زندگی زبانها ۴: زبان پشه ای

زبانهای افغانستان

زبان پشه ای به گروه زبانهای هندی تعلق دارد و در بخشهای مرکزی، شرقی و جنوب شرقی افغانستان به این زبان صحبت می شود.

دکتر مجاور احمد زیار، زبانشناس افغان از بیست گویش جداگانه در زبان پشه ای سخن می گوید.

او می گوید: "زبان پشه ای زبانی است که جزء زبان های هندی به شمار می آید و به شاخه به نام "دردیک" تعلق دارد. "دردیک" زبانی است که تقریبا به بیست لهجه از آن در افغانستان تکلم شود و متکلمان این زبان تا منطقه کشمیر پراکنده است. اینها در گذشته ها همراه با هندی ها به آن سمت رفتند ولی دوباره برگشتند و در کوهپایه ها ماندگار شدند."

زبان پشه ای در برخی مناطق و ولسوالی های افغانستان بیشترین گویندگان را دارد، ولی شمار دقیق گویشوران آن تا هنوز مشخص نشده است.

غلام صدیق شنگنیک، مسئول دیپارتمنت زبان پشه ای در اداره نصاب تعلیمی وزارت معارف افغانستان می گوید: "ارقام گویشوران به زبان پشه ای هنوز به صورت دقیق معلوم نیست ولی در مورد مناطقی که گویشوران پشه ای در آنها زندگی می کنند می توان از ولایت های کاپیسا، لغمان و ننگرهار نام برد که در بعضی ولسوالی های آن مردم تنها به زبان پشه ای تکلم می کنند."

تفاوت ساختاری

هرچند در بخشهای از ولایت نورستان هم به زبان پشه ای صحبت می کنند و برخی ها معتقد به قرابت هایی میان این زبان با زبان نورستانی هستند، ولی عزیزالله شلماچ، از محققان زبان نورستانی، این دو زبان را متفاوت می داند.

او می گوید: "زبان پشه ای و نورستانی همزمان ایجاد شده اند، در کنار هم بوده اند ولی به دلایل متعدد این ها از هم دور مانده اند و به تدریج از یک ملیت به دو ملیت تبدیل شده اند و زبان آنها نیز کاملا از هم متفاوت است."

اما تفاوت ساختاری میان این دو زبانی که به گفته آقای شلماچ زمانی قرابت های قومی میان گویشوران آنها وجود داشت، در چیست؟

غلام صدیق شنگنیک می گوید: "از نگاه ساختار زبانی و ادبیات، این دو زبان کاملا از هم متفاوت اند. دارای ساختار زبانی متفاوت و دستور زبان متفاوتند و دارای ذخایر فرهنگی متفاوتی نیز هستند. به همین دلیل این دو زبان کاملا از هم مستقل هستند."

فرهنگ مخصوص

رسم و رواج و فرهنگ مردم پشه ای نیز با سایر اقوام و ملیت ها تفاوت هایی دارد. به گونه مثال مردم پشه ای برای حل مشکلات خود نشستی دارند که به آن "مارات" می گویند.

"مارات" نشست بزرگان پشه ای است که شباهت های با جرگه در میان سایر اقوام افغانستان دارد. ازدواج نیز در میان مردم پشه ای با ویژگی های همراه است.

حفیظه رحیمی، عضو دیپارتمنت زبان پشه ای نصاب تعلیمی وزارت معارف افغانستان می گوید: "وقتی دختر و پسری با هم نامزد می شوند از اول با هم نشست و برخاست دارند، محدودیت های که در دیگر مناطق برای نامزدها وجود دارد در اینجا وجود ندارد و همچنین عروسی نیز از خود مراسم خاصی دارد که انجام می شود."

صداها

زبان پشه ای براساس رسم الخطی که در چند دهه اخیر برای آن وضع کرده اند، دارای چهل و هفت صدا است که برخی صداهای آن با دیگر زبان های شاخه هند و آریایی تفاوت های دارد.

غلام صدیق شنگنیک در مورد تفاوت های آوایی این زبان می گوید: "در زبان پشه ای نشانه های صوتی وجود دارد که در دیگر زبان ها نیست به طور مثال ما حرفی داریم که به شکل شین است ولی شین نیست و متفاوت است که در زبان های عربی و فارسی و پشتو وجود ندارد."

او می افزاید: "به همین دلیل زبان شناسان برای این صوت نشانه ای خاصی را وضع کرده اند. یا الفی که در زبان پشه ای است به چندین لحن گفته می شود که به تایید زبان شناسان آلمانی نیز رسیده است."

در حال حاضر بر اساس همین رسم الخط در نصاب تعلیمی وزارت معارف افغانستان در زمینه تالیف کتاب به زبان پشه ای از آن استفاده می شود.

حفیظه رحیمی می گوید: "ما در حال حاضر کتاب های درسی را به زبان پشه ای از صنف اول تا دوازدهم تالیف می کنیم، از نگاه محتوایی این کتاب ها هیچ تفاوتی با کتاب های دیگر ندارد، ولی یک تعداد مطالب با فرهنگ منطقه ما همخوان است و مسایلی را می نویسیم که با روح فرهنگی منطقه همخوانی داشته باشد."

توسعه زبان پشه ای

زبان پشه ای هرچند در گذشته های دور دارای ادبیات و فرهنگ غنی بوده و در برخی از آثار کهن و از جمله در سفر نامه "ابن بطوطه" در مورد آن اطلاعاتی وجود دارد ولی کار عمده در عرصه به نوشتار درآوردن فرهنگ پشه ای در سه دهه اخیر در افغانستان آغاز شده است.

غلام صدیق شنگینگ می گوید تنها در سه دهه اخیر روی زبان پشه ای کار شده و در حدود شصت تا هفتاد جلد کتاب در این رابطه نوشته شده است.

در حال حاضر زبان پشه ای از زبان های فارسی و پشتو که در همسایگی آن قرار دارند تاثیر زیادی پذیرفته است.

عزیز الله شلماچ می گوید: "ما در حال حاضر هم فارسی می دانیم و هم پشتو و زمانی که حرف بزنیم کسی نمی داند که ما پشتو تاجیک یا پشه ای هستیم و این مساله تاثیر پذیری زبان پشه ای از این زبان ها را نشان می دهد."

چندی پیش در شهر تخار در شمال شرق افغانستان، اتحادیه قوم پشه ای تاسیس شد. موسسان این اتحادیه می گویند که از این راه تلاش می کنند تا غناهای فرهنگی این زبان را حفظ کنند.

مطالب مرتبط