ریشه‌های تاریخی القاعده و طالبان (۲)

Image caption نبرد نه ساله نیروهای بین‌المللی علیه گرههای القاعده و طالبان هنوز به مرزهای تعیین کننده‌ای نرسیده است

با توجه به نبرد نه ساله نیروهای بین المللی و دولت های افغانستان و پاکستان با طالبان، این سوال روز به روز جدی تر می شود که بالاخره فرجام این نبرد نفس گیر به کجا خواهد انجامید و دنیای مدرن با این پدیده پیچیده و بحران در هم تنیده منطقه ای که دامنه اش روز به روز درحال گسترش است، چه خواهد کرد؟

از نگاه کسانی که با این جریان میانه خوبی ندارند، بدترین گزینه احتمالی این است که طالبانیسم موجود بتواند چالشهای کنونی را پشت سر گذارد و از موانعی که هم اکنون پیش رو دارد با موفقیت عبور کند و بر مخالفان خویش چیره شود.

این گزینه اگر چه محتمل ترین گزینه نیست ولی کاملا منتفی هم نیست. از یک سو وجود بستری اجتماعی، فرهنگی و تاریخی برای این جریان، احتمال این گزینه را به ذهن تداعی می کند و از سوی دیگر، عالم سیاست پر است از تحولات و همه قضایایی که آینده به شکل ماشینی به میان می آید، قابل پیش بینی نیست.

این احتمال ــ ولو در حد ضعیف ــ وجود دارد که نیروهای مخالف و درگیر با طالبان به دلایل اقتصادی یا فرسایشی شدن جنگ یا مخالفت مردم کشورهای مختلف با حضور دوامدار در سرزمینی بحران زده و عواملی از این قبیل، نتوانند کنترل شان را بر اوضاع حفظ کنند و ناگهان منطقه شاهد جهش غیرمترقبه این جریان باشد، بخصوص اگر نیروهای بین المللی نتوانند با رفتار سنجیده و ارائه خدمات لازم به مناطقی که در محرومیت بسر می برند، رضایت مردم را جلب کنند.

گذشته از آن بحرانی تر شدن روابط برخی کشورهای منطقه با دیگران نیز می تواند بر متشنج تر شدن وضعیت اثر بگذارد و زمینه را برای جهش یاد شده فراهم آورد.

اما از سوی دیگر عواملی مطرح است که تحقق این گزینه را بیشتر به بخت و تصادف وابسته می کند و اگر چنان تصادفی رخ ندهد، احتمال عدم تحقق آن را قوی تر نشان می دهد.

یکی از این عوامل تجربه تلخی است که جوامع مسلمان و بخصوص مردمان مناطق بحران زده از ناامنی و تحرکات کور این جریان دارند و این امر روز به روز مردم را از آنان بیشتر دور می سازد حتی در مناطقی که به شکل سنتی هوادار آن بودند.

دوم شناختی است که مخالفان این جریان اعم از مخالفان منطقه ای و بین المللی، از شیوه ها و توانائیها و برنامه های آن پیدا کرده اند و راه های مبارزه با آن را بهتر از گذشته فرا گرفته اند.

سوم کاستیهای ذاتی این جریان است که قابل زدودن نیست، از جمله اختلافات و چند دستگی هایی که در درون آن وجود دارد و تنها با داشتن دشمن مشترک و تهدید شدن با خطر مشترک، زیر یک چتر می گنجند و بدون آن به سختی می توانند به یک رهبری واحد تن بدهند و تابع یک مرکزیت شوند و مهمتر اینکه هیچ گونه طرحی که مبتنی به نیازهای واقعی مردم و مشکلات شان باشد در اختیار ندارند.

این بزرگترین ضعف این جریان است. آنچه اکنون تا حدی به پیام شان جذابیت می بخشد استفاده از شعار بیگانه ستیزی است که در فرهنگ سنتی این مناطق ریشه های دیرینه دارد و برخی نارضایتی ها از شرایط موجود نیز به آن کمک می کند، اگر از این موضوع بگذریم – که طبعا برد محدودی دارد- دیگر عاملی دیده نمی شود که گفتمان طالبانی را مقبول مردم بسازد و باعث شود توده ها از آن استقبال گسترده ای کنند.

به همین دلیل پیشرفت این گروه همیشه وابسته بوده است به وجود بحرانهای اجتماعی و هرگاه از شدت این بحرانها کاسته شود فرصتهای پیشرفت آن نیز محدود و محدودتر می شود.

اگر شرایطی پیش آید که این گزینه رو به تحقق گذارد، مهمترین پیامدهایش پیچیده تر شدن شرایط منطقه و عمیق تر شدن مشکلات این مردم است اعم از مشکلات داخلی اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و همچنان قوت گرفتن نگرانی های جهانی از وضعیت منطقه و فراهم شدن زمینه برای آنچه که از آن به برخورد تمدنها تعبیر می شود.

در آن صورت آینده مبهم و ترسناکی فراروی مردمان این منطقه قرار می گیرد. آینده ای که میان پرده اش در دوران حاکمیت طالبان در افغانستان به نمایش گذاشته شد.

شکست سیاسی-نظامی طالبان

Image caption اسامه بن لادن پس از حادثه یازدهم سپتامبر تحت پیگرد قرار دارد

گزینه دوم که احتمال تحقق آن قوی تر به نظر می رسد این است که با تلاشهای هماهنگ نیروهای ائتلاف بین المللی و حکومت های منطقه همراه با نیروهای محلی ذی نفوذ، این جریان به شدت در هم کوبیده شود، چه با هدف قرار دادن برخی سران و برنامه ریزان آن و چه با انجام حملات سنگین بر پناهگاه ها و پایگاههای اساسی آن و چه با شیوه های دیگری که به تضعیف اساسی آن بیانجامد تا آن که از نظر سیاسی و نظامی از پای در آید.

احتمال این امر به این دلیل قوی تر است که جهان از تداوم چنین وضعیتی در منطقه به ستوه آمده است و نوعی اجماع وجود دارد مبنی بر اینکه باید به آن خاتمه داده شود.

این اجماع علاوه بر این که اکثریت قدرتهای جهانی را با خود دارد از نظر داخلی هم مورد استقبال اکثریت مردم افغانستان و پاکستان است و تحمل این وضعیت برای مردمی که می خواهند آینده روشن‌تری داشته باشند دشوار شده است.

نیروهای درگیر با طالبان و حامیان‌شان هم اکنون از توان نظامی برتر و امکانات لژستیکی بیشتر برخوردارند واگر بتوانند به حامیان دیرینه و دایمی این جریان – که حلقاتی در داخل حکومت پاکستان بوده اند- بقبولانند که از حمایت آن دست بکشند، ادامه حیات برای آنها ناممکن خواهد شد.

از سوی دیگر دیده شد که در خلال بیشتر از هشت سالی که از حوادث یازدهم سپتامبرگذشته است، با آن که رویدادهای عراق فرصتی طلایی برای این جریان بود تا با استفاده از احساسات کشورهای عربی و برخی کشورهای اسلامی به عضو گیری بپردازد و برخی حکومتهای منطقه هم به شکلی زمینه را به برخی از فعالیت های طرفداران این جریان هموار می ساختند، با آنهم نتوانست به پیشرفتهای محتمل دست یابند و بلکه در عوض بسیاری از سران خود را از دست داد و تلفات سنگینی را متحمل شد و هنوز هم تا پیشرفتهایی که آرزویش را دارد راه درازی در پیش است.

بررسی این عوامل، احتمال شکست سیاسی-نظامی طالبان را قوت می بخشد و آن را در برابر ضربات مخالفان آسیب پذیر نشان می دهد. در صورتی که شکست این جریان صرفا در جبهه جنگ نظامی تحقق یابد و به لحاظ فرهنگی برای خشکاندن ریشه های تلاشی صورت نگیرد، مشکل منطقه به شیوه اساسی حل نخواهد شد و آثار روانی این جریان در ذهن و روحیه مردم خواهد ماند و چه بسا که آن را به جریانی مظلوم در خاطره بخشهایی از جامعه تبدیل کند که حس همدردی با آن را دامن زند و در آن صورت این جریان به آتشی در زیر خاکستر بدل خواهد شد که در هر فرصت دیگر احتمال سربرآوردن آن محتمل خواهد بود.

تداوم حالت کجدار و مریز

Image caption رهبر فراری طالبان زیاد دیده نشده و در زمان قدرت خود هم با دنیای بیرون ارتباط چندانی نداشته است

سومین گزینه عبارت از این است که با ضرباتی مختلف که به پیکر این جریان وارد می آید به همین بسنده شود که خطر آن کاهش پیدا کند و از حالت تهدید کننده به حالت ایذایی محض فروکاسته شود.

بعضی از قدرتهای سیاسی که می بینند تداوم بحران در برخی مناطق به نفع اهداف و استراتژی های سیاسی شان است ترجیح می دهند که جریانهایی مانند طالبان با آن ویژگیهای فرهنگی و تصوری که از آنان در ذهن جهانیان ثبت شده است، به شکل نیمه جان به حیاتش ادامه دهند تا دلایل کافی برای حضور یا دخالت شان در قضایای سیاسی منطقه وجود داشته باشد و احتمال دارد که آنان نخواهند این جریان به شکل نهایی ریشه کن شود، ولی در عین حال این اجازه را هم به آن ندهند که از حد تعریف شده و کنترل شده پا فراتر گذارد.

این سناریو بنا به منطق سیاست که به منافع فوری می نگرد، احتمالش منتفی نیست، اما با توجه به پیامدهایی که دارد و با منطق خرد دور اندیش که سیاست نیز اگر مبتنی بر عقلانیت باشد باید بدان تن دهد، گزینه ای است که چون معقول به نظر نمی رسد باید بخت زیاد به تحقق یافتن نداشته باشد.

یکی به این دلیل که تداوم بحران زاینده بحرانهای بعدی و احیانا بحرانهایی غیر قابل پیش بینی خواهد بود. تجربه سالیان دراز نشان داده است که هرگاه قدرتهای سیاسی خواسته اند با بحران آفرینی برای ملتها به منافع خود دست بیابند، سرانجام خود تاوان سنگینی پرداخته اند هرچند ملتهای مناطق بحران زده بیشترین هزینه را همیشه متقبل شده اند. اما به هر صورت بحران پردازی سرانجام دامن طراحان اولیه ماجرا را نیز خواهد گرفت.

دوم به این دلیل که مانند گزینه پیشین هر گونه امکان حیات برای این جریان زمینه را مساعد می کند که با تنگ شدن عرصه فعالیتهای نظامی بر روی آن به تغییر تاکتیک روی آورد و به گزینه های دیگری که مهمترین آن تلاشهای فرهنگی است توجه کند و این به همان سرانجامی منتهی می شود که پیشتر از آن به نهادینه شدن تشنج تعبیر کردیم.

سوم اینکه علاوه بر رویگردانی نخبگان این کشورها از طراحان بحران، توده ها نیز به مرور خسته شده و در اثر نومیدی از بهبود وضعیت به رویکردهای تند و ویرانگر روی خواهند آورد و در آن صورت نیز این تنها جوامع محروم و مناطق بحران زده نیستند که دستخوش نا آرامی و تشنج خواهند شد بلکه با توجه به در هم تنیدگی اوضاع در جهان امروز، دامنه مشکلات گسترش یافته و از مرزهای منطقه عبور خواهد کرد، آنگونه که در حادثه یازدهم سپتامبر نیز دیده شد.

پایان طالبانیسم

Image caption مدارس دینی از محلات اصلی سربازگیری طالبان در افغانستان و به ویژه پاکستان هستند

گزینه دیگری که همچنان مطرح است و قرائنی به نفع آن وجود دارد، این است که پدیده طالبانیسم و قرائتی از دین که پشتوانه آن قرار گرفته است به عنوان مشکلی بنیادین با ابعاد مختلف تاریخی و فرهنگی و اجتماعی و سیاسی در نظر گرفته شود و ضرورت مواجهه و مقابله همه جانبه با آن محرز گردد.

در این صورت همه کسانی که در جبهه مخالف این جریان قرار دارند مصمم خواهند شد که بجای دفع الوقت و برخوردهای مقطعی، به راه حلی نهایی بیاندیشند. راه حلی که مهمترین بخش آن خشکاندن تفکر طالبانی و برکندن ریشه های فرهنگی آن است.

این البته منافاتی با مبارزات گرم رزمی ندارد، اما به همان بسنده نخواهد شد و طرحی چند بعدی با هدف پایان طالبانیسم روی دست گرفته خواهد شد.

بر اساس این گزینه از یک سو آن دسته از اندیشه های دینی که معتدل خوانده می شوند و بر پایه هایی متفاوت از تفکر طالبانی نهاده شده اند مورد حمایت قرار خواهند گرفت و برخلاف گذشته که بنابه مصالح سیاسی به این نوع گرایشها بهایی داده نمی شد، این بار کوشش خواهد شد بستر گسترش این طرز تفکر هموار گردد و جوامع مسلمان نشین بخصوص کشورهایی که با مشکل یاد شده دست به گریبانند، به شکلی بهتر و واضحتر با قرائت و قرائتهایی از دین آشنا خواهند شد که درآن دگر ستیزی جایش را به دگر پذیری و خشونت جایش را به عطوفت خواهد داد.

این طرز تفکر نیز هم اکنون طرفداران خود را در میان مسلمانان دارد و بسیارند کسانی که نمی خواهند جوامع شان بیش از این دستخوش بحرانهای ویرانگر باشد و می کوشند مردمان را به سمت و سویی فرابخوانند که مطمئنا به شکوفایی تمدنی و پیشرفتهای فرهنگی و بهبود وضعیت اجتماعی می انجامد.

چنین طرحی البته مستلزم بازنگری در شیوه های آموزشی، توجه به وضعیت زندگی مردم، بالابردن سطح معیشت، برنامه ریزی برای رسانه ها و اهتمام به ابزارهای اثرگذار بر فکر و فرهنگ و بسیاری اقدامات دیگر است که باید بجای خود مورد بحث جداگانه قرار بگیرد.

شاید از همه مهمتر این باشد که سیاست در این زمینه در خدمت اندیشه قرار بگیرد و نخواهد که اندیشه خدمتگذار آن باشد، چنانکه تاکنون بوده است.

اگر این گزینه انتخاب شود، منطقه از یک مرحله عمیقا بحرانی به مرحله جدیدی پای خواهد نهاد که می شود از آن به رستاخیز فرهنگی یاد کرد و می توان امیدوار شد که بستر خیزش و پویایی و بالندگی آن هموار گردد و جهان نیز از یک نگرانی بزرگ رهایی یابد و سیاستها نیز سمت وسویی عقلانی و کمابیش اخلاقی پیدا کنند.

سخن پایانی

Image caption حکیم الله محسود، رهبر طالبان پاکستانی

با توجه به آنچه گذشت و نیز با توجه به شیوه هایی که در برخورد با پدیده طالبانیسم و زمینه های فکری و فرهنگی آن تجربه شده است ضرورت بازنگری در استراتژی مواجهه با این جریان محسوس است.

اگر این بازنگری به شکل اساسی و کارشناسانه انجام نشود و وارد آوردن ضربات نظامی یا فشارهای سیاسی بر آن بسنده دانسته شود، راه اشتباهی که تا حال پیموده شده است تداوم خواهد یافت و درگیری و خشونت همچنان زندگی مردمان این منطقه و به تبع آن دیگر مناطق دنیا را تهدید خواهد کرد و فرصتهای توسعه و پیشرفت از ایشان همچنان گرفته خواهد شد و احتمال روی دادن حوادث دور از پیش بینی و بیرون از کنترل قدرتهای موجود نیز همچنان مطرح خواهد بود.

برای حل این مشکل باید به طور مشخص اولویت به فرهنگ داده شود و اندیشه هایی تقویت شوند که این قرائت از دین و این نگاه به دنیا را با قوت به چالش گیرند و سستی و بی مایگی آن را برملا گردانند.

این اقدام باید همراه باشد با تغییراتی در وضعیت زندگی مردم و پایان دادن به بخش عمده محرومیتهایی که هم اکنون بخشهایی از مردمان این منطقه را به شدت می آزارد. این روند باید تنها به سیاستمداران واگذاشته نشود و دیگر نیروهای فعال و صاحب تاثیر نیز در آن شرکت داده شوند.

باید همچنان گامهای تاکتیکی تابع برنامه های کلان استراتژیک باشند و استراتژیها در شعاع نگاه های بلند اخلاقی و فلسفی سامان یابند. نگاه هایی که مصالح فوری سیاسی را در پرتو نیازهای اساسی انسانها و ضرورت شان به همزیستی، آسودگی و تعالی همه جانبه و بدون تبعیض بشریت بفهمند.

مطالب مرتبط