کودکان پناهندگان افغان در پاکستان: بیسوادی و آینده ای مبهم

عبد الغنی هدایت، رییس دفتر نمایندگی وزارت آموزش و پرورش افغانستان در پیشاور می گوید، آموزش ناقص در دیار غربت، هزارها نوجوان مهاجر را، بار دوش جامعه خواهد ساخت.

بر اساس اعلام وزارت امور مهاجرین در پیشاور، حدود دو میلیون مهاجر " قانونی یا غیرقانونی" در پاکستان به سر می برند و بحث عمده در میان مهاجران، در کنار تأمین مخارج زندگی، موضوع آموزش و پرورش است.

سه دهه خشونت و جنگ در افغانستان، باعث فرار میلیونها افغان به کشور های همسایه، به ویژه پاکستان و ایران شد. کودکان و نوجوانان مهاجر در مکاتب مخصوص مهاجرین، که از سوی نهادهای مختلف جهادی و سازمانهای غیر دولتی تاسیس شده بود، به آموزش پرداختند.

در پاکستان، بخش کمی از کودکان مهاجر توانستند جذب مکاتب و آموزشگاههای این کشور شوند، زیرا هزینه ادامه تحصیل در مکاتب پاکستانی تا پایان کلاس دوازدهم از صد هزار روپیه پاکستان تجاوز می کند که اکثر خانواده های مهاجر توان پرداخت آن را ندارند.

هزینه ماهیانه آموزش در مکاتب افغانی نیز تقریبا برابر با مکاتب پاکستانی است و این درحالیست که از لحاظ نصاب آموزشی و رتبه و سوابق تحصیلی و آموزشی آموزگاران، این دو را نمی توان با یک دیگر مقایسه کرد.

برخی خانواده های مهاجر افغان علاقمندند تا پسران و دخترانشان در مکاتب پاکستانی هر چند به زبان دری و پشتو نیست و به زبان اردو و انگلیسی است درس بخوانند، زیرا این خانواده ها از مکاتب افغانی و روند نصاب آموزشی و نظام آن شکایت دارند.

نصاب آموزشی

در هیچ از مکاتب پناهندگان از نصاب آموزشی رسمی خبری نیست. نصاب آموزشی که در بسیاری از مکاتب پناهندگان تدریس می شود، همان نصاب کهنه چهل سال قبل و یا نصاب آموزشی دوره مجاهدین است، که نصاب آموزشی رسمی نیست.

برخی از محتویات این دروس مانند "دو مرمی (گلوله) کلاشینکوف و چهار مرمی راکت" باهم جمع نمی شوند زیراهم جنس نیستند" هست. و یا در کتاب معلومات دینی نوشته است: "پرچمی ها و خلقی ها" مسلمان نیستند، زیرا نماز صبح را نمی خوانند. به نظر بسیاری، این کتابها از زاویه های گوناگون، هم از لحاظ محتوایی و هم از لحاظ صوری قابل نقد است.

از لحاظ محتوایی ناهماهنگی معیارهای آموزشی، عدم دقت کافی در انتخاب موضوع ها و برخی مسائل دیگر مانند سهل انگاری در مسائل اجتماعی و حتی جنسیتی در این کتابها قابل بررسی است.

کمبود آموزگاران مسلکی

عبدالعزیز غفوری، کارشناس مسایل آموزش و پرورش، می گوید نبود آموزگاران مسلکی و حرفه ای در دیار غربت، و نبود نصاب آموزشی رسمی، یکی از مشکلات اساسی در دیار غربت در مکاتب مهاجرین است.

او می گوید آموزش، مساله مهم و پیچیده ای است. در کتاب های درسی که دانش آموزان مهاجرا فغان استفاده می کنند، واژه سازی با پسوند و پیشوند، نشانه گذاری، آموزش ویژگی های متون نظم مانند وزن و قافیه، خوانا نبودن کتابها از مشکلات مهمی هستند که از کلاس اول تا کلاس دوازدهم، دانش آموزان مهاجر با آن رو به رو هستند و هیچگونه اقدامی جهت رفع آنها از طرف هیچ منبعی تا کنون صورت نگرفته است.

از سوی دیگر شماری زیادی از آموزگاران مسلکی یا به ا فغانستان بازگشت کرده اند، یا حاضر نیستند در مقابل حقوق ناچیز ماهیانه حاضر به تدریس شوند؛ زیرا بلندترین معاش یک آموزگار مسلکی در مثلا پاکستان ماهیانه بین 30 تا 50 دلار است. درحالیکه کرایه یک خانه "دو اتاقه" در پاکستان به حدود صد دلار رسیده است.

کارشناس مسایل آموزشی می گویند، بیشتر آموزگاران مسلکی در دیار غربت، به دست فروشی رو آورده اند.

مسوولان مکاتب خصوصی

اول سپتامبر ، آغاز سال جدید آموزشی پناهندگان افغان در پاکستان بود.

محمد فهیم، مسوول لیسه (دبیرستان) عصمت می گوید تا سه سال قبل صدها دانش آموز مهاجر، در کلاس های مختلف جهت ثبت نام مراجعه می کردند، ولی در سپتامبر سال جاری، تعداد کمی دانش آموزان جهت ثبت نام مراجعه کردند.

آقای فهیم دلیل عدم رجوع دانش آموزان را به مکاتب، گسترش فقر در میان خانواده های پناهندگان، بلند رفتن هزینه مکاتب ، نبود نصاب آموزشی مفید و به درد بخور و کمبود آموزگار خواند.

مسوول دبیرستان عصمت گفت آن عده از خانواده های مهاجر که جهت ثبت نام فرزندان شان به اداره مکتب می آیند، اشک بر چشمان دارند و تضرع می کنند تا مسوولان مکاتب به آنان کمک کنند.

آقای فهیم گفت در گذشته ها هزینه ثبت نام دانش آموزان مهاجر ماهیانه ده روپیه بود. ولی حالا، هزار روپیه است که از توان پرداخت یک خانواده مهاجر کم در آمد که دارای پنج تا شش فرزند است، خارج است.

یک تن دیگر از مسوولان مکاتب که نخواست نامش گفته شود گفت مکاتب خصوصی در دیار هجرت، برای وزارت آموزش و پرورش در داخل افغانستان مالیات می پردازند و این در حالیست که ما در دیار غربت و خارج از خاک افغانستان هستیم و در واقع نیازمند به کمک های وزارت معارف هستیم.

بحران پاکستان و دیار غربت

هر گونه تحول سیاسی، امنیتی و اقتصادی در پاکستان، بر پناهندگان افغان نیز تاثیر می گذارد.

اردوگاههای پناهندگان افغان از سیلاب های اخیر پاکستان آسیب دیده اند و شماری زیادی از مکاتب و سرپناه های گلی این خانواده ها بکلی از بین رفته است، و قرار اطلاعات اخیر مقامات پاکستان اجازه اعمار مجدد این ساختمانها را نیز نداده اند.

امرالله یک تن از پناهندگان که پدر شش فرزند است می گوید که در زمان ما تحصیل رایگان بود، حال می دانم که هزینه برای ادامه تحصیل یک خانواده که دارای شش فرزند باشد، آن هم در دیار غربت چگونه است. امرالله کنایه آمیز می گوید، من فرزندانم را به مکاتب شامل نخواهم کرد، انتظار می کشم تا به سنین بالا برسند و آن زمان در کورس های سواد آموزی جهت آموختن علم و دانش بروند.

شهلا که مادر سه دختر جوان است و در منازل لباس شویی می کند و شوهرش مریض است می گوید که تا سال گذشته هزینه مکاتب صد و پنجاه روپیه بود و من توانمندی پرداخت آن را داشتم ، امسال برایم پرداخت هزار روپیه ناممکن است و درصورت بازگشت به افغانستان هم سرپناهی ندارم.

یو ان اچ سی آر و "افغان کمشنری":

محمد ادریس، نماینده یو ان اچ سی آر می گوید که یو ان اچ سی آر شماری از مکاتب در اردوگاه های پناهندگان از "صنف اول تا شش" را زیر پوشش مالی قرار داده است، که اینگونه مکاتب موسوم به مکاتب "افغان کمشنری" هستند.

ادریس در پاسخ به این سوال که آیا یو ان اچ سی آر مکاتب را که در نمایندگی وزارت آموزش وپرورش ثبت هستند نیز کمک می کند گفت: نه زیرا نمایندگی وزارت معارف در پیشاور از مسوولان مکاتب مالیات می گیرد.

همچنین وقار معروف مسوول دفتر افغان کمشنری می گوید، از سوی مقامات افغانستان به ارتباط فرستادن کتب و یا کمک، با او هیچگونه ارتباط گرفته نشده است.

نمایندگان دولت افغانستان در پاکستان

آقای عبدالغنی هدایت رییس دفتر نمایندگی وزارت آموزش و پرورش افغانستان در پیشاور، که تازه کار خود را در این نمایندگی آغاز کرده می گوید که او در نخستین روزهای کاری اش چند تن از کارمندان ارشد این دفتر را که در اختلاس ورشوه ستانی دست داشتند اخراج کرده است.

او می گوید که به مقامات سر کنسولگری افغانستان در پیشاور، سفارت افغانستان در اسلام آباد و به وزارت آموزش و پرورش در داخل افغانستان و مقامات مسوول دیگر پیشنهادهایی را در عرصه های مختلف به ویژه "پیاده ساختن نصاب تعلیمی داخل افغانستان" و همچنین کمک به آموزگاران و دانش آموزان مهاجر، کرده است.

واما به گفته او متاسفانه هیچ یک از این ارگان ها پاسخ مثبتی را در این باره اریه نداده اند.

رییس دفتر نمایندگی وزارت آموزش و پرورش افغانستان در پیشاور می گوید که نمایندگی او تنها یک پل ارتباطی میان مکاتب مهاجران در دیار غربت و وزارت آموزش و پرورش در افغانستان است، و تنها اسناد تحصیلی دانش آموزان، از سوی این نمایندگی در وزارت آموزش وپرورش ثبت می گردد.

صالح محمد شیرزی، سر پرست سر کنسولگری افغانستان مقیم پیشاور به دلیل اینکه تازه به کار آغاز کرده ا ظهار بی اطلاعی کرد و تعهد نمود تا در آینده نزدیک، در مورد پیاده ساختن نصاب آموزشی داخل افغانستان جلب کمک به دانش آموزان و آموزگاران در دیار غربت اقدام نماید.

بسیاری از دانش آموزان و آموزگاران مهاجر از فساد اداری و تقرر اشخاص و افراد به نسبت تعلقات و فروخته شدن بعضی چوکی های (پستهای) مهم از سوی مقامات و مسوولین شاکی هستند.