از رادیو کابل تا رادیو افغانستان، صدایی ۸۵ ساله

Image caption رادیو افغانستان صدای آوازخوانهای افغان را به گوش مردم رساند و رشد هنر آواز خوانی نیز کمک کرد

٨٥ سال پیش، در زمان امان الله خان رادیو کابل به پخش برنامه آغاز کرد، اما بر اثر حوادث داخلی بعد از مدتی از فعالیت باز ماند و در حمل/فرودین سال ١٣٢٠ خورشیدی فعالیت خود را دوباره از سر گرفت که تا کنون ادامه دارد.

در این مدت رادیو افغانستان، نقش مهمی برای مردم این کشور در اطلاع رسانی و حتی پیروزی و شکست دولت ها داشته است. دست کم در دو تحول سیاسی تصرف رادیو کابل به تصرف افغانستان نیز انجامیده است.

در سال ١٣٠٤ خورشیدی شخصی به نام مهندس عطاالله به دستور امان الله خان به آلمان فرستاده شد تا آموزش های لازم را برای راه اندازی و نصب رادیو فرا بگیرد.

این شخص یکسال را در آلمان سپری کرد و بعد از فرا گرفتن آموزشهای لازم به همراه چند متخصص آلمانی و دو دستگاه فرستنده رادیو، به کابل بازگشتند.

بعد از چند ماه فعالیت کارشناسی توسط متخصصان آلمانی و افغانی کار نصب دستگاه فرستنده به پایان رسید و صدای رادیو کابل از ساختمان کوچک "کوتی لندنی" توسط یک فرستنده کوچک ٢٠٠ وات روی موج ٣٦٠ متر به گوش شهروندان کابل رسید.

اولین ساختمان رادیو

"کوتی لندنی" که اولین بار صدای رادیو کابل از آن پخش شد، ساختمان باشکوهی بود که به شیوه انگلیسی بنا شده بود و در منتهی الیه شهر قدیم، به سوی غرب در کنار دریای کابل، متصل به پل هارتل اعمار گردیده بود ولی در حال حاظر هیچ اثری از آن باقی نمانده است.

صدای رادیو کابل را در آن زمان، فقط شهروندان کابل می توانستند بشنوند و دیگر شهرهای افغانستان از شندین صدای آن محروم بودند.

عمر رادیو در این دوره خیلی طولانی نبود و بر اثر حوادث داخلی در سال ١٣٠٧ از پخش برنامه باز ماند.

مقر دوم، پل باغ عمومی

درزمان سلطنت محمد ظاهر شاه، با تصویب مجلس عالی وزرا، یک دستگاه فرستنده رادیویی به قیمت یک میلیون و هفت هزار افغانی معادل ٣٢ هزار پوند استیرلینگ، از آلمان خریداری شد و کار نصب آن در سال ١٣١٧ توسط متخصصان آلمانی در پل باغ عمومی کابل آغاز شد.

پخش دوباره برنامه های رادیو کابل در افغانستان بعد از یک وقفه ١٣ساله در زمان صدارت شاه محمود خان، عموی ظاهر شاه و در ماه حمل ١٣٢٠ خورشیدی با مدیریت محمد محسن خان و با سخنرانی سردار محمد نعیم خان معاون صدراعظم و وزیر معارف افغانستان آغاز شد.

برنامه های رادیو کابل در سالهای اولیه تاسیس آن توسط یک فرستنده ٢٠ کیلووات روی موج متوسط ٦٦٠متر از ساعت هفت بعد از ظهر آغاز و به مدت دو نیم ساعت ادامه داشت و صبح ها هم یک ساعت برنامه داشت که تمام برنامه های آن به صورت زنده پخش می شد.

اولین گویندگان

در برخی از نوشته ها آمده است که اولین گویندگان مرد و زن زبان فارسی رادیو کابل "گویا اعتمادی" و "رقیه ابوبکر"(رقیه حبیب) و اولین گوینده گان پشتو "عبدالجبار" و "مستوره" بودند که صدای آنها از رادیو کابل شنیده شد.

Image caption زنان افغان آهسته آهسته و گام به گام وارد رادیو افغانستان شدند، خانم رقیه حبیب ابوبکر از نخستین کسانی بود که صدایش از رادیو شنیده شد

ولی آنگونه که مرحوم دکتر عبدالاحمد جاوید که در آن سالها مدتی مسئول رادیو کابل بوده، گفته است قبل از رقیه ابوبکر صدای یک گوینده زن که از ترک های ترکیه بود از رادیو پخش شده است، آقای جاوید نوشته است: "ما برای نخستین بار اعلانی را توسط یک زن که خودش ترک بود و شوهرش افغان، پخش کردیم، که حتی سواد خواندن و نوشتن فارسی را نداشت. ما فارسی را به الفبای لاتین می نوشتیم و او آن را می خواند. بعد اجازه دادند که آن را تبدیل کنیم به صدای یک زن افغان. بعد از آن نخستین بار "مسعوده جلال" که دختری خردسال بود، به عنوان یک دوشیزه کوچک اعلان های رادیو کابل را خواند."

دکتر جاوید هم در ادامه این مطلب در کتاب "افغانستان در قرن بیستم"، تاکید کرده است که: "اولین زنی که صدایش به صورت مطلق از رادیو پخش شد، رقیه ابوبکر یا رقیه حبیب بود که ما به خانه اش با دستگاه تیپ ریکادر(ضبط صوت) رفتیم و صدایش را ضبط کردیم. او در باره "زن و جامعه" یک سخنرانی کرد که ما آن را ضبط کردیم و از رادیو پخش شد.

اصولنامه رادیو

در ٢٥ جدی/دی ١٣١٩ "اصولنامه رادیو" در ٢٧ ماده و چند تبصره توسط وزارت پست و تلگراف به زبان فارسی و پشتو تهیه و تنظیم شد و در اول دلو/بهمن ١٣٢٣ در چاپخانه عمومی کابل به تعداد 300 نسخه به چاپ رسید.

در ماده دهم این اصولنامه، به دارندگان رادیو که قبل از تنظیم این اصولنامه از خارج رادیو وارد کرده بودند یکماه فرصت داده شد تا برای گرفتن مجوز رادیوی خود اقدام کنند، درغیر این صورت به دارندگان رادیو هشدار داده شده بود که اگر در بازرسی مامورین رادیویی بدون مجوز مشاهده شد، صاحب آن مجازات خواهد شد.

در ماده ١١و ١٢ این اصولنامه تاکید شده بود که هر کسی که رادیو دارد می تواند با پرداخت یک افغانی مجوز رادیو دریافت کند و در زمان انتقال و فروش به شخص دیگری، موظف است مقامات مربوطه را درجریان بگذارد تا مجوز به نام شخص جدید صادر شود.

در فصل سوم و در ماده ١٥ این اصولنامه، دارندگان رادیو های چراغ دار موظف شده بودند که ماهانه ٢ افغانی و در هتل ها و کافه ها ماهانه ٥ افغانی به دولت محصول پرداخت نمایند و کسانی که در مراکز ولایات(استانها) رادیو داشتند باید ماهانه ٥٠ (نیم افغانی) محصول می پرداختند و طبق این قانون ساکنان ولسوالی ها برای داشتن رادیو مجبور به پرداخت محصول نبودند.

در ماده ٢٢ این اصول نامه درج شده بود: "اشخاصی که می خواهند رادیو را ترمیم(تعمیر) نمایند موظف هستند اجازه نامه داشتن رادیو را از مالک مطالبه کنند و هر گاه بدون ملاحظه جواز نامه متذکره به ترمیم آن اقدام نمایند و به مدیریت تخنیکی رادیو اطلاع ندهند، و در اثر تفتش (بازرسی) غفلت آنها کشف شود، به آنها جزای لازمه داده می شود."

در ماده ٢٤ اصولنامه رادیو درج شده بود که "هیج یک از اتباع خارجه بدون استیذان و اجازه وزارت پست و تلگرف نمی توانند به ترمیم رادیو اقدام نمایند."

برنامه های ادبی و هنری

بیشتر برنامه های رادیو در آن سالها، علاوه بر اخبار، برنامه های ادبی و اجتماعی بود که مطالب آن را، رشید لطیفی، خلیل الله خلیلی، گلپاچا الفت، عبدالرحمن پژواک، علی احمد کهزاد که از مهم ترین نویسندگان رادیو بودند می نوشتند و مطالب زیر نظر صلاح الدین سلجوقی رئیس مستقل مطبوعات تنظیم می شد.

به تدریج برنامه ادبی و هنری رادیو بیشتر شد و در سال ١٣٤٢ "اداره هنر و ادبیات رادیو" بو جود آمد و برنامه های ماندگاری توسط این بخش تهیه می شد که از پر شنونده ترین برنامه های رادیو بود.

Image caption با گذشت هر سال حضور زنان در رادیو افغانستان بیشتر و بیشتر شد

زمزمه های شب هنگام، مجله رادیوئی، رادیو درام، از هر چمن سمنی، نمایش رادیوئی، معرفی چهره های جاویدان ادبیات، دانه های قیمتی از فرهنگ عامیانه، دنیای ادب، در امتداد شب، داستانهای دنباله دار، آینه آدینه و دنیای کتاب. مهم ترین برنامه های ادبی و هنری بودند که از رادیو افغانستان پخش می شدند.

موسیقی در رادیو

علاوه بر برنامه های ادبی، پخش موسیقی نیز بخش مهمی از برنامه های رادیو بود که گروه های موسیقی به رادیو می آمدند و به صورت زنده آواز می خواندند.

به نوشته عبدالاحمد جاوید از مدیران پیشین رادیو افغانستان: "اولین کسی که در رادیو آواز خواند و مورد پسند بسیار مردم واقع شد، کریم شوقی بود."

استاد غلام حسین، استاد قاسم افغان، استاد نتو و استاد قربانعلی، نخستین هنرمندان موسیقی بودند که در سالهای نخست تاسیس رادیو، صدای آنها از رادیو افغانستان پخش شد.

در آن زمان اکثر مردم در منازل خود رادیو نداشتند و در هر میدان و چهارراه شهر یک رادیو نصب شده بود که مردم دور آن جمع می شدند و به برنامه های رادیو گوش می دادند.

ظاهر هویدا، از برجسته ترین آواز خوانهای افغانستان از کسانی است که اولین جرقه عشق به موسیقی را از همین رادیو های عمومی احساس کرده است: " روزهاي كه راديو نداشتيم و به خاطر شنيدن آهنگ ها، شبانه روي بام مي خوابيدم وآنهم به خاطر فاصله زياد درست شنيده نمي شد و من كه ناراحت بودم، ناراحت تر ميشدم … يا روزهايی كه به خاطر شنيدن يك پارچه موسيقي از طريق لودسپيكر/بلند گوهای "جاده ميوند"، مانند درخت ها ايستاده مي شدم و تحمل بيشتر از نيم ساعت سردي را نداشتم وغمگينانه به خانه مان در دهمزنگ برمی گشتم."

اولین ترانه با صدای زن

شندین صدای زن از رادیو در آن روزگار، برای مردم خیلی غیر منتظره بود و به نوشته ظاهر طنین در کتاب افغانستان در قرن بیستم: "در فضای تعصب آلود آن روز افغانستان، زمزمه آهنگی با صدای یک زن، کمتر از یک انقلاب نبود."

برای اولین بار در سال ١٣٢٥ بود که آواز یک دختر شش ساله با عنوان "دوشیزه کوچک" از رادیو به گوش مردم رسید. نام اصلی او "فرشته" و از یک خانواده روشنفکر کابل بود که با کمک عبدالغفور برشنا که در آن زمان مسئول نشرات رادیو بود دو آهنگ او در دستگاه ساده ای که در آن زمان برای ثبت آهنگها معمول بود، ثبت شد و از رادیو پخش گردید.این آهنگها بسیار مورد استقبال مردم قرار گرفت.

همکاری این دوشیزه کوچک با رادیو افغانستان زیاد ادامه پیدا نکرد و به علت موانع خانوادگی و اجتماعی موسیقی را کنار گذاشت و به تحصیلات خود در مکتب ملالی ادامه داد.

"سامعه میرزاد" که با نام "شهلا" در رادیو کابل آواز می خواند، دومین دختری بود که صدایش از رادیو افغانستان شنیده شد.

سامعه میرزاد خواهر صالحه فاروق اعتمادی بود که در آن دوران مدیر لیسه/دبیرستان ملالی در کابل بود. آنگونه که خود سامعه در خاطرات خود در کتاب " خاطرات اولین لیسه دختران افغانستان" آورده است، او علاقه زیادی به آواز خوانی داشته و روزها دور از چشم خانواده و مدیران، از مدرسه فرار می کرده و خود را به رادیو می رسانده است تا آواز بخواند:"هیچ وقت فراموشم نمی شود که هوا سرد بود و من نمی توانستم از دیوار مدرسه بپرم(فرار کنم) دم در (مدرسه) با یکی از دوستانم رفتم و یک کمی منتو( غذای مخصوص افغانی) برای نگهبان خریدم و دوستم با او سرگرم صحبت شد تا من بتوانم فرار کنم. یک آهنگ فوق العاده مقبول را در رادیو ضبط کردم که شعر آن از عبدالحق واله بود".

سامعه در ادامه خاطرات خود نوشته است:" وقتی خانه رفتم، پدرم گفت چرا این قدر دیر خانه آمدی، گفتم با همصنفانم تکیه خانه/حسینیه رفته بودم. به من گفت در آنجا گریه کردی؟ گفتم بلی! گفت فکرنکنی از رادیو رفتنت خبر نشده ام. باور کنید، ده شاخه درخت بید را بر سرم شکست، مرا به حدی لت و کوب کرد که از الله گفتن ماندم. باز گفت رادیو می روی؟ گفتم بلی! تا اینکه خودش ضعف/غش کرد..."

سامعه میرزاد، بعد ها با کمک رقیه حبیب، علاوه بر آواز خوانی، گوینده رادیو شد و خبرهای صبح و عصر رادیو و بعضی دیگر از برنامه های ادبی و موزیکال را به همراه مهدی ظفریار اجرا می کرد.

بعد از سامعه، آزاده، ناهید و زنی نابینا به نام عالمتاب در رادیو آواز خواندند و از این میان فقط آزاده سالهای زیادی در رادیو آواز خوانی کرد.

در سال ١٣٢٩ خورشیدی صدای دختری به نام "پروین" که نام اصلی او خدیجه بود از رادیو شنیده شد که با استقبال زیاد شنونده ها مواجه شد.

آنگونه که عبدالوهاب مددی در کتاب سرگذشت موسیقی افغانستان آورده است، در ماه حوت ١٣٢٩ خورشیدی، استاد لطیفی، با یک دستگاه ضبط صدا به منزل پروین رفت و چند آهنگ از او را در منزلش ضبط کرد و چند روز بعد این آهنگها از رادیوی کابل پخش شدند و مورد استقبال شنوندگان رادیو قرار گرفتند.

استقبال از صدای پروین باعث شد تا پای او به رادیو کابل کشیده شود، و در نوروز سال ١٣٣٠ ده سال بعد از تاسیس رادیو، برای اولین بار پروین در حالیکه چادری/ برقع بر سر داشت، وارد استدیوی موسیقی رادیو کابل شد و آهنگ "گلفروش" را که بعد ها بسیار معروف شد و شعر آن از محمد ابراهیم خلیل و آهنگ آن از استاد غلام حسین خان بود در رادیو خواند و این آهنگ تا سالهای زیادی از پر شنونده ترین آهنگهای رادیو کابل بود.

عبدالوهاب مددی، آواز خوان و آهنگ ساز افغان، بر این باور است که این آهنگ از جنبه های آهنگسازی، شعر و آواز تا حالا نیز از جمله بهترین آهنگهایی است که در افغانستان ساخته شده است.

Image caption مینه بکتاش از گویندگان پیشین رادیو و تلویزیون افغانستان و از تهیه کننده گان ارشد برنامه های بی بی سی برای افغانستان در لندن

پروین که در سال ١٣٨٣ در کابل درگذشت از خاطره اولین روزی که صدایش از رادیو کابل پخش شد گفته است: " اولین آهنگی را که خواندم، به نام "گلفروش بود" سال نو بود، سال ١٣٣٠ خورشیدی. همان وقت مرا تشویق کردند، چون قبله گاه مرحومم یک هنرمند و یک شاعر بود و به موسیقی هم علاقه بسیار زیاد داشت. بعد من رفتم و آهنگ گلفروش را در رادیو خواندم".

تا قبل از جنگ های داخلی، ١٣٥ ترانه با صدای پروین در آرشیو موسیقی رادیو افغانستان وجود داشت.

برنامه های برون مرزی

در سال ١٣٣٤ خورشیدی، ساختمان جدید رادیو در جاده انصاری وزیر محمد اکبر خان به کمک مهندسان آلمانی ساخته شد، و رادیو کابل از پل باغ عمومی به آنجا منتقل شد و فعالیت های آن گسترش یافت.

در سالهای اولیه تاسیس رادیو فقط مردم کابل می توانستند صدای آنرا بشنوند و دیگر ولایات این کشور از شندین صدای رادیو کابل محروم بودند. در سال ١٣٤٢ خورشیدی با گشایش تاسیسات جدید و راه اندازی چند استدیو بر کیفیت برنامه های رادیو افزوده شد و نام "رادیوکابل" به "رادیو افغانستان" تغیر یافت و با نصب یک دستگاه موج کوتاه کشورهای همجوار هم می توانستند صدای رادیو افغانستان را بشنوند.

با نصب دستگاه موج کوتاه، پخش برنامه های رادیو افغانستان به زبانهای خارجی از جمله به زبانهای اردو، انگلیسی، عربی، فرانسوی؛ آلمانی و روسی نیز آغاز شد.

برخی از گویندگان و کارمندان رادیو افغانستان در دهه چهل و پنجاه خورشیدی برای آموزش بیشتر، به کشورهای خارجی اعزام شدند تا تجربه های تازه ای کسب کنند. در سال ١٣٤٩ یک گروه از این کارمندان به انگلستان سفر کردند و از رادیو فارسی بی بی سی بازدید کردند.

همزمان با تاسیس رادیو، آژانس خبرگزاری باختر، که تنها خبرگزاری دولتی افغانستان بود در کابل تاسیس شد، و رادیو کابل اخبار خود را از طریق این خبر گزاری به وسیله، "تیلی تایپ" به دست می آورد.

مطالب مرتبط