کتابهای درسی افغانستان؛ دیدگاه کهنه، قالب نو

کتابهای درسی افغانستان
Image caption به نظر بسیاریها نویسندگان کتابهای جدید نه تنها "تحولات منفی" سه دهه گذشته، بلکه کارکردهای مورد انتقاد زمامداران افغان در دو سه سده گذشته را هم کمرنگ جلوه داده اند

وزارت معارف افغانستان می گوید به دلیل وجود موانع جدی نمی تواند "تحولات منفی" در تاریخ این کشور را در کتابهای جدید درسی مدارس بازتاب دهد.

محمد صدیق پتمن، معاون وزارت معارف در گفتگویی با بی بی سی گفت که در بازتاب "حقایق تلخ" جامعه افغانی حساسیتهای شدیدی وجود دارد.

کتابهای درسی صنفهای/کلاسهای هفتم تا دوازدهم مدارس افغانستان در دست تهیه است و در حال حاضر در این کلاسها از نسخه های تجدید نظر شده کتابهای گذشته کار گرفته می شود. کتابهای کلاسهای اول تا ششم در سال ۱۳۸۶ خورشیدی منتشر شد.

اگر چه چاپ و نشر این کتابها گام بزرگی در زمینه پیشرفت آموزش و پرورش در افغانستان شمرده می شود و تا حد زیادی در این کتابها، هم از لحاظ محتوایی و هم از لحاظ صوری نوآوری شده است، اما با توجه به با توجه امکانات مادی و معنوی موجود این نوآوریها کمتر به نظر می رسد.

'تحولات منفی'

با این همه آقای پتمن می گوید سنتهای اجتماعی هنوز هم مانع بیان برخی از مسائل در این کتابها می شود. معاون وزارت معارف گفت: "بعضی حقایق را اگر ما (در کتابهای درسی) بنویسیم، کتابهای ما به آتش کشیده می شود، کتابهای ما را در مکتب کسی نمی خواند و کتابهای ما پس مسترد می شود."

آقای پتمن همچنین افزود: "ما نمی توانیم به مردمانی که زنده هستند بگوییم که شما خیانت کردید."

ظاهراً اشاره او به کسانی است که به نحوی در ایجاد تحولات خونین سه دهه گذشته در افغانستان نقش داشته اند. ولی به نظر بسیاریها نویسندگان کتابهای جدید نه تنها "تحولات منفی" سه دهه گذشته، بلکه کارکردهای مورد انتقاد زمامداران افغان در دو سه سده گذشته را هم کمرنگ جلوه داده اند. جنگهای خونین شهزادگان بر سر قدرت، عدم توجه آنها و زمامداران افغانستان به تامین منافع مردم و کشور و اتکای بیشتر آنها به قدرتهای خارجی در تاریخ معاصر این کشور، از مسائلی است که به نظر منتقدان نویسندگان کتابهای درسی افغانستان کمتر به آنها توجه کرده اند.

'غفلت'؟

Image caption گروهی از نویسندگان و مقامات وزارت معارف در کار تدون این کتابها سهم گرفته اند

با آن که آقای پتمن تاکید کرد که "اگر ما به فرزندان خود راست نگوییم، فرزندان ما سالم بار نمی آیند؛ ما صد درصد طرفدار این هستیم که خائن را خائن بگوییم، صادق را صادق، اشتباه را اشتباه و سهو را سهو"، اما گفت که کتابهای جدید به گونه "نیوترال- بیطرف یا میانه" نوشته شده است.

آقای پتمن در پاسخ به این پرسش که چه کسانی مانع بیان آن چه که او "حقایق تلخ" خواند می شوند، گفت "تقریباً تمام جامعه. هیچ کس اشتباه خود را نمی پذیرد. نقص جامعه افغانی در همین است."

معاون وزارت معارف می پذیرد که چشم پوشی از یادآوری "اشتباهها، نادرستیها و حقیقت های تلخ" تاریخ افغانستان مردم و نسل آینده را در "غفلت" نگه می دارد.

ولی آقای پتمن می گوید باید دست کم ۳۰-۴۰ سال انتظار کشید تا زمینه بیان "حقیقت های تلخ تاریخ" افغانستان در کتابهای درسی هموار شود. به گفته او، در شرایط کنونی برای این که دست کم دروازه های مکبتها/مدرسه ها باز باشد، باید از بیان این حقیقت ها خودداری کرد.

اما برخی از صاحبنظران این دلیل را نمی پذیرند. عزیز رویش، کارشناس مسائل آموزش و پرورش، یکی از آنها است. او می گوید: "افغانستان مدرن ضرورت دارد که با دید نقادانه به تاریخ خود نگاه کند و از این مرحله عبور کند. تاریخ نقطه ای برای عبرت است که ما از آن جا الهام بگیریم، کاستیهای خود را متوجه شویم و با نیرومندی حرکت کنیم به سوی آینده."

قابل نقد

عدم توجه به کارکردهای مورد انتقاد زمامداران گذشته، تنها مورد قابل انتقاد در کتابهای درسی موجود در مدارس افغانستان نیست. به نظر بسیاریها این کتابها از زاویه های گوناگون، هم از لحاظ محتوایی و هم لحاظ صوری قابل نقد است.

از لحاظ محتوایی ناهماهنگی معیارهای آموزشی، عدم دقت کافی در انتخاب موضوعها و برخی مسائل دیگر مانند سهل انگاری در مسائل اجتماعی و حتی جنسیتی در این کتابها قابل بررسی است.

یکی از این کتابها دری (فارسی) صنف/کلاس سوم است که در آن ۷۲ عنوان در ۱۴۴ صفحه آمده است. دستور زبان (صرف، نحو)، نگارش، نشانه گذاری، نظم و نثر، از موضوعهای اصلی این کتاب است، ولی، موضوعهای دیگر مانند حقوق کودکان، خانواده، شهرداری، قوانین ترافیکی، مواد مخدر، جنگ و صلح، کشاورزی و حتی تکنولوژی هم در این کتاب شامل است.

آموزش مسائل پیچیده ای مانند واژه سازی با پسوندها و پیشوند، نشانه گذاری- که خود نیازمند دانستن نکات پیچیده دستوری است- و همچنین آموزش ویژگی های متون نظم، از جمله وزن و قافیه، بالاتر از معیاری است که باید برای یک دانش آموز کلاس سوم در نظر گرفته شود. آموزش این موضوعها و موضوعهای دیگری مانند مسائل پیچیده کشاورزی، از جمله روشهای استفاده از غلات و به دست آوردن روغن از کنجد و زغر، نه تنها دشوار است بلکه در زندگی دانش آموزان کلاس سوم، به ویژه آنهایی که نام کنجد و زغر را اصلاً نشنیده اند، هیچ کاربردی ندارد.

ناکاربردی

Image caption به جنبه کاربردی موضوعها در این کتابها کمتر توجه شده است

به این صورت به کاربردی بودن موضوعهای مندرج در این کتابها هم کمتر توجه شده و موضوعهای این کتابها بیشتر رویکرد نظری دارد. این وضعیت کم و بیش در همه کتابهای درسی جدید وجود دارد که به نظر می رسد بیشتر ناشی از عدم دقت در انتخاب موضوعها در تالیف این کتابها است.

ناکاربردی بودن موضوعهای کتابهای درسی باعث می شود که دانش آموزان مجبور شوند مطالب کتابها را از بر یاد بگیرند. حتی در برخی موارد پرسشهایی که در آغاز و پایان درسها آمده، طوری مطرح شده که دانش آموزان مجبور می شوند برای پاسخ دادن به آنها درس را از بر کنند.

توجه به یاد گرفتن مفاهیم موضوعها در حد پایینی است. بعلاوه این، مطالب زیادی است که دانش آموزان نیازمند آموزش آنها در زندگی خود هستند ولی در این کتابها کمتر آمده است: نگارش، انواع ادبی، نقد، تاریخ ادبیات، بهداشت و دهها مساله دیگر.

تابو

اگر چه در این کتابها سعی شده است که به مسائل جدید اجتماعی، مانند مشارکت در کارهای دولتی، انتخابات و حقوق بشر و همچنین زندگی اجتماعی و خانواده پرداخته شود، ولی به برخی مسائل دیگر مانند شناسایی بهتر اقوام، زبانها و مذاهب موجود در کشور بسیار کم توجه شده است.

نپرداختن به این مسائل تقریباً ناشی از همان دیدگاه گذشته در کشور است که در آن با موضوعهای مربوط به اقوام، زبانها و مذهبها و مسائل مشابه مانند "تابو" برخورد می شد.

Image caption دیدگاه کلی در این کتابها مردانه است

گذشته از این دیدگاه کلی در این کتابها مانند گذشته کاملاً مردانه است. با این حال این احساس به دانش آموزان دختر دست نخواهد داد که این کتابها برای آنها نوشته شده است.

بزکشی، آهنگر، دهقان، باغبان، پدر، حقوق پدر، نیاکان، پسر، کاکا و دهها واژه دیگر که بیشتر به مردان و کارهای مردانه و پسرانه مربوط است، در این کتابها، از جمله کتاب دری صنف سوم، موج می زند. حتی نامهای آدمها هم در این کتاب بدون استثنا پسرانه است: احمد، محمود، شاکر، کریم، خالد، شریف، توریالی، کمال، مراد، فرهاد، نعمت الله و نامهای دیگر.

واژه هایی که مربوط به دختران و زنان و زندگی آنان باشد، در این کتاب کمیاب است. کلمه های "مادر" و "زن" در این کتاب تنها در دو مورد تحت عنوانهای کلیشه ای "مقام زن" و "هدیه به مادر" ذکر شده است.

تنوع معیارهای آموزشی

آقای رویش این مشکلات را ناشی از "تنوع معیارهای آموزشی" در تهیه و تالیف کتابهای درسی و همچنین کمبود کادر حرفه ای در اداره برنامه ریزی و تالیف کتابهای درسی می داند.

معیارهای آموزشی که در این کتابها به کار گرفته شده شامل معیارهای آموزشی گذشته و حتی معیارهای برخی کشورهای خارجی است که با نیازهای دانش آموزان افغان کمتر مطابقت دارد.

آقای رویش می گوید: "ریاست تالیف و ترجمه وزارت معارف تا حال نتوانسته است که یک دید مشخص و جامع را برای تدوین کتابهای درسی خلق کند."

با این حال به نظر می رسد برنامه ریزان آموزشی وزارت معارف پیش از تهیه کتابهای درسی جدید "نیازسنجی" لازم را انجام نداده اند تا محتوا، موضوعها و همچنین روح کلی این کتابها براساس آن سازماندهی شود.

در بخش بعدی به بررسی صوری این کتابها پرداخته خواهد شد.

مطالب مرتبط