شمس النهار؛ پیشینه نخستین نشریه افغانستان

سوم ماه مه، برابر با 13 ثور (اردیبهشت) روز جهانی آزادی مطبوعات است که از سال ۱۹۹۱، همه ساله از این روز در اکثر کشور ها تجلیل می شود.

در سوم ماه مه سال1991 سمیناری در نامیبیا، برای آزادی مطبوعات تشکیل شد و به دنبال آن مجمع عمومی سازمان ملل، به پیشنهاد سازمان علمی، فرهنگی و آموزشی یونسکو، این روز را "روز جهانی آزادی مطبوعات" نام گذاری کرد.

افغانستان نیز با انتشار نخستین نشریه با نام "شمس النهار" در سال 1875میلادی پا به عرصه مطبوعات نهاد و سرنوشت مطبوعات در این کشور تا به امروز فرازو فرود های زیادی را سپری کرده است.

شمس النهار

در زمان حکومت امیر شیر علی خان به سبب برخی فعالیت های اجتماعی گروهی ازآگاهان و روشنفکران و نیز رشد طبیعی جامعه که با تغیرهایی در امور نظامی، اقتصادی، تجارت و کشاورزی در افغانستان همراه بود. در زمینه های فکری و فرهنگی نیز تحولاتی پدید آمد.

برای نخستین بار در زمان امیر شیر علی خان بود که نخستین دستگاه چاپ سنگی از هند به افغانستان آمد. و اولین نشریه افغانستان به زبان فارسی که "شمس النهار" نام داشت در کابل به چاپ رسید.

هر چند که بعضی از تاریخ نویسان گفته اند که قبل از شمس النهار نشریه ای به نام کابل در زمان امیر محمد اعظم خان و به مسئولیت سید جمال الدین منتشر می شده است. آنگونه که در "دانش نامه ادب فارسی در افغانستان" آمده است: " برخی پژوهشگران مانند، مایل هروی، و عبدالروف بینوا، در آثارشان به نشریه ای به نام "کابل" اشاره کرده اند که زیر نظر و مدیریت سید جمال الدین اسد آبادی و به سر پرستی قاضی عبدالقادرخان منشی، اندکی پیش از جنگ دوم افغانستان و انگلستان منتشر می شد."

اما بسیاری دیگر از پژوهشگران به وجود چنین نشریه ای شک دارند. عبدالحی حبیبی نیز از جمله کسانی است که به وجود این نشریه که هیچ برگی نیز از آن باقی نمانده، اعتقادی ندارد و دلیل این اشتباه را ذکر نام کابل در انتهای نام نخستین نشریه، شمس النهار کابل می داند.

اما آنچه تمام صاحبنظران بر آن اتفاق نظر دارند، این است که سید جمال الدین به امیرشیر علی خان پشنهاد کرد تا در افغانستان نشریه ای منتشر شود و امیر نیز پشنهاد سید جمال را پذیرفت و دستور به انتشار شمس النهار داد.

دایره المعارف آریانا، سید جمال الدین را ناظر بر انتشار شمس النهار دانسته است ولی با توجه به اینکه سید جمال در زمان انتشار در افعانستان نبوده است و در خود شمس النهار نیز اسمی از او برده نشده است بعید به نظر می رسد که وی ناظر بر انتشار آن بوده باشد.

تاریخ انتشار

Image caption دایره المعارف آریانا، سید جمال الدین را ناظر بر انتشار شمس النهار دانسته است

در مورد زمان انتشار اولین شماره شمس النهار نیز اختلاف نظر وجود دارد در برخی از منابع آمده است که اولین شماره شمس النهار در هفته آخر ماه میزان منتشر شده است. اما برخی این تاریخ را نادرست می دادند و انتشار آن را چند ماه قبل از ماه میزان می دانند.

در مورد مدت زمان انتشار شمس النهار هم نظرات بسیار متفاوتی مطرح شده است. تعدادی از محققان بر این باورند که شمس النهار کمتر از سه سال عمر داشته است ولی شماری دیگر مدت آن را سه سال دانسته اند.

به درستی معلوم نیست که شمس النهار تا چند شماره منتشر شده است. و ترتیب انتشار آن نیز نامرتب بوده است. اما آنگونه که رسول رهین محقق و پژوهشگر افغان و نویسنده کتاب از "شمس النهار تا جمهوریت" روایت می کند: "آخرين شماره ايكه از جلد سوم (سال سوم) جريده شمس النهار كابل داريم شماره 47 است. اين مي رساند كه از نشر اولين شماره آن تا تاريخ 20 شوال 1292كه جمعا دوسال وسي و پنج روز مي شود، بگمان غالب درين مدت 48 شماره بچاپ رسيده باشد.

متأسفانه شماره هاي بيشترآن مفقود است نميتوان به يقين گفت كه جمعا چند شماره از ميان رفته و چند شماره تا هنوز باقيست. با توجه به شماره پنجم، 25 رمضان، شماره هشتم، 22 شوال، شمــاره دهم، پانزده ذيحجه 1290 و شماره هاي شانزدهم و هفدهم به ترتيب دردهم صفر1291و ششم ربيع الاول همان سال نشر شده اند، معلوم می شود، نشر جريده شمس النهار كابل نامرتب بوده است."

شمس النهار از شماره اول تا نهم در چاپخانه سنگی مرتضاوی به چاپ رسیده است و بعد از آن وسایل چاپخانه به مقر حکومت در بالا حصار کابل منتقل شد واز شماره دهم در همان جا چاپ و توزیع می گردید.

با نگاهی به برخی از شماره های شمس النهار می توان دریافت که این نشریه را میرزا عبدالعلی خان مدیریت می کرد و بیشتر مقاله های این نشریه را عبدالقادر پیشاوری، منشی امیر شیرعلی خان می نوشت.

دست اندرکاران شمس النهار را می توان از نخستین پایه گذاران ترجمه در افغانستان نیز دانست. که با ترجمه اخبار و مقالات نشریات خارجی، اذهان مردم افغانستان را با تحولات جهان و روند رو به رشد علم و تکنولوژی که در دنیا به وقوع می پیوست آشنا می کردند.

مطالب شمس النهار در یک ستون به چاپ می رسید و در ابتدا هفته يك نوبت، بعداً در هر شانزده روز و بعد ها به صورت ماهانه، در شانزده صفحه به خط نستعليق منتشر می شد.

آنگونه که در شماره دهم این نشریه دیده می شود. نشان(لوگو)، نشریه دو شیر را نشان می دهد که در یک دست شمشیر و در دست دیگر نشان شمس النهار را در دست دارند و در دور نشان شمس النهار ابیاتی از مولانا بلخ نوشته شده است و در زير نشان، در ستون های جداگانه شناسنامه نشریه، در مورد اشتراگ و قیمت نشریه توضحاتی آمده است: "هركسي كه سواي دادن زرقيمت اخبار بنام خود اخبار بند سازد تا زماني كه زرقيمت اخبار ادا نكند قيمت اخبار به ذمه اش محسوب شده در وقت حساب از او گرفته خواهد شد و تفصيل قيمت اخبار كه در نقشه مندرج است.

امراي كامگار و رؤساي نامدار و نوابان و راجه کان و واليان ملك از اين حساب مستثنی هستند اوشان هرچه از روي فياضي و فيض رساني موافق شان و شوكت و ناموري خود عطا و مرحمت فرمايند زيبا و شايان است"

صفحه آرایی، محتوا

Image caption از نگاه محتوا، شمس النهار بیشتر به مطالب خبری می پرداخت

شمس النهار از نگاه صفحه آرایی و نسبت به برخی از نشریاتی که در کشور های منطقه منتشر می شد و حتی نسبت به برخی از نشریات خود افغانستان که در چند دهه بعد در این کشور منتشر شد، حرفه ای تر بود و این بیشتر به خطر آگاهی مدیر مسئول و نویسندگان نشریه از شیوه های روزنامه نگاری مدرن اروپا در آن دوران بود.

از نگاه محتوا، شمس النهار بیشتر به مطالب خبری می پرداخت. سرمقاله، خبرهای ضروری، گزارش از سفر های رسمی مقامات مملکتی، خبر های داخلی و خارجی، و در بعضی از صفحات خود مطالب ادبی و علمی نیز منتشر می کرد.

این نشریه در کنار اخبار و رویداهای مهم جهان به اخبار و حوادث اجتماعی نیز اهمیت می داده است. در صفحه ششم، شماره دهم در بخش اخبار خارجی اینچنین آمده است:

"خبر لندن. از اخبار راجپوتانه منقول است که یک انگریزدلمن صاحب، زن خود را به این سبب که زن وی چند دفعه با دیگر مردم به صیغه بد فعلی فرار شده بود، طلاق داده و با یک دختر دیگربموجب قواعد مذهب و آئین خود گفتگوی مناکحت وعده کرده بود و بعد از چند ایام سبب خوش، با زن سابقه خود نکاح جدید منعقد ساخت و دختری را که با وی وعده نکاح کرده بود وا گذاشت. دختر مزبور چون دید که زن و شوهر با هم درست شده اند من از این معامله محروم ماندم، این امر را باعث بدنامی خود دانسته از خلف وعده دلمن صاحب نالش کرد که این شخص وعده کرده بود که من تو را نکاح می کنم حال عهد خود شکستانده مرا موقوف نموده و با زن سابقه خود سازش کرده، در نیاب دعوی خود را باثبات رسانده و از نزد حاکم حکم شد که مبلغ سی هزار روپیه بطور جرم عهد شکنی از دلمن صاحب گرفته به دختر مذکور داده شود چنانچه که داده شد. حالا دختر مذکور میخواهد که شوهر دیگر کند"

همچنین در صفحه آخر و در بخش اخبار داخلی نیز به وضعیت آب و هوا، سرمای کابل و وضعیت سخت مردم کابل در زمستان مطالبی آمده است:

" خبر کابل. موسم نهایت سرد است برف بحدی باریده که بنسبت هفت هشت سال گذشته سه چند و چهار چند شده از رپوت (گزارش) کوتوالی شهر کابل واضح گردید که دو زن از قلعه قاضی بطرف بیک توت می رفتند که وقت شام شد و به قلعه بیک توت بفاصله دوصد قدم مانده بود دفعتا واهمه بر آنها غالب شده از صعوبت برود هوای سرد بیهوش افتادند از اتفاقات، سه سوار از طرف پغمان به شهر کابل میامدند و دو زن را بر زمین افتاده دیدند، ترحم نموده ایشان را برداشته در قلعه حمل آباد آوردند..."

با نگاهی به دهمین شماره شمس النهار و طبق اظهارنظر برخی از صاحب نظران، این نشریه بیشتر خبرهای خارجی خود را بخصوص در سال اول انتشار از نشریات انگلیسی، عربی، اردو و ترکی مانند: راجپوتانه، اخبار عالم، اخبار عام لاهور، اخبار انجمن پنجاب، اخبار کوه نور، سیدالاخبار، طلسم حیرت، لوح محفوظ، اخبار لوح و اخبار حیرت می گرفت.

گویا در سالهای بعد، شمس النهار تعدادی خبرنگار در کشورهای دیگر داشته است. چرا که طبق گفته رسول رهین که برخی از شماره شمس النهار را بررسی کرده است: "اكثر خبرهائيكه از كشور هاي همجوار به اداره جريده ارسال ميشده از طرف واقعه نگاران خود جريده مستقيما به دفتر جريده ارسال شده است. چــنانچــه در خبر ها زيرين می خوانيم : "كرسپاندنت (خبرنگار) ما از بخارا مي نگارد... " يا "كرسپاندنت ما از خوقند مي نگارد..." ويا "كرسپاندنت ما از تاشكند مي نگارد..." يا " كرسپاندنت ما از سمر قند مي نگارد... " اينها مي رسانند كه ژورناليزم عصر شیرعلیخان که با استفاده از سيستم ژورناليستي انگليسي بوجود آمده بود، داراي شبكه منظم خبرنگاري در كشورهاي همجوار و اسلامي بود. و استعمال اصطلاح " كرسپاندنت " بجاي "واقعه نگار" یا "خبرنگار" كه اصطلاح ژورناليستي انگليسي است وضاحت کافی دارد."

این برای اولین بار بود که مردم افغانستان از طریق نشریه می توانستند خبرهای داخلی و خارجی را پی گیری نمایند.

طبق نوشته پرتو نادری محقق و پژوهشگر افغان: "در آن روزگار در کابل و شمار شهر های ديگر افغانستان رسم بر اين بود که خبر های مربوط به امارت و بعضی مسايل ديگر به وسيلهء جارچی ها در چهار راه های شهر با صدای بلند جهت آگاهی مردم جار زده می شد؛ اما پس از شمس النهار مردم نخستين بار به يک وسيلهء مدرن اطلاع رسانی دسترسی پيدا کردند و دريافتند که جارزنی يگانه وسيلهء اطلاع رسانی نيست. با اين حال رسم جارزنی به حيث يک شيوهء سنتی اطلاع رسانی تا ساليان درازی در افغانستان همچنان ادامه یافت."

اما محمد صدیق فرهنگ درکتاب "افغانستان در پنج قرن اخیر" نوشته است که: "شمس النهار به اخبار و اعلانات رسمی محدود و از محتوی اجتماعی و سیاسی که ذهن خواننده را روشن سازد، عاری بود. بنا بر این نمی توانست وظیفه بیداری افکار عامه و ایجاد طبقه روشنفکر را که شرط اول موفقیت هر نوع اصلاحات می باشد اجرا کند."

کاستی ها

از آنجا که افغانستان برای اولین بار با انتشار شمس النهار پا به عرصه مطبوعات نهاد و این اولین تجربه در عرصه روزنامه نگاری در این کشور بود کاستی های نیز در این نشریه به چشم می خورد با توجه به اینکه مردم در آن دوران اکثر کم سواد بودند نثر این نشریه برای خوانندگان تا حدودی دشوار بود. این نشریه همچنین از شیوه های نادرست در نگارش، املا و روزنامه نگاری بر کنار نبود.

منابع

شماره دهم "شمس النهار"، 15 ذیحجه 1290 قمری، چاپ کابل

افغانستان در پنج قرن اخیر، چاپ نوزدهم، 1385 خورشیدی، تهران

فصلنامه دردری، شماره 6- 8 ، ویژنامه مطبوعات، سال 1377 خورشیدی، مشهد

دانشنامه ادب فارسی در افغانستان، مدخل روزنامه نگاری در افغانستان، حسن انوشه1381 خورشیدی، تهران

فصلنامه خط سوم، (ویژه روشنفکری) شماره 3و4، 1382 خورشیدی، مشهد

جریده شمس النهار، پروفسور رسول رهین، سایت دانش نامه آریانا