خلیلی، ملک الشعرای بی وطن

خلیل الله خیلی حق نشر عکس bbc

وداع با ماه ثور/اردیبهشت، یاد آور وداع دیگری است، وداع استاد خلیل الله خلیلی با جهان. در چهاردهم ثور (اردیبهشت) سال 1366 خورشیدی، استاد خلیلی با دلی مالامال از اندوه غربت در شفاخانه ای در اسلام آباد پاکستان چشم از جهان فروبست. او در شعر معروفش گفته بود:

مرد نمیرد به مرگ، مرگ از او نام جو است

نام چو جاوید شد، مردنش آسان کجا است

استاد خلیلی در سال ١٢٨٦ خورشیدی در کابل به دنیا آمد. پدرش محمد حسین خان مستوفی الممالک از بزرگان منطقه کوهستان شمالی و از رجال عهد امیر حبیب الله خان بود که بعدها به فرمان امان الله خان، به دار آویخته شد.

استاد خلیلی هم شاعر بود و هم پژوهشگر، او در هشتاد سال عمر خود، بیش از شصت اثر پدید آورد که برخی از آنها در نزد اهل تحقیق ارزش فراوانی دارند، از جمله آثار تحقیقی او در زمینه مسائل تاریخی،"آثار هرات" را می توان نام برد که در سه جلد است و در شرح تاریخ سیاسی و جغرافیایی هرات نگاشته شده است و در آن ذکر احوال و آثار شاعران و دانشمندان و هنرمندان آن سامان نیز آمده است.

کتاب دیگر او سلطنت غزنویان نام دارد که در آن علاوه بر پرداختن به ظهور، صعود و سقوط سلطنت غزنویان، از تمامی شاعران پرورده شده در سایه آن سلطنت با ذکر نمونه هایی از کلام شان نام برده است.

دیگر اثر استاد خلیلی عیاری از خراسان است، در بیان زندگی و کارنامه های امیر حبیب الله کلکانی و روزگار حاکمیت او.

آثار سلاطین مغلی در کابل، نیز موضوع یکی از رساله های اوست.

اما در تحقیقات ادبی، استاد خلیلی نخستین کسی بود که به زبان فارسی در مورد حکیم غزنه، سنایی غزنی و احوال و آثارش کتابی تالیف کرد.

کتاب فیض قدس او در مورد میرزاعبدالقادر بیدل، نیز معروف است و از جمله کتاب های مورد رجوع بیدل پژوهان بوده است.

آثار او در مورد مولانای بلخ، نیز مهم اند: از بلخ تا قونیه، نی نامه و درویشان چرخان سه اثری است که خلیلی در زمینه زندگی و افکاری مولوی نوشته است.

استاد خلیلی به زبان عربی نیز آثاری نوشته است که یکی درباره سفر جهانگرد عرب ابن بطوطه به افغانستان امروزی است. این کتاب در بغداد چاپ شده، دیگری در مورد رجال و تاریخ هرات و سومی هم کتاب الفقهاء المغانیون‌،چاپ بغداد و مراکش‌ است.

مجموعه ی شعرهای استاد خلیلی بارها در ایران و افغانستان و برخی کشورهای غربی منتشر شده است.

استاد خلیلی باری در روزگار اقامت در آنکارا شبی در مجلس ساز و آوازی حضور داشت که در آن نینواز آهنگساز معروف افغانستان، آواز می خواند. آواز خوانی نینواز خلیلی را چنان به وجد آورده بود که دست به قلم برد و همانجا شعری برای نینواز سرود و با صدای خودش در همانجا هم آن را خواند.

عبدالحی خراسانی کلیات آثار خلیلی را گردآوری و منتشر کرده است او اکنون در لندن بسر می برد و برای صحبت درباره خلیلی به ساختمان بوش هاوس آمده بود.

او می گوید: زندگی استاد خلیل الله خلیلی را می توان در سه مرحله ی کلی دید؛ مرگ والدین و آوارگی، شهرت و منزلت و خلاقیت ادبی و غربت و خلاقیت شعری.

آقای خراسانی شعرهای دوران مهاجرت خلیلی در پاکستان را بهترین نمونه های شعر معاصر افغانستان می داند که در آنها رنج و الم ناشی از جنگ و مجاهدت افغان ها به خوبی منعکس شده اند.

اما به نظر وی خلیلی در تصحیح برخی حقایق تاریخی کوتاهی کرده است. آقای خراسانی می گوید حتی خلیلی در کتاب عیاری از خراسان نیز آشکارا نگفته است که حبیب الله کلکانی چه اندیشه های بزرگی در سر داشت و چرا قیام کرده بود.

آثار فارسی استاد خلیلی در ایران، تاجیکستان و پاکستان منتشر شده اند. اشعارش به زبان های انگلیسی، عربی و فرانسوی در قاهره، کابل، لندن و پاریس چاپ شده است. همچنین رساله علمی و تحقیقی در مورد خلیلی در دانشگاه الازهر نگاشته شده است.

از کاظم کاظمی شاعر افغان مقیم مشهد پرسیدم، به ارزش شعرهای استاد خلیلی چه نگاهی دارد؟ او در پاسخ گفت: استاد خلیلی بخاطر اندیشه هایش مورد احترام بوده است، او به بهروزی و سربلندی مردمش می اندیشید. آشنایی اش با اهل ادب و شعر در ایران محدود بود به آشنایی با کسانی که به شیوه های قدمایی شعر می نوشتند و به شیوه های قدمایی هم به شعر و شاعر ارزش و بها می دادند.

هرچند در برخی شعرهای استاد خلیلی نشانه هایی از تلاش او برای ورود به فضاهای نو را می توان مشاهده کرد:

شب اندر دامن کوه

درختان سبز و انبوه

ستاره روشن و مهتاب در پرتو فشانی

شب عشق و جوانی....

اما استاد خلیلی به دلیل برخورداری از منزلت های دیپلماتیک و نیز به دلیل ارتباطی که با بزرگان ادبیات در حوزه زبان فارسی و عربی داشت، در کشورهایی غیر از ایران و افغانستان هم شناخته شده بود.

کسانی که با آثار و اندیشه های خلیلی آشنا هستند معتقدند که او علاقه چندانی به انتشار آثارش نشان نمی داد و مجموعه شعرهای او اغلب به وسیله دیگران گردآوری و منتشر شده اند. تنها کتابی که به عنوان نخستین اثر شعری وی نام برده می شود در دوران حکومت هاشم میوندوال در سال ١٣٣٠ خورشیدی چاپ شده و در سال ١٣٣٣ خورشیدی نیز گزیده ای از اشعارش با اسم منتخبات اشعار استاد خلیلی در ٨٣ صفحه در قطع وزیری چاپ شده است.

حالا کلیات اشعار او که چاپ نخست آن در سال 1378 در ایران بوده اکنون در دسترس است.

مطالب مرتبط