد برقراری روابط دیپلماتیک با کشورهای غربی برآمد. در دسامبر سال ۱۹۲۰، ولی‌خان دروازی، وزیر خارجه شاه‌ امان‌الله در راس هیأتی از کشورهای اروپایی دیدار کرده و به آمریکا رسید و نامه شاه جدید افغانستان را به وارن هاردینگ، رئیس جمهور وقت آمریکا تسلیم کرد که خواستار تأمین روابط دیپلوماتیک میان کابل و واشنگتن شده بود.

شاه امان‌الله دراین نامه با یادی از کشته شدن پدرش حبیب‌الله به رئیس جمهوری آمریکا از جانشینی برحق خودش بنا به‌رضایت عموم ملت افغانستان خبر می‌دهد.

بنا به اسناد تاریخی وزارت خارجه آمریکا، ولی خان در پاریس نیز با سفیر آمریکا دیدار داشته است و در دیدار با چارلز هیگ، وزیر خارجه وقت آمریکا خواستار تسلیم نامه شاه امان الله به رئیس جمهوری آمریکا شد.

حق نشر عکس US embassy, Kabul
Image caption تصویر نامه شاه امان الله به وارن هاردینگ، رئیس جمهور وقت آمریکا، ١٩٢١

هیگ در گزارشی به هاردینگ، از جریان سفر نماینده امان الله یادآور شده که ولی‌خان در پاریس موفق به دیدار وزیر خارجه و رئیس‌جمهوری وقت فرانسه شده است. هیگ تاکید می‌کند که وایسرا، حاکم بریتانیایی هند در نامه وزیر امور هند بریتانیا نگاشته است که "بنابراین، بر اساس معاهده (راولپندی) و این مکتوب، افغانستان رسما در امور داخلی و خارجی آزاد و مستقل شناخته شد."

وزیر خارجه آمریکا در این گزارش اضافه کرده که سفیر آمریکا در پاریس، توصیه به پذیرش هیأت افغانی کرده اما "او (سفیر) اضافه کرده که با آن که دولت بریتانیا علاقه‌ای به انعقاد موافقتنامه‌ها با دولت‌هایی مثل افغانستان نداشته و آن را به سود فعالیت‌ها و اهدافش نمی‌دید، با وجود 'استقلال ظاهری ' هنوز 'تحت تاثیر فضا و نفوذ سیاسی ' بریتانیا است."

او می افزاید: "به هر حال در این زمان، امکان برقراری مناسبات با افغانستان وجود ندارد مگر این که کدام مانع در موضع بریتانیا نباشد".

همچنین هیگ به رئیس جمهوری آمریکا می‌گوید که امان‌الله با اتحادجماهیر شوروی نیز یک معاهده دوستی امضا کرده اما این امر مانعی بر سر راه برقراری مناسبات ما نیست.

در نامه دیگری، هیگ می‌نویسد با وجودی که بریتانیا از تحت‌الحمایگی خود از افغانستان انصراف داده اما هنوز "حساسیت‌هایی" وجود دارد که مانع موافقت‌نامه ویژه با افغانستان می‌شود، اگرچه ایتالیا وارد چنین موافقت‌نامه‌ای با افغانستان شده است.

در این نامه نوشته که او درباره فرصت‌های تجارت در افغانستان جویای معلومات شده که "بسیار اندک" در حدی که "هیچ فرصت" تجارتی جز معادن سنگ لاجورد نیست. با "این حال، نامه امیر افغانستان مشابه همانی است که به من نیز رسیده و تعهد خاصی برای شما ایجاد نمی‌کند."

به هر حال، دفتر هاردینگ تاریخ ٢٦ ژوئیه ١٩٢١ را برای دیدار ولی خان با رئیس جمهور ایالات متحده تعیین می‌کند.

رئیس جمهوری آمریکا در جواب، در تاریخ ٢٩ ژوئیه به شاه امان الله می‌نویسد: "من، در حالی که با تأثر از مرگ اعلی‌حضرت پدر شما آگاهی یافتم، همدردی صمیمانه‌ام را در این مصیبت بزرگ به شما ابراز می‌دارم، به اعلی‌حضرت شما بابت جلوس بر پادشاهی تبریک گفته، باور دارم که دوره شما، باشکوه اعلیحضرت شما و رفاه افغانستان خواهد بود."

|آرزومندم که روابط میان ایالات متحده و افغانستان دوستانه باشد، و خرسندم در این راستا، همکاری کنم. با این وجود، به نکته‌ای که شفاهی به ژنرال محمد ولی خان گفته شده، پایبندم. از آنجایی که اقدامات مقتضی برای تاسیس نمایندگی دیپلماتیک بنا به تایید کنگره ایالات متحده است، مورد توجه من خواهد بود.

Image caption محمد ولی خان دروازی وزیر خارجه، وزیر دفاع و نایب‌السلطنه شاه امان‌ الله بود

''''محافظه‌کاری و دنباله‌رو بریتانیا ''''

پذیرش نماینده شاه امان الله توسط رئیس جمهور آمریکا به معنای به رسمیت شناختن او بود اما در تاسیس روابط دیپلماتیک و نمایندگی دایمی در پایتخت‌های دو کشور، واشنگتن سیاست 'محافظه‌کار ' پیروی از بریتانیا را دنبال کرده و منافع خاص اقتصادی نیز در افغانستان نمی‌دید.

در ادامه شارژدافیر آمریکا در پاریس خواستار هدایت واشنگتن در پاسخ به رایزنی‌های وزیر مختار افغانستان در پاریس برای تاسیس نمایندگی و پیشنهاد استخراج نفت افغانستان توسط شرکت‌های آمریکایی شده است و نوشته که به مهمانی وزیرمختار افغانستان نرفته و سفیر بریتانیا نیز نرفته است. در پاسخ وزیر خارجه آمریکا با اشاره به تبادل مکتوب‌ها میان شاه امان الله و رئیس جمهوری آمریکا خاطر نشان می‌کند که موضوع "رسمیت استقلال (افغانستان) نه بحث شده و نه اعطا شده است".

سفیر آمریکا در پاریس در تاریخ ٤ نوامبر ١٩٢٥ متن پیشنهادی معاهده دوستی افغانستان و امریکا توسط محمد نادرخان، وزیرمختار وقت افغانستان در فرانسه و بلژیک به او سپرده را به واشنگتن فرستاد. نادر خان در یادداشتی به سفیر آمریکا می‌گوید که او مسوولیت تاسیس نمایندگی‌های دو کشور را برعهده دارد. در متن معاهده پیشنهادی افغانستان؛ تاسیس وزارت مختاری در پایتخت‌های دو کشور، تامین روابط تجارتی و استرداد مجرمین و پناهندگان منظور شده بود.

اما وزیر امور خارجه آمریکا در پاسخ در تاریخ ٢٦ ژانویه ١٩٢٦ به سفیر این کشور خواسته تا سپاس واشنگتن را به خاطر ابراز احساس دوستی وزیر مختار افغانستان برساند. سفیر آمریکا در نامه‌ای به نادرخان در پاریس ابراز امیدواری می کند که در آینده نزدیک نمایندگی دیپلماتیک و کنسولی میان دو کشور تاسیس شود. و از خاطره تبادل نامه‌ها میان امان الله و هاردینگ یادآوری می‌کند.

با آنهم، تا پایان سلطنت، تلاش‌های امان الله برای ارتباط مستقیم دیپلوماتیک و کنسولی با آمریکا به نتیجه نرسید. حتی با وجود پذیرایی باشکوه از او در پایتخت‌های اروپایی و به‌ویژه در لندن، هنوز واشنگتن نسبت به ارتباط نزدیک با افغانستان تردید داشت.

حق نشر عکس Getty Images
Image caption امان‌الله خان به عنوان شاه تجددگرا شناخته می‌شود

آمریکا نادرخان را به رسمیت نشناخت

پس از سقوط امان الله در ١٩٢٨، در دوره‌های زمامداری نه ماهه حبیب الله کلکانی و چهار و نیم سال دوره نادر خان نیز به صورت رسمی میان افغانستان و آمریکا حتی مکاتبات دیپلماتیک مستقیم صورت نگرفت. در اسناد وزارت خارجه آمریکا آمده است که نادرخان حتی خبر بر تخت نشستن و آغاز پادشاهی خود را به واشنگتن مانند شاه امان الله نرسانده است.

گرچه داوس، سفیر آمریکا در لندن درباره تلاش وزیرمختار افغانستان در لندن برای به رسمیت شناختن زمامدار این کشور از واشنگتن درخواست هدایت می‌کند و وزیر خارجه آمریکا در ١٦ اپریل ١٩٣١در پاسخ می‌نویسد که در زمینه شما 'صلاحیت ' این کار را ندارید و فقط بگویید که این درخواست را انتقال خواهید داد.

در ٢٤ سپتمبر ١٩٣١ در پاسخ به درخواست شارژدافیر آمریکا در رم، پایتخت ایتالیا که گفته بود. وزیر مختار افغانستان در رم به طور شفاهی به او گفته که کابل از 'تمایل ' آمریکا نسبت به برقراری مناسبت با کابل آگاه شده است. استمسون، وزیر خارجه وقت آمریکا هدایت می‌دهد که 'ملاحظه تازه ' از طرف این حکومت در این زمینه صورت نگرفته است. اما جهت اطلاع خود شما نگاشته می شود که تامین روابط میان دو کشور 'پیش از وقت ' است. به خاطر این که "رژیم فعلی هنوز از طرف واشنگتن به رسمیت شناخته نشده است".

معاهده دوستی و اولین سفیران دو کشور

در ١٣ اکتبر ١٩٣٤، استراوس، سفیر آمریکا در پاریس از ملاقات خود با شاه ولی، وزیر مختار افغانستان در پاریس گزارش داده و متن نامه او را برای به رسمیت شناختن سلطنت ظاهرشاه و مناسبات دیپلماتیک یادآوری کرده است. در پاسخ ویلیام فلیپس در تاریخ ٢ ژانویه ١٩٣٥ به سفیر صلاحیت مذاکره در زمینه را اعطا کرده و هدایت تنظیم معاهده مشابه سال ١٩٣٣ این کشور را با عربستان سعودی را با افغانستان نیز می‌دهد.

وزیرخارجه آمریکا همچنین ارزش برابر متن فارسی این معاهده با متن انگلیسی را در صورت درخواست وزیر مختار افغانستان نیز می‌پذیرد.

شاه ولی خان همچنین درخواست حق کامله‌الوداد تجارتی را برای افغانستان درخواست می‌کند که براساس آن هر امتیازی که آمریکا به طرف سوم درحال و آینده بدهد به افغانستان نیز تعلق بگیرد. وزیر امور خارجه با این درخواست موافقت می‌کند.

در ٢٢ نوامیر ١٩٣٥ وزیر مختار افغانستان پس از یک سال چانه‌زنی در جزئیات متن این معاهده دوستی با امضای آن موافقت خود را به سفیر آمریکا در پاریس اعلام می کند. در ٢٦ مارس ١٩٣٦ معاهده دوستی میان آمریکا و افغانستان میان علی احمدخان وزیر مختار افغانستان در لندن و اشتراس، سفیر آمریکا امضا می‌شود.

تا در نهایت، در سال ۱۹۳۵، تئودور روزولت، رئیس جمهور وقت ایالات متحده، ویلیم هورنی بروک، سفیر آمریکا در تهران را به عنوان اکریدیته (سفیرغیرمقیم) ایالات متحده در افغانستان تعیین کرد. محمدظاهر، پادشاه وقت افغانستان نیز عبدالحسین عزیز را در سال ۱۹۴۳به واشنگتن فرستاد.

در واقع تا سال ۱۹۴۲ آمریکا در کابل سفارت نداشت تا اینکه در شش جون/ژوئن ۱۹۴۲ چارلز تایر به عنوان شارژ دافیر موقت اعتبارنامه خود را به دربار افغانستان تسلیم کرد و سفارت آمریکا را در کابل تاسیس کرد.