نگاهی به کابینه جدید و پیشینه حامد کرزی در انتخاب کابینه

حامد کرزی
Image caption گاهی به پیشینه آقای کرزی در گزینش کابینه های گذشته اش از سال 2001 می تواند به تحول اخیر سیاسی در این کشور روشنی بیندازد

پس از حدود یک ماه تأخیر و گمانه زنی، سرانجام حامد کرزی رییس جمهور افغانستان، کابینه جدید را اعلام کرد.

آقای کرزی از یک طرف از سوی جامعه بین المللی تحت فشار بود تا کابینه ای متشکل از اعضای کارآمد معرفی کند تا با فساد مبارزه کنند. از سوی دیگر او به دشواری می توانست به وعده های خود برای دادن پست های دولتی به چهره های سیاسی عمده ای که به برنده شدن وی در انتخابات کمک کردند، پشت پا بزند.

نگاهی به پیشینه آقای کرزی در گزینش کابینه های گذشته اش از سال 2001 می تواند به تحول اخیر سیاسی در این کشور روشنی بیندازد.

توافقات بن در سال 2001 روی کاغذ بستری را برای یک حکومت دارای پایه های وسیع، چند قومی و متوازن سیاسی به وجود آورد. با این وصف، قدرت عملاً به صورت عمده در اختیار آنچه که "ائتلاف شمال" خوانده می شد و بویژه میان شاخه کوچک نظامی حزب جمعیت متشکل از چهره های موسوم به "پنجشیری" قرار داشت.

ائتلاف شمال، 17 پست مهم از میان جمعاً 30 پست را از آن خود کرد که وزارتهای مهم دفاع، داخله، خارجه، برنامه، تجارت و ریاست امنیت ملی جزو آنها می شد. در این میان تنها دو پست ریاست دولت و وزارت مالیه در اختیار گروه به اصطلاح "رم" متشکل از طرفداران ظاهرشاه قرار گرفت.

بدین ترتیب، ائتلاف شمال، که به دنبال سقوط طالبان کابل را در کنترل خود گرفته بود، برنده تمام عیار بازی بود. این کابینه متوازن نبود، چرا که در آن به برخی از گروهها بیش از اندازه لازم سهم داده شده بود و برخی دیگر از سهم واقعی برخوردار نشده بودند. کوتاهی در عملی کردن توافقات بن در زمینه برقراری مناسبات مبتنی بر تسهیم متناسب قدرت، کشمکش داخلی شدیدی را میان چهره های مختلف داخل حکومت به دنبال داشت.

آقای کرزی که می توان گفت به نوعی در احاطه "جنگسالاران" نیرومند بود و حوزه نفوذش به کابل محدود می شد، از سال 2003 سیاست کنارزدن حریفان از قدرت را در پیش گرفته و تلاش کرد تا سهم ائتلاف شمال را در کابینه خود محدود سازد.

به همین دلیل دوره بین سالهای 2002 تا 2005 شاهد کشمکشها و منازعه شدید داخلی بین نخبگان گوناگون دولتی بود که در جریان آن رییس جمهور و با متحدان نزدیک خود در یک طرف و "جهادیهای" ائتلاف شمال در طرف دیگر قرار داشتند.

بدین ترتیب، در کابینه سال 2004 آقای کرزی پس از نخستین انتخابات ریاست جمهوری سال 2004 تنها چهره مهم این ائتلاف یعنی دکتر عبدالله عبدالله حضور داشت.

با این وصف او نیز در سال 2006 جای خود را به دکتر دادفر اسپنتا از هرات داد. بدین ترتیب، تکنوکراتهای تحصیل کرده عمدتاً متعلق به جنوب و غرب افغانستان جایگزین چهره های "جهادی" وابسته به ائتلاف شمال شدند. (رحیم وردک وزیر دفاع، انوار الحق احدی وزیر مالیه، علی احمد جلالی وزیر داخله، امین ارسلا وزیر بازسازی، امین فرهنگ وزیر اقتصاد، و حنیف اتمر وزیر انکشاف و توسعه روستاها شد.)

علاوه بر این، آقای کرزی با انتصاب اسماعیل خان به عنوان وزیر انرژی و آب، عبدالرشید دوستم به پست سمبلیک رییس ارکان فرماندهی اعلای قوای مسلح و گل آقا شیرزی به پست وزیر شهرسازی (و بعد به عنوان والی ننگرهار) سه تن از مهمترین نیروهای قدرتمند را در اطراف خود گردآورده و قدرت خویش را بیشتر تحکیم بخشید.

اما برکناری چهره های مهم "جهادی" از پستهای فعال دولتی می تواند نقش آنها را به عنوان حریف آقای کرزی در انتخابات ریاست جمهوری سال 2004 توجیه کند. یونس قانونی، محمد محقق و ژنرال دوستم همگی با حامد کرزی از در رقابت وارد شده و تلاش کردند تا از گروههای مختلف قومی در این انتخابات نمایندگی کنند.

آقای کرزی از سال 2006 و با برکناری حریفان "جهادی" از دولت، درعین حال سیاست کنارزدن مخالفان را با سیاست مدارا و دلجویی عجین کرد و طی آن شبکه پیچیده ای از روابط با فرماندهان، رهبران قومی و دیگر بازیگران قدرت به وجود آورد.

انتخابات سال 2009 بازتاب همین سیاست است که براساس آن وی با بازیگران عمده قدرت چون ژنرال دوستم، محمد محقق و دیگران به معامله روی آورد تا در ازای حمایتشان پستهای دولتی و دیگر امتیازات را در اختیار آنان قرار دهد. یعنی همان کسانی را که پیش از این تلاش کرده بود تا موقعیت شان را در جامعه و سیاست افغانستان تضعیف کند.

Image caption مجلس افغانستان افغانستان کار بررسی صلاحیتهای وزاری پیشنهادی آقای کرزی را آغاز کرده است.

پرسش مهم اکنون این است که آیا آقای کرزی توانسته است منافع و علایق این بازیگران قدرت را تأمین کند یا نه و چگونه او می تواند توازن را بین نیروها و جناحهای مختلف در شرایط حاضر برقرار سازد.

به طور کلی، شاید بتوان گفت که کابینه پیشنهادی آقای کرزی از ایجاد تغییرات مهمی حکایت نمی کند. نیمی از کابینه متشکل از چهره های کلیدی شبکه سابق است که از سال 2005 در اطراف وی بوده اند. اینها عمدتاً تکنوکراتهای تحصیلکرده در غرب هستند که کشورهای اصلی کمک کننده به افغانستان طرفدار آنان به شمار می روند و جای "جهادیهای" ائتلاف شمال را گرفته اند.

او اغلب وزرای مهم، بجز وزیر خارجه- که سرنوشتش ماه آینده روشن می شود- را همچنان ابقا کرده است. 13 تن از 23 وزیر آقای کرزی به شمول عبدالرحیم وردک (وزیر دفاع)، حنیف اتمر (وزیر داخله) و عمر زاخیلوال (وزیر مالیه) پستهای خود را حفظ کرده اند. سه تن از اعضای کابینه جدید درگذشته در دولت آقای کرزی حضور داشته اند: انورالحق احدی وزیر اقتصاد (قبلاً وزیر مالیه) شده و سید مخدوم رهین و عنایت الله نظری پستهای سابق خود در دوره انتقالی را حفظ کرده و به ترتیب وزرای اطلاعات و فرهنگ و عودت مهاجرین شده اند.

کابینه پیشنهادی آقای کرزی تنها 8 چهره جدید دارد: میرزا حسین عبداللهی وزیر فواید عامه، محمد ییلاقی وزیر تجارت، حامد گیلانی وزیر سرحدات، اقوام و قبایل، اسماعیل منشی وزیر کار و امور اجتماعی، عنایت الله بلیغ وزیر حج و اوقاف، محمدالله بتاش وزیر ترانسپورت و هوانوردی و عبیدالله عبید وزیر تحصیلات عالی. نیم دیگر کابینه را که پستهای مهمی به شمار نمی رود، اگرچه وزرای تکنوکرات اشغال می کنند، اما آن چنان که میر احمد جوینده عضو پارلمان افغانستان به آن اشاره کرد، از سوی بازیگران قدرت نامزد شده اند. آقای جوینده می گوید: «...[کابینه جدید] شبیه یک کارخانه است... چیزی در آن عوض نشده است. نیمی از اعضای آن را جنگسالاران معرفی کرده اند.»

در نتیجه می توان گفت، کابینه جدید دو نکته را برجسته می سازد. نخست آن که آقای کرزی در معرفی کابینه اش رضایت کشورهای کمک کننده غرب را بیشتر از حفظ منافع جنگسالاران و دلالان قدرت مد نظر داشته است. چرا قطع احتمالی کمکهای بین المللی برای او و دولتش اهمیت حیاتی بیشتری دارد.

دوم این که کابینه جدید تغییرات چندانی را در شبکه نخبگان اطراف آقای کرزی بازتاب نمی دهد. شبکه ای که از سال 2005 در اطراف وی تنیده شده و او را در تحکیم قدرتش یاری رسانده است. کابینه او عمدتاً شامل نخبگان تکنوکرات و تحصیل کرده است که در معادله کشمکش داخلی برای حذف نخبگان جهادی ائتلاف شمال نقش مهمی داشته اند.

مطالب مرتبط