روز جهانی سواد آموزی؛ پیشینه سواد آموزی در افغانستان

Image caption دولت افغانستان: تا چهار سال دیگر سه میلیون نفر با سواد خواهند شد

هشتم سپتامبر روز جهانی سواد آموزی است. سواد آموزی بخشی از دستور کار دو ساله سازمان ملل متحد در سال گذشته و امسال است.

مقامات این سازمان از دولت افغانستان خواسته اند که تلاش های خود را برای مقابله با بی سوادی در کشور افزایش دهند. سازمان ملل متحد می گوید که نا امنی در افغانستان هنوز هم یکی از چالش‌های عمده در برابر سواد آموزی است.

بر اساس آمار رسمی، بیش از پنج میلیون کودک در سراسر افغانستان از آموزش محروم اند. بیشتر این کودکان را دختران تشکیل می دهند.

سواد آموزی در افغانستان از سال های بسیار دور در کشور وجود داشته و در واقع در دوران امان الله خان در این کشور پایه گذاری شد، ولی به علت فقر اقتصادی و مشکلات اجتماعی، در حال حاضر افغانستان یکی از کشورهای است که بیشترین رقم جمعیت آن را افراد بی سواد تشکیل می دهند.

در زمان امیر حبیب الله خان اولین مکتب عصری به نام حبیبیه تاسیس شد که تا امروز نیز به همین نام وجود دارد. در همین زمان بود که برای اولین بار یک مرکز ابتدایی تربیت معلم در سال 1291 خورشیدی در کابل پایتخت افغانستان نیز تاسیس شد.

در این مرکز حدود 80 نفر تحصیل می کردند که 65 نفر از آنها کسانی بودند که سواد را به شکل سنتی آن در مساجد و مکتب خانه ها آموخته بودند که این افراد بعد از دو سال تحصیل از این مرکز فارغ التحصیل شدند.

اولین گروه از فارغ التحصیلان مرکز تربیت معلم در کنار دیگر معلمینی که از کشور هند، آلمان و فرانسه به افغانستان آمده بودند و در مدارس جدیدی که در کابل تاسیس شده بود مشغول آموزش به دانش آموزان این مکاتب شدند.

تاسیس مدارس به شکل امروزی، آن قدر زیاد نبود که بتواند تمام دانش آموزان را تحت پوشش قرا دهد و حتی تا به امروز هم تعدادی از دانش آموزان در همین مکتب خانه های سنتی درس می خوانند.

تا قبل از حکومت امیر حبیب الله خان، آموزش خواندن و نوشتن به همان شکل سنتی در مکتب خانه ها و مساجد توسط روحانیون مساجد صورت می گرفت و کودکان ابتدا قرآن و سپس دیوان حافظ و سعدی را فرا می گرفتند.

اما امیر حبیب الله خان دستور داد تا در تمامی مساجد، تعلیم کودکان طبق برنامه رسمی دولت و زیر نظر مامور مکاتب صورت بگیرد.

بسیار روشن بود که این دستور هیچگاه جنبه عملی پیدا نکند چرا که در آن دوران نه دولت توانایی این را داشت که بر تمام مساجد نظارت کند، و نه مردم به این دستور دولت توجه داشتند.

با آغاز زمامداری امان الله خان و با توجه به اینکه شخص شاه نسبت به توسعه آموزش توجه ویژه داشت، چند مدرسه به شکل امروزی در کابل و برخی از ولایات تاسیس شد.

در سال 1301 خورشیدی مدرسه استقلال به کمک دولت فرانسه و یک سال بعد مدرسه امانی به کمک دولت آلمان در کابل تاسیس شد، مدیران این مکاتب و تعدادی از معلمین آنها نیز از این دو کشور بودند.

Image caption دولت حامد کرزی می گوید که برای توسعه سواد آموزی به طور جدی تلاش می کند

هر چند که در زمان امان الله خان مدارس جدیدی تاسیس شدند ولی مشکل اصلی این بود که اکثریت قریب به اتفاق جامعه افغانستان بی سواد بودند و بسیاری از بزرگسالان کشور هم با توجه به سنّ بالایی که داشتند نمی توانستند در مدارس جدید مشغول به تحصیل شوند و حتی اگر می خواستند به همان شکل سنتی هم دیگر نمی توانستند در مساجد آموزش ببیند.

امان الله خان برای رفع این مشکل، در کنار مدارس جدید و مکتب خانه های سنتی، برای اولین مرتبه کلاسهای سواد آموزی را که در آن زمان به "اکابر" شهرت داشت تحت نظارت دولت در کابل راه اندازی کرد.

در این کلاس ها افراد بزرگسال که سواد خواندن و نوشتن را نداشتند مشغول تحصیل شدند.

امان الله خان به این کلاسهای سواد آموزی توجه جدی داشت و تمام امورات آن زیر نظر شخص خودش بود.

عبدالباقی خان معلم، (پدر دکتر روان فرهادی) که از با سابقه ترین معلمین کابل بود از طرف امان الله خان مامور شد که روش جدیدی را ایجاد کند که افراد بی سواد بتوانند در زودترین فرصت از سواد خواندن بهره مند شوند.

عبدالباقی خان به اتفاق میر افغان خان معلم، روشی را بر اساس اصول صوتی "کاکا سید احمد لودین" پی ریزی کرد که افراد بی سواد بخصوص کسانی که سنّی هم از آنها گذشته بود می توانستند در زودترین زمان ممکن حروف الفبا و سواد خواندن را بیاموزند.

این روش از سواد آموزی به خاطر آنکه از اصول صوتی کاکا سید احمد لودین گرفته شده بود به نام "طرز کاکا" نام گذاری شد و چون زیر نظر شخص خود امان الله خان اداره می شد به نام "صوت غازی" هم یاد می شد.

Image caption بر اساس تازه ترین آمار، حدود 17 ملیون نفر در افغانستان بی سواد هستند

در اولین دوره کلاسهای سواد آموزی که در مسجد شاه دو شمشیره کابل بر گزار شد، افراد "گارد شاهی" توانستند در چهل درس، سواد خواندن را بیاموزند که عبدالباقی خان معلم از این جهت مورد تشویق قرار گرفت و مبلغ 500 افغانی که در آن زمان پول زیادی بود از طرف امان الله خان پاداش گرفت.

آنگونه که "محمد اکرم اندشمند" در مقاله "معارف عصری در افغانستان" نوشته است امان الله خان خودش در برخی از کلاسهای سواد آموزی، تدریس می کرد:

"یک روز او به مسجد شاه دو شمشیره رفت و سواد را به کلان سالان تدریس کرد. او در مسجد گفت یک شخص در 23 روز می تواند نوشتن و خواندن را بیاموزد. باری او در قندهار به مردم گفت: "اگر شما تعلیم یافته نیستید، کوشش کنید که اطفال تان را تحصیل کرده سازید. این تحصیل تنها برای پسران تان نیست بلکه برای دختران و خانم های تان باید باشد. شخص بی تعلیم هیچ کاری را کرده نمی تواند، شخص تعلیم یافته راه را یافته و هم در راه بهتر زندگی اسلامی خود مؤفق می گردد."

در زمان امان الله خان بود که اولین قانون اساسی افغانستان به تصویب رسید و تحصیل معارف برای تمام فرزندان افغانستان رایگان و اجباری اعلام شد.

هر چند که به تدریج در دوره های مختلف مدارس پسرانه و دخترانه زیادی در کابل و سایر شهرهای افغانستان گسترش یافت و تعداد زیادی دانش آموز از این مدارس فارغ التحصیل شدند و تعدای هم برای ادامه تحصیل به کشورهای خارج از افغانستان اعزام شدند، و حتی در دوره های آموزش سواد برای زن و مرد هم اجباری شد، ولی به علت فقر اقتصادی و مشکلات اجتماعی افغانستان تا هنوز از جمله کشور های است که بالاترین آمار بی سواد را دارد.

طبق آمار سازمان ملل، در حال حاضر 66 درصد مردم افغانستان، از نعمت سواد خواند و نوشتن بی بهره اند و آنعده از مردم كشور که باسواد اند فقط تنها توانايي خواندن و نوشتن را دارند.

محمد سرور حسینی معین سواد آموزی و تعلیمات غیر رسمی افغانستان، به تازگی اعلام کرده است که همه ساله در کشور از روز جهانی سواد تجلیل می شود اما هیچ توجه جدی در برابر بیسوادی بیش از نصف نفوس کشور در نظر گرفته نشده است.

وی افزود که نباید این روز در افغانستان مانند گذشته ها تجلیل شود و دولت باید یک برنامه وسیع تری را روی دست گیرد تا در برابر بیسوادی در کشور مبارزه کرد.

قرار است که اداره سواد آموزی افغانستان امسال در روز جهانی سواد آموزی، تقاضای کمک بیشتری از جامعه بین المللی برای رشد سواد در این کشور داشته باشد.

مطالب مرتبط