سفالگری هرات؛ صنعتی در حال فراموشی

سفالگری در هرات

كوزه گری و سفالگری از هنرهای قدیمی هراتی هاست كه سابقه ای طولانی دارد. این صنعت طی چند هزار سال، نیازمندی های مردم این دیار را از نظر اقتصادی رفع می كرد، اما طی چند سال اخیر این صنعت رو به زوال گذاشته و آهسته آهسته از یاد های مردم رخت می بندد.

با ورود برق وارداتی از تركمنستان و ایران به شهر هرات، توجه خریداران به بخشی از این صنعت کم شده است. شاید بپرسید کوزه و کوزه گری چه ارتباطی با برق دارد؟

در گذشته، كوزه های سفالین كه به دست هنرمندان این رشته ساخته می شد، وسیله مناسبی برای سرد نگهداشتن آب آشامیدنی بود، اما امروز، جای آن را یخچال و دیگر وسایل برقی گرفته است.

اكنون در شهر هرات كه روزگاری نگین شهرهای خراسان زمین نامیده می شد، و صنایع دستی و ظروف سفالین آن زبانزد خاص و عام بود، تنها یك كارگاه كوچك کوزه گری وجود دارد و چند كارگر كه شمارشان از انگشتان یك دست فراتر نمی رود.

حرفه ای که دیگر ارثی نیست

غلام جیلانی، استاد كار سفالگری در كارگاه کوچک خود است كه حدود سی و پنج سال از عمرش را با سفالگری در این کارگاه گذرانده است.

این سفالگر که حرفه سفالگری را از نیاكانش به ارث برده، می گوید: "اجدادم از گذشته ها به این حرفه مشغول بودند و نسل اندر نسل این حرفه را به فرزندان خود به ارث گذاشتند تا نوبت به من رسید اما فرزندان من علاقه ای به این حرفه ندارند و حاضر به كار در این کارگاه نیستند."

او علت عدم علاقه مندی فرزندانش به حرفه خانوادگی را زحمت فراوان و درآمد اندک این حرفه می داند.

او هنوز به همان روش چند هزار ساله، با دستگاهی كه با پا می چرخد و كوره ای كه با هیزم و خار و خاشاك گرم می شود، سفالگری می کند.

Image caption این ظرفها دیگر خریدار زیادی ندارد

به گفته غلام جیلانی، امروزه كوزه خریداری ندارد و مردم به جای استفاده از كوزه، از یخچال استفاده می كنند، حتی روستاییان هم زحمت خرید و نگهداری از كوزه را متقبل نمی شوند و به جای آن از بشكه های پلاستیكی که هم ارزان است و هم نگهداری آنها زحمتی ندارد، استفاده می كنند و این باعث شده تا این حرفه چند هزار ساله بی اهمیت جلوه کند.

سفالگری در هرات قدیم، تنها به ساخت کوزه محدود نمی شد. گفته می شود بیش از هفتاد نوع ظرف سفالی در مشهور ترین کارگاه های سفالگری این شهر ساخته می شد.

اما امروز تنها چند نوع معدود ظروف سفالی مانند گلدان، كاسه، سرقلیان و قلك كه هنوز خریدارانی دارد ساخته می شود.

ناودان، آفتابه و كاسه های غذا خوری سفالی که زمانی از مشهورترین ظروف سفالی ساخت هرات بود، حالا دیگ خریداری ندارند و جای خود را به اجناس مشابه فلزی یا پلاستیكی داده اند.

به گفته غلام جیلانی، کارگاه او در گذشته شش هزار کوزه را در هر کوره می پخت اما اکنون به سختی پنجاه کوزه در کوره کارگاهش پخته می شود.

یک کارگاه، یک استاد پیر

غلام جیلانی می گوید: "در گذشته (حدود سی سال پیش)، شش كارگاه سفالگری در هرات فعال بود ولی بر اثر جنگ های سه دهه گذشته پنج كارگاه دیگر به كلی از بین رفت و استادان این حرفه كه بیشترشان مردانی كهن سال بودند وفات كردند و حالا فقط یك كارگاه با یك استاد پیر و چهار كارگر مشغول سفالگری اند."

او كمك دولت برای احیای این حرفه سنتی را بسیار موثر می داند و همزمان از بازرگانان هرات نیز می خواهد تا برای حفظ این هنر قدیمی شهرشان سرمایه گذاری و بازاریابی كنند.

کوزه گری یا موبایل فروشی؟

نثار احمد یک استاد سفالگر دیگر است که هنوز در یك منطقه قدیمی شهر هرات مشغول فروش ظروف سفالی است. او نیز مانند بسیاری از سفالگران، این حرفه را از پدر و نیاكانش به ارث برده است.

این سفالگر نیز از درآمد کم این حرفه شکایت دارد و می گوید فرزندانش به جای این کار که حرفه خانوادگی آنها است به فروش گوشی های تلفن همراه مشغول شده اند که درآمدی به مراتب بیشتر از این حرفه دارد.

او دلیل علاقه مندی اش به این حرفه و ادامه آن را "نمایش تاریخ درخشان هرات" توسط این حرفه سنتی می داند و می گوید تا پایان عمر این حرفه را با وجود درآمد کم آن ادامه خواهد داد.

این سفالگر افغان از وضعیت نابسامان این حرفه نگران است و با توجه به اینکه از دوازده استاد کار ماهر این حرفه در هرات تنها یک نفر باقی مانده و ممکن است وی نیز روزی به علت کهولت سن نتواند این حرفه قدیمی را ادامه دهد، دیگر هیچ سفالگری در این شهر نخواهد بود تا این حرفه چند هزار ساله را ادامه دهد.

مطالب مرتبط