رکن چهارم: خشونت با روزنامه‌نگاران (۱۰)

مبارز راشدی
Image caption آقای راشدی می گوید که با تشکیل کمیسیون دولتی، مقام‌های دولتی در برابر اعمال خشونت با روزنامه‌نگاران پاسخگو خواهند شد

افغانستان یکی از خطرناک‌ترین مناطق برای کار روزنامه‌نگاری در جهان است. خشونت با روزنامه‌نگاران یکی از چالش‌های اصلی در کار روزنامه‌نگاری در این کشور است.

جنگ، ناامنی و ضعف حاکمیت قانون در کشور، روزنامه‌نگاری را در افغانستان به کاری پرخطر تبدیل کرده است.

نظری پریانی، مدیر مسئول روزنامه‌ماندگار می‌گوید ترس از رو به رو شدن با خشونت همواره در کار روزنامه‌نگاری در هر جایی از کشور، حتی در کابل، پایتخت وجود دارد.

به گفته آقای پریانی، تهدید علیه خبرنگاران "از سوی حلقاتی در درون حکومت، سوی گروه‌های مخالف حکومت و از سوی جناح‌های دیگری که مخل اوضاع امنیتی هستند و مورد انتقاد" قرار می‌گیرند، صورت می‌گیرد.

او افزود: "من شخصاً به عنوان یک خبرنگار در کابل تهدیدهای مستقیمی هم دریافت کرده‌ام، به گونه‌ای که حتی افراد مرا با چاقو و تفنگچه تهدید کرده‌اند که اگر چنین نشود، چنان می‌کنیم. با توجه به مواردی که علیه من صورت گرفته، پس از ساعت هفت و نیم شب من به طرف خانه خود رفته نمی‌توانم."

خشونت رو به افزایش

بر اساس گزارشی که دیده‌بان رسانه‌ها وابسته به موسسه "نی" منتشر کرده، در سال ۲۰۰۹ میلادی خشونت با روزنامه‌نگاران به ۷۳ مورد رسیده است.

صدیق‌الله توحیدی، مسئول دیده‌بان رسانه‌ها گفت که این آمار شامل سه مورد قتل، چهار مورد زخمی شدن، ۳۳ مورد بازداشت، ۱۸ مورد ضرب و شتم و ۱۴ مورد تهدید خبرنگاران می‌شود.

آقای توحیدی ۴۳ مورد خشونت علیه روزنامه‌نگاران را به ماموران دولتی، ۱۲ مورد دیگر را به طالبان، ۱۶ مورد را به افراد ناشناس و دو مورد را هم به نیروهای ناتو نسبت داد.

بر اساس گزارش دیده‌بان رسانه‌ها، این خشونت‌ها عمدتاً در ولایت های هلمند و قندهار، در جنوب، هرات، در غرب، کنر، در شرق و کابل، پایتخت افغانستان به ثبت رسیده است.

بر اساس گزارش دیده‌بان رسانه‌ها، آمار ثبت شده خشونت با روزنامه‌نگاران در سال‌های اخیر در حال افزایش بوده است.

ولی برخی از روزنامه‌نگاران می‌گویند آمار واقعی خشونت با روزنامه‌نگاران بسیار بیشتر از آمار اعلام شده است. به گفته آن‌ها، بیشتر روزنامه‌نگارانی که قربانی خشونت می‌شوند، به دلائل گوناگون ترجیح می‌دهند که خبر آن گزارش داده نشود.

مقام‌های دولتی هم آمار ارائه شده از سوی دیده‌بان رسانه‌ها در باره خشونت با روزنامه‌نگاران را تایید نکرده‌اند. دین محمد مبارز راشدی، معاون وزارت اطلاعات و فرهنگ می‌گوید این آمار دقیق نیست و "احتمال دارد که شمار موارد خشونت با روزنامه‌نگاران بالاتر از این باشد و احتمال دارد که کمتر از این باشد."

به گفته او، ثبت "عادلانه" آمار خشونت با روزنامه‌نگاران در سراسر افغانستان "کار دشواری" است.

نگرانی‌ها

Image caption آقای اخگر می‌گوید خشونت ریشه در رفتارهای اجتماعی جامعه افغانستان دارد

اما در مجموع، اعمال خشونت علیه روزنامه‌نگاران واقعیتی است که همه آن را پذیرفته‌اند. این واقعیت رو به گسترش نگرانی‌هایی را هم در داخل و هم در خارج از کشور برانگیخته است.

سازمان گزارشگران بدون مرز، که مرکز آن در پاریس است، وضعیت فعالیت‌های رسانه‌ای در افغانستان را به دلیل ادامه خشونت با روزنامه‌نگاران "نگران کننده" می‌داند.

رضا معینی، مسئول بخش ایران و افغانستان در این سازمان گفت: "در افغانستان روزنامه‌نگار از همه سو مورد تهدید قرار می‌گیرد. روزنامه‌نگار از طرف طالبان، از طرف قاچاقچیان مواد مخدر و از طرف مامورین و قوای دولتی مورد تهدید قرار می‌گیرد."

آقای معینی گفت که برای روزنامه‌نگاران در افغانستان امکان کار راحت در زمینه‌های نقد و انتقاد و تردد به جاهای مختلف، وجود ندارد و این وضعیت "آزادی عمل" را از روزنامه‌نگاران گرفته است. به نظر او، این امر به "یکی از مهمترین معضلات در افغانستان امروز" تبدیل شده است.

پیامدها

ادامه این وضعیت در عمل تاثیرات گسترده‌ای بر کار روزنامه‌نگاری در افغانستان داشته است. رعایت جانب احتیاط، در عمل منجر به خودسانسوری در کار روزمره روزنامه‌نگاری شده است.

بیشتر روزنامه‌نگاران می‌گویند خشونت و ترس از رو به رو شدن با آن، خطوط قرمز زیادی را در برابر آن‌ها قرار داده است. به همین دلیل آنها ترجیح می‌دهند مطالبی را که "حساسیت برانگیز" تلقی می‌شوند، شامل فهرست کاری خود نکنند.

نظریانی پریانی، سردبیر روزنامه ماندگار می‌گوید تهدیدها علیه روزنامه‌نگاران باعث شده که آن‌ها از ریشه‌یابی برخی مسائل عمده خودداری کنند.

Image caption سلطان منادی، خبرنگار نیویورک تایمز سال گذشته در درگیری نیروهای ناتو و شورشیان در قندوز کشته شد

آقای پریانی گفت: "خشونت بی تاثیر بر کار عملی خبرنگاران و رسانه‌ها نیست. مثال‌های زیادی وجود دارد که رسانه‌ها از اطلاع‌رسانی که باید انجام می‌داده‌اند، کوتاه آمده‌اند، به دلیل این که احساس می کرده‌اند که اگر این بار بر فلان روند، فلان سوژه یا فلان هدف تاکید کنند، مسلماً آسیب کلانی خواهند دید."

به نظر او، "تهدیدها سبب شده تا خبرنگاران به سوژه‌های اصلی نپردازند." آقای پریانی افزود: "من به عنوان خبرنگار حالا می‌ترسم اگر به دلائل اصلی ناامنی‌ها در شمال افغانستان بپردازم. خبرنگاران می‌ترسند از این که در باره دلائل اصلی رشد آدم‌ربایی و سرقت‌های مسلحانه صحبت کنند."

شماری از روزنامه‌نگاران به این نظرند که افزایش عوامل محدود کننده امنیتی و تهدیدهای گوناگونان باعث شده که روزنامه‌نگاری تحقیقی در مطبوعات افغانستان به جایگاه لازم نرسد و به حاشیه رانده شود.

قسیم اخگر مدیر مسئول روزنامه هشت صبح می‌گوید ادامه خشونت با روزنامه‌نگاران می‌تواند به ناکامی روند رشد فعالیت‌های رسانه‌ای منجر شود. آقای اخگر افزود: "وقتی چند مورد مشخص تهدید در برابر روزنامه‌نگاران صورت می‌گیرد و هیچ مرجعی هم از آن‌ها حمایت نمی‌کند، طرفی که خشونت اعمال می‌کند، جسورتر می‌شود و طرفی که بر او خشونت اعمال می‌شود، به نوعی خودسانسوری تن در می‌دهد."

او افزود: "طبیعی است که ادامه این وضعیت کل روند رشد فعالیت‌های رسانه‌ای را کند و ناکام می‌سازد." اما عبدالحمید مبارز، رئیس اتحادیه ملی روزنامه‌نگاران افغانستان به این نظر است که ثبت ۷۳ مورد خشونت با روزنامه‌نگاران در یک سال، با توجه به رشد رسانه‌ها در کشور چندان زیاد نیست و این امر نمی‌تواند مانع رشد فعالیت‌های رسانه‌ای شود.

آقای مبارز افزود: "رسانه‌ها به سرعت توسعه کرده‌اند؛ امروز ۷۰۰ رسانه داریم. اگر ۷۰۰ رسانه هر کدام یک واقعه داشته باشد، ۷۰۰ واقعه (خشونت با روزنامه‌نگاران) می‌شود."

ریشه‌های خشونت با روزنامه‌نگاران

Image caption خانم ایوبی: آن‌هایی دست به خشونت با روزنامه‌نگاران می‌زنند که فعالیت‌های رسانه‌ای را به زیان خود می‌دانند یا به آزادی بیان باور ندارند

پرسش اصلی این است که خشونت موجود علیه روزنامه‌نگاران ریشه در چه عواملی دارد؟

عدم تحمل انتقادها و به ویژه افشاگری روزنامه‌نگاران، دلیل اصلی خشونت با آن‌ها دانسته می‌شود. روزنامه‌نگاران می‌گویند توسل به خشونت در سال‌های اخیر به عنوان یکی از ابزارهای عمده برای خاموش کردن روزنامه‌نگاران به کار رفته است.

نجیبه ایوبی، رئیس گروه رسانه‌ای کلید می‌گوید افراد، گروه‌ها و نهادهایی که فعالیت‌های رسانه‌ای را به زیان خود می‌دانند و اصولاً به آزادی بیان باور ندارند، دست به خشونت علیه روزنامه‌نگاران می‌زنند. به گفته خانم ایوبی، در مواردی هم کسانی دست به خشونت با روزنامه‌نگاران می‌زنند که "مسئولیت‌های خود را نمی‌دانند".

قسیم اخگر، مدیر مسئول روزنامه هشت صبح به این نظر است که خشونت تا حدود زیادی ریشه در رفتارهای اجتماعی جامعه افغانستان دارد. به نظر او، خشونت با روزنامه‌نگاران هم عمدتاً ناشی از همین رفتار اجتماعی است.

آقای اخگر گفت: "جامعه ما جدا از پیشینه تاریخی‌اش، لا‌اقل در بیشتر از ۳۰ سال اخیر، با خشونت عادت کرده است. امروز شما مظاهر خشونت را در همه کردار، رفتار و گفتار مردم می‌بینید. آن چه که خشونت را ابعاد وسیعتر بخشیده، اوضاع کلی جامعه ما است که در حال جنگ است."

در چند سال اخیر همواره این پرسش مطرح شده که چرا خشونت با روزنامه‌نگاران کاهش نمی‌یابد. شماری از روزنامه‌نگاران بخشی از دلائل بدرفتاری با روزنامه‌نگاران را به "کوتاهی دولت" برای جلوگیری از ادامه این امر می‌دانند.

صدیق‌الله توحیدی، مسئول دیده‌بان رسانه‌ها گفت: "دولت افغانستان در زمینه‌های مشخصی مانند قتل صمد روحانی، کشته شدن سلطان منادی و قتل ذکیه زکی و امثال آن‌ها، کمیسیون‌هایی را ایجاد کرد، اما تا اکنون هیچ گونه نتایجی از بررسی‌های این کمیسیون‌ها منتشر نشده است."

به نظر او، دولت برای به نتیجه رسیدن تحقیقات در زمینه قتل این خبرنگاران، اقدام جدی نکرده و این امر امیدواری‌ها برای کاهش با روزنامه‌نگاران را کاسته است. آقای توحیدی به این نظر است که این امر بیم افزایش این گونه خشونت‌ها را بیشتر کرده است.

کمیسیون دولتی

Image caption طالبان اجمل نقشبندی، روزنامه افغان را در ۱۹ حمل (فروردین) ۱۳۸۶ در هلمند سر بریدند

هر چند شماری از مقام‌های دولتی این گونه انتقادها را رد کرده‌اند، ولی برخی مقام‌های دیگر گفته‌اند که برنامه‌هایی روی دست است تا خشونت با روزنامه‌نگاران کاهش یابد.

دین محمد مبارز راشدی، معاون وزارت اطلاعات و فرهنگ می‌گوید دولت در این زمینه کمیسیونی را با عضویت مقام‌های ارشد تشکیل داده است که به زودی آغاز به کار خواهد کرد.

آقای راشدی گفت: "این کمیسیون به ریاست وزارت اطلاعات و فرهنگ، مرکب است از نمایندگان باصلاحیت وزارتخانه‌های دفاع و داخله، اداره امنیت ملی و آیساف (نیروهای بین‌المللی یاری امنیتی) و ماهی یک بار باید در وزارت اطلاعات و فرهنگ جلسه کند."

او افزود: "تمام موارد تخطی هایی که در ۳۴ ولایت افغانستان صورت می‌گیرد- بدرفتاری‌هایی که از طرف حکومت صورت می‌گیرد، یا بی اعتنایی‌هایی که نسبت به دادن اطلاعات صورت می‌گیرد، باید در این کمیسیون مطرح شود و نماینده هر وزارتخانه پاسخگو باشد- ولو این که تخطی در یک ولسوالی دورافتاده ولایت زابل باشد، باید نماینده وزارت مربوط قول بدهد که مرتفع شود." به نظر آقای راشدی، "اگر این مکانیسم عملی شود، فکر می‌کنم پس از این مقداری از آمار تخطی‌ها و بدرفتاری‌ها با روزنامه‌نگاران کاسته خواهد شد."

ولی برخی از روزنامه‌نگاران نهادها و اتحادیه‌های صنفی روزنامه‌نگاران را هم تا حدودی در این زمینه مقصر می‌دانند. آن گفته‌اند که این نهادها و اتحادیه‌ها دولت را تحت فشار لازم قرار نداده‌اند تا اقدام جدی‌تری را در این زمینه روی دست گیرد.

در حال حاضر شمار این نهادها به ۹ می رسد که دو نهاد بین‌المللی هم شامل آن‌ها است.

اما مسئولان اتحادیه‌های صنفی و نهادهای مدافع حقوق روزنامه‌نگاران چنین انتقادها را همواره رد کرده‌اند.

آموزش‌های امنیتی

Image caption صمد روحانی، خبرنگار بی‌بی‌سی در هلمند را مردان ناشناس در ۱۷ جوزا (خرداد) ۱۳۸۷ ربودند و جسد او فردای آن روز در لشکرگاه پیدا شد

برخی کارشناسان لزوم آموزش‌های امنیتی برای روزنامه‌نگاران را مطرح کرده‌اند. به نظر آن‌ها، در شرایط موجود این گونه آموزش‌ها به روزنامه‌نگاران کمک می‌کند تا سطح ایمنی را در کار خود بالا ببرند. ولی شماری از روزنامه‌نگاران فراگرفتن این نوع آموزش‌ها را در شرایط کنونی کشور تا حدی "لوکس" تلقی کرده‌اند. نجیبه ایوبی، رئیس گروه رسانه‌ای کلید گفت: "این توقع که تمام روزنامه‌نگاران با مسائل امنیتی آشنا باشند، به نظر من، در شرایط فعلی افغانستان مقداری لوکس است."

خانم ایوبی گفت که روزنامه‌نگاران در محلات انفجار و حوادث مشابه به آن، مشکل چندانی ندیده‌اند، بلکه به گفته او، مشکلات در برابر روزنامه‌نگاران ناشی از رفتارهای ماموران دولتی، افراد قدرت‌مند و مخالفان دولت بوده است.

به نظر می‌رسد بیشتر خشونت‌هایی که با روزنامه‌نگاران صورت گرفته، در محلات ناامن به ثبت رسیده است و به نظر طرفداران آموزش‌های امنیتی، در چنین محلاتی آموزش‌های امنیتی می‌توانسته میزان خشونت با روزنامه‌نگاران را کاهش دهد.

آموزش‌های امنیتی در محافل رسانه‌ای بیشتر کشورهایی که مشکلات امنیتی در آن وجود دارد، معمول است. بسیاری از رسانه‌های بین‌المللی مستقر در افغانستان هم به خبرنگاران خود آموزش امنیتی می‌دهند، اما به نظر می‌رسد که رسانه‌های داخلی این کشور هنوز موثریت این گونه آموزش‌ها را جدی نگرفته‌اند.

با این حال، بدرفتاری و خشونت با روزنامه‌نگاران از چالش‌های اصلی بر سر راه مطبوعات نوپای افغانستان است که هنوز راه حل موثری برای جلوگیری از آن پیدا نشده است.

به نظر می‌رسد که اگر این وضعیت بهبود نیابد، ممکن است فعالیت‌های رسانه‌ای در این کشور با چالش‌های بزرگتر و پیش بینی نشده‌ای مواجه شود.