قطع روابط تجاری افغانستان و ایران؛ به زیان چه کسی؟

Image caption یران پس از پاکستان مهمترین شریک تجاری افغانستان به شمارمی رود

اتاق تجارت و صنایع افغانستان اعلام کرده که در اعتراض به توقف صدها تانکر مواد سوختی تجار افغان در ایران، تمامی روابط تجاری با این کشور را قطع می کند. دولت افغانستان البته گفته که اتاق تجارت افغانستان یک سازمان مستقل است و تصمیمات آن بیانگر سیاست تجاری دولت افغانستان با ایران نیست.

این درحالی است که امروز (سه شبه 18 ژانویه) فدا حسین مالکی، سفیر ایران در کابل، در دیدارش با رئیس جمهوری افغانستان وعده داد که تمامی تانکرهای نفت افغانستان تا چهار روز دیگر اجازه عبور به داخل افغانستان خواهند یافت و دولت افغانستان نیز اعلام کرده که نیازمندیهای سوخت خود را در اختیار ایران قرار خواهد داد تا در آینده مشکلات از این قبیل بوجود نیاید.

در هر حال تصمیم اتاق تجارت و صنایع افغانستان که نماینده بخش خصوصی این کشور به شمار می رود، نشان می دهد که تصامیم و حرکت های سیاسی تا چه حدی می تواند روابط تنگاتنگ اقتصادی و تجاری میان ایران و افغانستان را تحت تاثیر قرار دهد. اما آیا در عمل این تصمیم اتاق تجارت افغانستان عملی خواهد شد؟ و اینکه آسیب قطع روابط تجاری میان دو کشور به نصیب کدام طرف خواهد شد؟

تجارت میان افغانستان و ایران

ایران پس از پاکستان مهمترین شریک تجاری افغانستان به شمارمی رود. تبادلات تجاری میان دو کشور در سال 2010 به حدود 900 میلیون دلار رسید که قسمت اعظم آن را صادرات ایران به افغانستان تشکیل می دهد. دولت ایران پیش بینی کرده است که این حجم تجارت تا آخر سال جاری شمسی به یک میلیارد دلار برسد.

اگر این رقم با سال های گذشته مقایسه شود، نشان می دهد که به ویژه صادرات ایران به افغانستان از سال 2007 تا کنون حدود پنج برابر افزایش یافته است. حجم صادرات ایران به افغانستان در 2007 حدود 150 میلیون دلار و در سال 2008 به حدود 210 میلیون دلار افزایش یافت. مجموع صادرات افغانستان به ایران از مرز 50 میلیون دلار عبور نمی کند.

البته این تفاوت بیلانس تجارت (تراز تجاری) میان ایران و افغانستان چیزی عجیبی نیست. افغانستان در دهه های گذشته یکی از بازارهای مصرفی منطقه به شمار می رفته و نبود توانایی تولید در داخل این کشور موجب شده تا از محصولات کشاورزی گرفته تا ماشین آلات صنعتی از خارج به این کشور وارد می شود.

صادرات ایران به افغانستان بیشتر شامل کالاهای مصرفی از جمله مواد شوینده، مواد غذایی، مصالح ساختمانی، سوخت، دارو، صنایع چوبی و صنایع پلاستیکی است.

محصولات كشاورزی شامل ميوه های تازه و خشكبار، سبزيجات، داروهای گياهی و زعفران از جمله مهمترين صادرات افغانستان به ایران است که معمولا" با سیاست های گمرکی اتخاذ شده از سوی ایران، حجم آن در سطح بسیار پایینی قرار دارد.

محصولات ایرانی در بازارهای افغانستان به یک ویژگی شهرت دارد و آن مرغوبیت است. بیشتر مصرف کنندگان افغان معمولا" از کیفیت بالای کالاهای ایرانی در مقایسه به کالاهای پاکستانی و چینی صحبت می کنند و این یکی از دلایل جذابیت کالاهای ایرانی در افغانستان است.

چالش ها در برابر تصمیم اتاق تجارت و صنایع افغانستان

با توجه به ساختار های تجارتی در افغانستان به نظر می رسد که تصمیم اتاق تجارت و صنایع افغانستان بیشتر یک اقدام سبمولیک است تا عملی.

این اتاق گفته که تصمیمش مبنی بر قطع روابط تجاری با ایران می تواند موجب رشد صنایع داخلی درافغانستان شود. نخست اینکه اتاق تجارت و صنایع افغانستان به صورت یک دست نمی تواند تمامی تاجران افغانستان را برای قطع واردات از ایران متقاعد سازد. زیرا انگیزه اساسی یک تاجر سود است و نظام بازار آزاد که در قانون اساسی افغانستان آمده است این زمینه را برای تاجران افغانی میسر می سازد. بدین ترتیب تصمیم اتاق بار حقوقی یا عملی ندارد.

از سوی دیگر دولت افغانستان که می تواند با سیاست های گمرکی اش به عملی شدن این تصمیم اتاق تجارت کمک کند، گفته که سیاست تجاری اش در برابر ایران تغییری نکرده است.

دوم اینکه شماری از کالاهای وارداتی از ایران به خصوص مصالح ساختمانی و دارو از نیازهای بسیار مبرم بازار افغانستان به شمار می رود و در صورتیکه واردات از ایران قطع شود؛ بالا رفتن قیمت این کالاها می تواند مصرف کنندگان در داخل افغانستان و روند بازسازی در این کشور را با مشکلات زیادی روبرو سازد.

از سوی دیگر با بالا رفتن قیمت ها در افغانستان تاجران قاچاق این کالاها به داخل افغانستان به شدت افزایش خواهد یافت و موجب گسترش ساحه اقتصاد غیر رسمی و غیر قانونی خواهد شد.

تعویض این واردات با تولیدات داخلی در افغانستان در کوتاه مدت و حتی در میان مدت با چالش های بسیار جدی روبروست. صنعت کاران و سرمایه گذاران همواره از نبود زیرساخت های لازم برای تولید شکایت داشته اند.

نبود برق، امکانات مناسب ترانسپورتی، نرخ بالای وام برای سرمایه گذاری، نبود تخصص لازم، سیاست های نامناسب اقتصادی دولت و بالاخره بد امنی از مشکلات است که تولید کنندگان داخلی در افغانستان با آن روبرو هستند و رفع این مشکلات سال ها را در برخواهد گرفت. البته شکی نیست که تولید کنندگان داخلی از ورود بی رویه کالاهای مصرفی که می تواند در داخل تولید شود نیز شکایت دارند اما این تنها بخشی از مشکلات آنها را تشکیل می دهد.

مشکلات برای ایران

Image caption سفیر ایران در کابل، در دیدارش با رئیس جمهوری افغانستان وعده داد که تمامی تانکرهای نفت افغانستان تا چهار روز دیگر اجازه عبور به داخل افغانستان خواهند یافت

اما تمامی این نکات بدین معنی نیست که این تصمیم اتاق تجارت و صنایع افغانستان و احتمال عملی شدن آن به تجارت و اقتصاد در ایران آسیبی وارد نکند. در زمانی که ایران زیر فشارهای شدیدی تحریم های اقتصادی جهان قراردارد، اقدام تاجران افغان برای قطع رابطه با ایران هم از نظر اقتصادی و هم از نظر سیاسی ایران را بیش از پیش تحت فشار قرار می دهد. حدود 10 درصد از واردات غیر نفتی ایران به افغانستان صادر می شود و این در حالیست که ایران به شدت علاقه مند است تا صادرات غیر نفتی خود را افزایش دهد.

موجودیت نیروهای بین المللی در افغانستان، سرازیر شدن میلیاردها دلار کمک به این کشور، افزایش توانایی خرید افغانها و افزایش سرمایه گذاری در این کشور، افغانستان را به یک بازار مهم برای ایران تبدیل کرده است. ایران مخصوصا" به گسترش بیش از پیش صادرات خود به افغانستان چشم دوخته است.

اما در افغانستان حلقاتی هستند چه بسا با نفوذ، که می خواهند با ایران روابط اقتصادی و حتی سیاسی قطع شود. این حلقات بدون تردید از این فرصت استفاده خواهند برد. این حلقات استدلال خواهند کرد که ایران یک شریک قابل اعتماد تجاری نیست و باید راه های بدیل را جستجو کرد.

از سوی دیگر ایران دو رقیب عمده در بازار افغانستان دارد. پاکستان و چین.

اتاق تجارت افغانستان می تواند شماری از تاجران این کشور را متقاعد سازد تا بخشی از کالاهایی که در گذشته از ایران وارد می شد، از پاکستان و چین وارد کنند. وزیر تجارت افغانستان اخیرا در روسیه بود تا از آن کشور در رفع مشکل کمبود سوخت در افغانستان استمداد بخواهد.

تصمیم ایران مبنی بر توقف تانکر ها و اقدام اتاق تجارت افغانستان مبنی بر قطع روابط تجاری بر روان مصرف کنندگان افغان نیز بی تاثیر نخواهد بود. با آنکه آنها از کیفیت کالاهای ایرانی راضی هستند اما می توانند مصرف آنرا تحریم کنند که این موجب خواهد شد تا تاجران افغان عملا" در شرایطی قرار گیرند که دیگر از ایران کالا وارد نکنند.

قطع کامل روابط تجاری با ایران ممکن نیست اما حالا تلاش های جدی صورت خواهد گرفت تا راه های دیگری جستجو شود. تنش های اقتصادی میان ایران و افغانستان می تواند دو تاثیر منفی دیگر نیز به صورت غیر مستقیم بر ایران داشته باشد.

بدترشدن وضعیت اقتصادی در افغانستان درنتیجه این تنش ها می تواند برگشت پناهجویان افغان از ایران را که همین حالا هم سرعت لازم را ندارد، بیش از پیش با مشکل روبرو سازد.

ایران می خواهد تا این پناهجویان هرچه زودتر به کشورشان برگردند اما اگر قیمت مواد اولیه ناشی از توقف تانکرهای سوخت و قطع روابط تجاری با ایران در افغانستان افزایش یابد نه تنها که این پناهجویان به افغانستان برنخواهند گشت بلکه موجب سرازیر شدن مهاجران تازه از افغانستان به ایران خواهد شد.

دیگر تاثیر منفی غیر مستقیم بر ایران می تواند گسترش قاچاق کالا و قاچاق مواد مخدر باشد که همین حالا هم ایران از آن رنج می برد. کاهش روابط تجاری و اقتصادی در سطح رسمی میان دو کشور می تواند موجبات گسترش قاچاق کالا از ایران به افغانستان و قاچاق مواد مخدر از افغانستان به ایران را توسعه دهد که بدون شک ایران به خصوص نمی خواهد شاهد آن باشد.

در هر حال نتیجه تمامی بحث های بالا این می شود که پیامد تصمیم اتاق تجارت و صنایع افغانستان در اعتراض به توقف تانکرهای نفت این کشور در ایران، می تواند زیان های اقتصادی بیشتری را به مصرف کنندگان افغان وارد کند و به صورت عموم موجب بی ثباتی اقتصادی در بخش های از افغانستان شود اما همانطوریکه اشاره شد زیان های اقتصادی و سیاسی آن بر ایران نیز قابل تامل است.

مطالب مرتبط