زندگی زبانها (2 ) زبان نورستانی

زبانهای افغانستان

در برنامه گذشته ضمن تعریف زبان و دلایل پیدایی آن، علل انقراض زبان ها و تاثیرات جهانی شدن بر زبان ها را بررسی کردیم. در این برنامه به زبانهای افغانستان می پردازیم و به شکل مشخص زبان نورستانی را معرفی می کنیم.

افغانستان کشوری است با تنوع زبانی. بسیاری از کشورهای جهان از چنین ویژگی برخوردار هستند. تنوع زبانی دلایل متعددی دارد. دکتر عبدالغفور آرزو، به موقعیت خاص ژیوپولتیک افغانستان در این مورد اشاره می کند.

وی می گوید: "موقعیت جغرافیایی خاص که از جمله مسیر راه ابریشم به افغانستان بخشیده و در نهایت با کشورهای آسیای میانه و آسیای جنوب شرقی و حتی خاورمیانه نزدیکی های را ایجاد کرده. و این نزدیکی باعث شده که افغانستان دارای تنوع فرهنگی و تنوع زبانی باشد."

از شگفتی های این موقعیت خاص ژیوپولتیک به گفته آقای آرزو، یکی هم این است که زبانهای رایج کشورهای عضو سازمان همکاری های اقتصادی (اکو) در افغانستان گویشورانی دارد.

به گفته آقای آرزو "بیشتر این کشورها بخشی از جغرافیای آریانای بزرگ در گذشته بوده اند و به همین دلیل در حال حاضر در افغانستان گویشوران ده کشور عضو کنفرانس اکو موجود اند."

زبانهای رایج

در مورد شمار زبانهای رایج افغانستان در میان محققان و زبانشناسان، اختلاف نظرهای وجود دارد. برخی ها زبان های زنده این کشور را بیست زبان می دانند ولی برخی بیش از چهل زبان هم گفته اند.

دکتر مجاور احمد زیار، زبانشناس افغان می گوید: "به طور کل زبان های رایج افغانستان ۴۷ زبان است که در چهار گروه منقسم شده است . "

هرچند که برخی محققان شمار گروه های زبانی افغانستان را بیش از این دانسته اند ولی در کل زبانهای رایج این کشور را در این چهار گروه می توان یافت. داکتر مجاور احمد زیار همچنان می افزاید.

"از جمله یک گروه آریایی است که شامل زبانهای دری، پشتو، بلوچی و دوازده - سیزده زبان پامیری می شود. گروه دوم گروه زبان ترک و مغولی است که شامل زبانهای ازبکی، ترکمنی، قیرغیزی، قزاقی، ایغوری و غیره می شود. گروه سوم گروه هند و آریایی است که شامل زبانهای گجراتی، سندی، پنجابی و براهوی است و گروه چهارم گروه زبان سامی است که عبارت از عربی و عبری می باشد و در حال حاضر عبری در افغانستان نیست چون گویشورانش از افغانستان رفته اند."

نورستانی

نورستانی یکی از زبان‌های هند و آریایی است که در افغانستان و پاکستان به آن تکلم می‌شود. تعداد گویشوران این زبان حدود سی ‌هزار نفر برآورد شده است.

در چند سال پیش، بیشتر گویشوران این زبان در ولایات کنر و لغمان افغانستان زندگی می کردند ولی پس از تاسیس ولایتی به نام نورستان، این مناطق جز قلمرو این ولایت قرار گرفت.

عزیز الله شلماج، از کارمندان اداره نصاب تعلیمی ( برنامه درسی) وزارت معارف افغانستان می گوید زبان نورستانی، تاریخ پنج هزار ساله دارد.

او می افزاید: "زبان نورستانی از زمان باختر، از دوران پکتها آغاز می شود. نورستانی ها اولاد ( فرزندان) الینایاها اند که از همسایگان ده قبیله پکتها می باشد. که از همان زمان موجود بوده و با این زبان افهام و تفهیم شده است."

سرگذشت نورستان

این ولایت تا سال هزار و هشت صد ونود پنج میلادی به کافرستان معروف بود ولی پس از آن با یورش عبدالرحمان خان به این منطقه، مردم آن به اسلام رو آوردند، نام کافرستان به نورستان تغییر یافت و زبان گویشوران آن هم نورستانی خوانده شد.

در ویکی پیدیا که به دانش نامه آزاد شهرت دارد در مورد نورستان چنین گفته شده است.

"در مورد این که زبان نورستانی در شاخه زبان‌های هندی یا ایرانی قرار می‌گیرد، اتفاق نظر وجود ندارد و بیشتر زبان شناسان نورستانی را زیر گروه مستقلی در زبان‌های هند و ایرانی به حساب می‌آورند.

نورستان در ارتفاعات صعب‌العبور هندوکش در شمال شرق افغانستان و بخشهایی از پاکستان قرار گرفته و این زبان چندان برای زبانشناسان اروپایی شناخته شده نیست. این عوامل و مهمتر از همه تعداد محدود گویندگان زبان نورستانی باعث شده تا این زبان در زمره زبان‌های در معرض خطر انقراض قرار گیرد."

برخی محققان مردم نورستان را به یونانی ها و اروپایی ها نسبت می دهند که می گویند در اثر مهاجرت ها به این منطقه کوچ کرده اند.

فرهنگ یونانی؟

دکتر عبدالغفور آرزو می گوید: "زبان نورستانی ها بیشتر با ساخت و فرهنگ یونانی ها قابل تعریف است. بخشی از سپاه یونانی و کسانی که اساس حکومت های یونان باختری را گذاشتند از جمله در مناطق امروزی نورستان جابجا شدند. به همین لحاظ زبان نورستانی را بدون فهم فرهنگ یونانی نمی توان شناخت."

ولی دکتر مجاور احمدزیار، که در زمینه زبانشناسی کارهای تحقیقی انجام داده به استناد یافته های مارگین سترن، یک زبان شناس اروپایی، نظریه منشا یونانی زبان نورستانی ها را رد می کند.

وی می گوید: "مارگین استرن در زمان امیر امان الله خان به نورستان رفت و روی زبان نورستانی کار کرد و متوجه شد که زبان نورستانی بیشتر نزدیک به دیگر زبان های افغانستان است تا زبان یونانی و در مقاله ای که نوشت و در اروپا منتشر شد این غلطی خاور شناسان را اصلاح کرد و گفت که نورستانی ها شاخه ای از تبار اریایی ها است و در همان زمانی که شاخه هندی ها از آریایی ها جدا شدند نورستانی ها نیز همزمان از این شاخه جدا شدند. ولی آنان به هندوستان نرفتند و در همین کوهپایه ها جابجا شدند و به مرور زمان این زبان به لهجه های مختلف صحبت می شده است." از عادت مردم نورستان یکی هم این است که این مردم عمدتا از چوکی و میز به جای فرش و قالین که در اکثر مناطق افغانستان رواج دارد، استفاده می کنند. به گفته دکتر زیار، این موضوع سبب شده که برخی ها گمان کنند که نورستانی ها منشا اروپایی دارند.

وی می گوید: "روی چوکی نشستن و گوشت را با کارد خوردن به معنای شاخه ای از اروپایی بودن نیست چون در منطقه نورستان زمین هموار نیست بنا آنان برای خود چوکی می ساختند و روی آن می نشستند."

گفته می شود نورستان در گذشته ها سرزمینی نسبتا پهناور بوده ولی در اثر جنگها به دره های کوچک تقسیم شده است.

یک نورستانی در مورد سرزمین خود چنین می گوید: "پیشه اصلی مردم نورستان از گذشته ها تا حالا مالداری( دامداری ) است. تقریبا در اوایل ماه حمل( فروردین ) بردن حیوانات به مناطق سرسبز کوهستانی آغاز می شود و در ماه میزان دوباره به محلات اصلی خود برمی گردند."

الفبای نورستانی

زبان نورستانی تا نیم قرن پیش حاوی الفبا و متون نوشتاری نبود. عزیز الله شلماچ می گوید نخستین بار در زمان محمد ظاهر شاه خط نورستانی ساخته شد.

وی می افزاید: "نخست در زمان ظاهر شاه نوشتار در نورستان آغاز شد و بعد از کودتای ثور برنامه های رادیویی و مسایل طبع و نشر مطرح شد. در کل الفبای نورستانی نسبت به پشتو، پنج حرف بیشتر دارد که مختص به زبان نورستانی است."

در حال حاضر در افغانستان از سوی وزارت معارف این کشور فعالیت های به هدف نوشتن کتاب های درسی به زبان نورستانی آغاز شده است.

آقای شلماچ می گوید: "در حال حاضر کتاب های صنف اول را به چاپ رساندیم و کتاب های صنف دو و سه و چهار و پنج و شش هم به شکل خطی موجود است و تا زمانی که برای چاپ آماده شود، زمان می برد."

زبان نورستانی در گذشته های دور از غنای فرهنگی خاصی برخوردار بوده است ولی به مرور زمان و در اثر تاثیرگذاری های زبان های فارسی و پشتو که در همسایگی آن قرار داشته، آهسته آهسته از غنای فرهنگی و زبانی آن کاسته شده است.

شاید فعالیت های که تازه در افغانستان در زمینه به نوشتار در آوردن زبان نورستانی آغاز شده، بتواند بخشی از این غنا را حفظ و به نسل های آینده منتقل کند.