سنت شاهنامه خوانی در شمال افغانستان

Image caption سنت شاهنامه خوانی در ولایت تخار حدود هفت صد سال سابقه دارد

محافل کتاب خوانی و شعرخوانی در ولایت تخار علی رغم آسیب پذیری زیاد در طول سال های جنگ هنوز هم در برخی از مناطق این ولایت به گونه محدود برگزار می شود.

در این محافل شاهنامه فردوسی، اشعار بیدل و مثنوی مولوی برای علاقمندان به خوانش گرفته می شوند.

برگزاری محافل کتاب خوانی در ولایت تخار به ویژه ولسوالی رستاق سابقه هفت صد ساله دارد. اما فرهنگیان منطقه می گویند اخیرا به دلیل تحولات فرهنگی به ویژه گسترش روز افزون رسانه ها ، علاقه مردم به کتاب خوانی نسبت به سال های پیش کاهش یافته است.

ز یزدان بر آن شاه باد آفرین/ که نازد بدو تخت و تاج و نگین/ خداوند نام و خداوند گنج/ خداوند شمشیر و خفتان و رنج

این یکی از داستان های شاهنامه فردوسی در مدح سلطان محمود غزنوی است که در یکی از محافل کتابخوانی در ولایت تخار، از سوی محمد اسلم تسلیم یکی از شاهنامه خوانان مطرح این ولایت خوانده شد.

این محفل در منزل شخصی یکی از ساکنان محل برگزار شده بود. محفل در ولسوالی رستاق ولایت تخار در یک اتاق گلی که شش متر طول و کمتر از چهار متر عرض دارد برگزار شد. در این محفل علاوه بر سه کتاب خوان معروف این منطقه که کتاب های ضخیمی نیز با خود آورده اند، حدود ۳۰ تن از علاقه مندان کتاب و شعر نیز شرکت کرده اند.

یکی از این کتاب خوان ها در خواندن شاهنامه فردوسی، یکی هم در خواندن بیدل و دیگری هم در خواندن مثنوی مهارت دارند.

آقای تسلیم ضمن این که معنی و مفهوم شعر شاهنامه را به حاضرین در محفل بیان می کند، در مورد اهمیت و تاریخچه این کتاب نیز به آنها توضیحات می دهد. در این گونه محافل علاوه بر شاهنامه فردوسی ، کلیات بیدل و مثنوی مولوی نیز خوانده می شوند.

قاری عبیدالله یکی از روحانیون محل و برگزار کننده این محفل، بخشی از یک غزلی بیدل را برای علاقه مندان می خواند: "داغم از سودای خام و غفلت وهم رسا/ او سپهر و من کف خاک او کجا و من کجا/ عجز را گر در جناب بی نیازی ها رهی است/ این قدر ها بس که تا کویت رسد فریاد ما" ( باترنم می خواند)

قاری عبید الله این غزل را با همکاری دیگر کتاب خوان ها تفسیر می کند و می گوید در مورد غفلت و بی خبری انسان ها سروده شده است.

قاری عبدالرووف که حدود هشتاد سال دارد در مثنوی خوانی دست بالای دارد. او بخشی از یک داستان مثنوی مولوی را با ترنم به علاقه مندان حاضر در این محفل به خوانش می گیرد: "گفت فرعونش چرا تو ای کلیم/ خلق را کشتی و افگندی ز بیم/ در تردد از تو افتادند خلق/ در هزیمت کشته شد مردم ز زلق"

در این محفل علاوه بر این که خواندن شعر برای حاضران مهم است، دوست دارند در مورد اهمیت و ویژگی های مثنوی و شعر آن نیز بندانند.

محمد اسلم تسلیم استاد ادبیات فارسی در زمینه توضح می دهد: "طور پرداخت مثنوی شریف زنجیری است، تسلسل دارد یکی آن ختم می شود به دیگرش ارتباط دارد، هرقسم قصه مطابق ذوق مردم در این کتاب نهفته است."

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption سنت کتابخوانی دسته جمعی در افغانستان نزدیک به هفت قرن قدمت دارد

فرهنگ برگزاری محافل کتاب خوانی به گونه سنتی در ولایت تخار به ویژه در ولسوالی رستاق بیش از هفت صد سال سابقه دارد. در گذشته کتاب های مختلف به ویژه شاهنامه فردوسی از سوی کتاب خوانان ماهر در محافل متعدد خوانده می شد و علاقه مندان زیادی داشت.

ملا محمد نبی، مرزا عبدالواحد، حاجی عبدالقیوم، مرزا باباجان و استاد برهان الدین کلال از شاهنامه خوانان معاصر این منطقه بودند که اکنون در قید حیات نیستند. قاری عبدالرووف که خود مثنوی خوان است، محافل کتاب خوانی دوران کودکی اش را بیاد می آورد.

"زمانی که من پنج ساله، شش ساله، ده ساله و دوازده ساله بودم، در مهمان خانه ای ما این رواج داشت، کلان ها (بزرگان) ما شب های کتاب خوانی برگزار می کردند. شب ها ، همسایه ها و قوم ها در مهمان خانه ها جمع می شدند، درشب های زمستان کتاب خوانی می کردند، یک نفر کتاب می خواند یک نفر توجه می کرد، دیگران گوش می کردند و استفاده می کردند."

اما آنگونه که برگزار کنندگان این محافل می گویند اکنون علاقه مردم به کتاب و کتاب خوانی در این ولایت طی سال های اخیر کمتر شده و بیم آن می رود که آهسته آهسته این فرهنگ از بین برود.

آقای تسلیم استاد ادبیات فارسی در موسسه تربیه معلم رستاق است: "ما یک نهادی نداریم که از این کتاب ها ، از کتاب خوانی، از کتاب خوان و از فرهنگ ملی ما حمایت کند ، متاسفانه که فرهنگیان و دانشمندان هم موافق همین باد حرکت می کنند و این خطر وجود دارد که در چند سال آینده حتی همین کتاب ها را کسی چاپ نکند".

فقر اقتصادی گسترده در میان مردم و نبود نهاد های سالم آموزشی از عواملی عنوان می شوند که باعث کم علاقه شدن مردم به کتاب خوانی در افغانستان شده است. علاوه بر این به گفته فرهنگیان نشر سریال های خارجی و گسترش روز افزون رسانه های صوتی و تصویری از دیگر عواملی دیگر عوامل تاثیر گذار درین زمینه بوده است.

به گفته آگاهان در حال حاضر محافل شاهنامه خوانی علاوه بر ولایت شمال شرقی تخار ، در برخی از ولایات دیگر افغانستان از جمله بدخشان، بلخ، پنجشیر و هرات نیز برگزار می شود و علاقه مندان خاص خود را دارد .