معاهدات افغانستان _ شوروی؛ از امان الله تا ترکی

ببرک کارمل و  برژنف

بعد از استقلال افغانستان اين كشور چند معاهده و قرارداد با شوروی به امضا رساند كه هر كدام از آنها نقش مهمی در تاريخ سياسی و اجتماعی افغانستان داشته است.

اولين معاهده بين افغانستان و شوروی در ماه حوت 1299 خورشيدي مطابق سال 1921 ميلادی در زمان حكومت امان الله خان به امضا دو طرف رسيد. به موجب اين معاهده طرفين استقلال يکديگر را به رسمیت شناخته و متعهد شدند كه با هیچ دولت ثالثی در موافقت نامه ای نظامی و سياسي كه ضرر به يكی از طرفين معاهده برسد وارد نشوند.

دو طرف به افتتاح پنج قونسلگری جمهوری روسيه در خاك افغانستان و هفت قونسلگری دولت عليه افغانستان در خاك روسيه به توافق رسيدند و قونسلگري های روسيه در هرات، مزار شريف، قندهار، غزنی و ميمنه و قونسلگری هاي افغانستان در پترگراد، قزان، خوقند، سمرقند، مرو، و كراسناوودسك گشوده شد و موافقت نمودند كه قونسلگری های كه در آينده در دو كشور گشوده مي شود بايد معاهده جديد به امضا برسد.

دراين معاهده دولت روسيه متعهد شد كه سرزمين هاي كه در منطقه مرزی در گذشته متعلق به افغانستان بوده است به اين كشور باز گرداند و همچنين برای استحكام دوستی كمك های نقدی و غير نقدی به دولت افغانستان بدهد.

بر اساس اين معاهده مقرر شد كه دولت روسيه سالانه يك میليون روبل به صورت رايگان به افغانستان بپردازد و ساختمان خط تلگراف كشك-هرات و قندهار-كابل را رااندازی كند.

قرارداد نظامی

در كنار معاهده مذكور يك قرار داد نظامی نيز با روسيه در همین تاريخ به امضا رسيد كه این قرارداد بنا به درخواست افغانستان در ماه مه سال 1920 که از دولت شوروی تقاضای همکاری نظامی را نموده بود، بسته شد.

Image caption امان الله در سال 1919 استقلال افغانستان را اعلام کرد و شوروی یکی از نخستین کشورهایی بود که آنرا به رسمیت شناخت

بر اساس این قرارداد، نیروی هوایی افغانستان زير نظر دولت روسيه تشکیل شد و آن دولت یازده هواپیما با پیلوت (خلبان) و متخصصین آن به افغانستان فرستادند. قبل از اين قرار داد فقط سه هواپیمای آلمانی و دو هواپیمای انگلیسی در نیروی هوایی افغانستان فعال بودند.

به موجب قرارداد مذکور 25 دانشجوی افغانی جهت تحصیل در رشته خلبانی و چندین نفر دیگر در سایر فنون نظامی به شوروی فرستاده شدند. این قرارداد نظامی، نقطه عطفی در ارتش افغانستان محسوب مي شود.

معاهده دوم

معاهده ديگري كه ميان دو كشور بر قرار شد و محمود طرزی در 31 اگست 1926 از طرف دولت امان الله خان آن را در پغمان امضا كرد پيرامون عدم مداخله و بی طرفی دو كشور در امور يکديگر بود.

بر اساس اين معاهده دو طرف متعهد شدند از هر گونه تجاوز به طرف ديگر اجتناب نمايند و در هيچ قرارداد يا اتفاق سياسی كه به ضرر طرف متعهد باشد شركت نخواهند ورزيد.

بر اساس ماده سه اين معاهده هر دو طرف متعهد شدند كه به حقوق حكمرانی و تماميت ارضی خودشان پايبند باشند و از هر گونه مداخله مسلح و غير مسلح در امور يکديگر اجتناب ورزند و به گروه ها سياسی مخالف اجازه ندهند كه در خاك طرف متعهد، دست به فعاليت بزنند و از عبور هر گونه تسلحات نظامی كه بر خلاف طرف متعهد باشد از خاك خود خود داری كنند.

دوران نادرشاه

معاهده ديگری كه در زمان نادرشاه در تاريخ 2 سرطان 1310 برابر با 24 ژوئن 1931 ميان دو كشور به امضا رسيد راجع به بی طرفی و عدم تجاوز متقابل ميان شوروی و افغانستان بود كه بر اساس اين معاهده مقرر شد كه در صورت جنگ طرف متعهد نسبت به طرف اول بی طرفی را رعايت كنند و دو طرف متعهد شدند كه در هيچ بايكوت يا محاصره مالی و اقتصادی كه به ضرر يكی از دو طرف باشد شركت نكنند.

در اين پيمان دو طرف متعهد شدند كه حق حاكميت يکديگر را به رسميت شناخته و از مداخله در امور داخلی پرهيز نمايند. بر اساس معاهده فوق هر يك از دو طرف اظهار كردند كه هيچ گونه تعهد سری يا علنی با يك يا چند كشور ثالث كه مخالف اين پيمان باشند نداشته و در تمام مدت طرف مذكور داخل هيچ يك از موافقتنامه های كه مخالف اين پيمان باشند نخواهند شد.

دوران ظاهر شاه

درزمان ظاهر شاه دولت افغانستان بر سر مسئله پشتونستان با پاكستان اختلاف مرزی پيدا كرد كه منجر به بروز درگيری هاي محدودی نيز شد. دولت افغانستان برای تقويت نيروهای نظامی خود يك قراداد نظامی را در زمان نخست وزيری داوود خان با شوروی به امضا رساند.

برای امضای اين قرار داد خروشچف رهبر شوروی به كابل آمد و از موضع افغانستان در قبال مسئله پشتونستان حمايت كرد و وعده همكاری به دولت افغانستان داد. به موجب اين قرار داد نظامی شوروی مبلغ 25 میليون دلار به صورت قرضه در اختيار افغانستان قرار داد تا تسلیحات نظامی خود را از كشور های بلوك شرق خريداری کند.

يك هيات روسی به رياست ژنرال سولوفسكی به كابل آمد و ارتش افغانستان را كه تا قبل از آن بر اساس روش تركيه سازماندهی شده بود به روش شوروی سازماندهی كرد. و تعدادي از دانشجويان نظامی نيز به شوروی اعزام شدند تا بعد از تعليمات لازم به افغانستان باز گردند.

در آپریل (آوریل) سال1956 يك قرارداد نظامی ديگر میان افغانستان و شوروی در مسکو به امضاء رسید و در اگوست همان سال جنگنده های میگ 17، هلی کوپتر، تانك های تی 34، و انواع سلاح های سبک از شوروی و سایر کشورهای بلوك شرق از جمله چکسلواکی و آلمان شرقی خریداری شد. به موجب اين پیمان روسها متعهد شدند كه چند ميدان فرودگاه نظامي در افغانستان احداث کنند.

پيمان قبل از تجاوز

شورویها بعد از اشغال افغانستان بارها برای توجيه حضور خود در اين كشور علاوه بر دعوت دولت افغانستان، به پيمان 7 دسامبر 1978 كه ميان افغانستان و شوروی به امضا رسيده بود تمسك جستند.

اين معاهده در مسكو ميان نورمحمد تره كی و برژنف به امضا رسيد.

شورویها برای توجيه حضور خود در افغانستان به ماده چهارم اين پيمان استناد كردند كه آمده است: " جانبين متعاليه تعهد كننده، با عملكرد مطابق روحيه سنت های دوستی و همسایه گی نيك و همچنان مطابق آيين نامه سازمان ملل متحد با هم به رايزنی پرداخته و با توافق هر دو جانب، تدبير هاي لازم را به منظور تامين امنيت، استقلال و تماميت ارضی طرفين اتخاذ می نمايند. به خاطر تحكيم توانايی دفاع جانبين متعاليه تعهد كننده، آنان به همكاری در عرصه های نظامی ادامه خواهند داد..."

هر چند كه شوروی با استناد به ماده چهار اين پيمان به افغانستان لشكر كشيد ولی در ماده اول اين معاهده به صراحت قيد شده بود كه: " هر نوع همكاری را بين خود بر اساس مساوات، احترام به حاكميت ملی، تماميت ارضی، و عدم مداخله در امور داخلی يکديگر توسعه دهند."

در ماده پبجم اين معاهده نيز آمده است: "اتحاد جماهير اشتراكيه شوروی، پالسی بی طرفی را كه جمهوريت ديموكراتيك افغانستان تعقيب مي كند و يك عامل عمده حفظ صلح و امنيت بين المللی مي باشد احترام می كند."

از ديگر مواد اين معاهده می توان به همكاری گسترده اقتصادی در سطح وسيع در زمينه های صنعتی، حمل و نقل مواصلات، زراعت، و استفاده از منابع طبيعی ، اشاره كرد كه هر دو طرف متعهد شدند كه بر اساس اصول مساوات و منافع متقابل به تجارت و فعاليت های اقتصادی بپردازند.

هنر، ادبيات، تعليم و تربيه، مطبوعات، راديو، تلويزيون، سينما، توریسم، ورزش و خدمات بهداشتی و پزشكی از موضوعات ديگری بود كه هر دو طرف متعهد شدند كه همكاری های خود را در آن زمينه ادامه دهند.

هر چند كه در معاهده چگونگی همكاری قيد نشده است ولی با توجه به موقعيت افغانستان شوروی در موضوعات ياد شده در اين قرار داد، به طور يكجانبه به افغانستان كمك می كرد.

در تمام پيمان ها و قرار داد های كه بعد از استقلال افغانستان ميان دو كشور نوشته شده است قيد شده است كه همگی به دو زبان فارسی و روسی نوشته شده است و در تمامی آنها هر دو متن به صورت مساوی مستند و متعبر می باشد.

مطالب مرتبط