دوران رکود پس از امان الله

نادر خان
Image caption با روی کار آمدن نادر خان مخالفت با مطبوعات آزاد در کشور بالا گرفت

اوایل سال ۱۹۲۹ میلادی است. دولت امانی به عقیده بسیاری از مورخین افغان و خارجی در اثر تبانی نیروهای مرتجع و عقبگرا و همکاری استعمار از بین رفته است. و دوره امارت ۹ ماهه امیر حبیب الله کلکانی به پایان خونینی رسیده است.

نیروهای آزادیخواه، مشروطه خواهان ملی گرا و تجدد طلبان از عرصه سیاسی رانده شدند و در عوض رهبران محافظه کار مذهبی، روسای قبایل، زمینداران بزرگ، اشرافیت درباری ضد شاه امان الله در کنار خانواده مصاحبان و در راس آن خانواده سپه سالار نادر خان گرد آمدند.

نادر شاه که به قول میر محمد صدیق فرهنگ مورخ افغان، شخصیت ممتاز گروه محافظه کار در دولت امانی بود و همچنین اطرافیان مذهبی، قومی و درباری او مخالف بخش اعظم اصلاحات حقوقی، قانونی، اقتصادی و فرهنگی شاه امان الله بودند. مخالفت با بسیاری از آزادی های اساسی مندرج در نظامنامه اساسی دولت و به ویژه مخالفت با آزادی مطبوعات در میان آنها آشکار بود.

توقیف نشریات غیر دولتی

آن گونه که میرغلام محمد غبار مورخ افغان می نویسد: "شاه، در مجلس عامی در باره سیاست داخلی دولت چنین اخطار داد: حکومت موجود نخواهد گذاشت که مثل دوره امان الله خان هرکس بتواند در سیاست حرف بزند."

با وجود این، ظاهرا اصول اساسی که در لوی جرگه ۱۳۰۹ تصویب شد و از دستاوردهای مهم دوره نادرشاه شمرده می شود، حکم می کرد: "مطبوعات و اخبارات داخله که خلاف مذهب نباشد مطابق اصولنامه مخصوص آن آزاد می باشد. نشر اخبار فقط از حقوق حکومت و تبعه افغانیه است. مطبوعات و جراید خارجه که به مذهب و سیاست حکومت علیه افغانستان اخلال نرساند، ادخال آن به افغانستان آزاد است."

ولی آزادی مطبوعات برای اتباع که در این ماده پیش بینی شده بود، هیچگاه درعمل تحقق نیافت.

سلطنت، چاپخانه های آزاد و انفرادی مثل مطبعه رفیق و مطبعه انیس را که د رعهد شاه امان الله فعال بود، بست و کلیه امور طبع و نشر به مطبعه دولتی سپرده شد.

به مقامات گمرکی دستور داده شد که از ورود ماشین های چاپ و تایپ ممانعت کنند. برخی از مورخین می گویندکه گاه خود نادرشاه مطالب مطبوعات را قبل از انتشار آن کنترل می کرد.

سید قاسم رشتیا از دست اندر کاران مطبوعات آن زمان بود چنین می گوید:

" آنها (نادرشاه) خودشان تشریف می آوردند و کارهای مطبعه را می دیدند و مخصوصا مسئله نشر سالنامه که از ابتکارات خودشان بود و همچنین انجمن ادبی که آنها توجه زیاد داشتند و خودشان آمدند به اتاق طباعت و توجه کردند. چیزی که سردست داشتم آن عکس موسولینی بود، من به زیر عکس موسولینی نوشته بودم ، "موسولینی دیکتاتور ایتالیا" ، نادرشاه به من نگاه کرد و گفت معنی دیکتاتور را میدانید و من گفتم بلی یک شخصی که صاحب اقتدار باشد و حکومت بدستش باشد و او گفت نه تنها این نیست دیکتاتور یک معنی بد هم دارد. گفتند ما با دولت ایتالیا روابط دوستانه داریم، آنگاه قلم خود را گرفته بالای نوشته ام خط کشیدند و بالای آن نوشتند مسیو موسولینی رئیس الوزرای ایتالیا."

میر غلام محمد غبار در این خصوص نکته جالبی را حکایت می کند و می گوید که حکومت افغانستان امر کرد که : " در آینده در مطبوعات افغانی عکس هیچ افغان سر برهنه چاپ نشود. و هنگام ناچاری توسط آقای برشنا رسام دولتی، عکس های سر برهنه با کلاه مرسومه پوشانیده شود. هکذا تمام مراسم ارتجاعی و خرافاتی زنده و تشویق گردید."

در این دوره به جراید آزاد و شخصی اجازه انتشار داده نشد. شماری از روزنامه نگاران آزاد اندیش زندانی و اعدام شدند. حبیب الله رفیع روزنامه نگار و پژوهشگر افغان می گوید که با وجود که در آن زمان امکان نشر برای هر کسی داده نمی شد ولی مبارزانی بودند مانند عبدالرحمان لودین که در مقابل نادرخان مقاومت کرد و بالاخره کشته شد و دیگران نیز بودند که آنها زندانی شدند.

"تعدادی زیادی از روشنفکران در دوره نادر خان زندانی شدند و خصوصا در دورۀ هاشم خان روشنفکری که پیدا می شد از بین می رفت و یا زندانی می شد."

کاظم آهنگ مولف سیر ژورنالیسم در افغانستان به این نظر بود که مطبوعات این دوره مردم را از اندیشیدن باز می داشت و روحیه و اندیشه را در بین مردم از بین می برد . این وضعیت در زمان نادرخان و بعدا تا وقتی شاه محمود خان ادامه پیدا کرد.

ترس از روشنفکران طرفدار امان الله

عبدالحمید مبارز روزنامه نگارو تحلیلگر رویداد های افغانستان به این باور است که نادر شاه از اهمیت مطبوعات به خوبی آگاه بود و همین آگاهی باعث می شد تا از بازتاب افکار روشنفکران طرفدار شاه امان الله، در هراس باشد و آزادی مطبوعات را سلب کند.

او می نویسد: "چون نادرخان در هندوستان بحیث مهاجر زنده گی کرده بود به اهمیت مطبوعات خوب ملتفت بود. با وجودی که انجمن ادبی را خودش بوجود آورده بود و قرار که می گوید در انجمن ادبی اشتراک هم می کرد، و لیکن از آزادی مطبوعات ترسید برای اینکه مطبوعات یا بگوئیم یا روشنفکران، در آن دوره همه طرفدار شاه امان الله بودند و فکر می کنم نادرخان از همین خوف، آزادی مطبوعات را تحمل نتوانست."

اما علی رغم آنچه گفته شد برخی از پژوهشگران تاریخ و افرادی که شاهد حوادث آن روزگار بودند، تصویر دیگری از نادرشاه و عصر او ارائه می کنند. و به این نظر اند که خط مشی او به تناسب وضعیت آن زمان مترقی بود. در خاطرات سیاسی سید قاسم رشتیا یکی از صاحبنظران افغان، می خوانیم:

حق نشر عکس bbc
Image caption در زمان نادرشاه انجمن ادبی کابل مرکز فعالیت روشنفکران طرزا اول بود

"در این شکی نیست که خط مشی محمد نادر شاه طوری ترتیب یافته بود تا با افکار مردم محافظه کار تصادم نه کرده باشد. اما اساسا استقامت مترقی داشته و اساسات عمده ای را که عبارت از توجه به معارف و توسعه عمومی مملکت باشد در بر می گرفت. اما جوانانی که خاطره دوران پر هیجان امان الله خان را بیاد داشتند و طبعا ملاحظات محیطی و مقتضیات وقت را درست درک نمی توانستند، نسبت به این خط مشی به هر وسیله ای که می توانستند، در مجالس و محافل با گفتار ها و نوشته ها و بعضا ذریعه شبنامه ها اظهار عدم موافقت می کردند".

عزیز نعیم برادر زاده نادرشاه که از استادان رشته تاریخ سیاسی در دانشگاه کابل بود به این عقیده بود که در داوری بر وضعیت مطبوعات این دوره باید وضعیت کلی آن زمان و تغییرات و تحولات تاریخی و اولی بودن ثبات و استقرار سیاسی باید در نظر گرفته شود.

گفته می شود که نادر شاه شخصا به تاسیس نشریه ها و گسترش مطبوعات علاقه فراوانی داشت و به تبلیغات اهمیت زیاد می داد. او بود که در سال ۱۳۰۰ خورشیدی در شهر خان آباد در شمال افغانستان نشریه اصلاح را تاسیس کرد.

بسیاری از پژوهشگران به این نظر اند که در دوران او مطبوعات و فعالیت های فرهنگی گسترش یافت. رسول رهین استاد پیشین ژورنالیسم در دانشگاه کابل به توجه نادرخان به تبلیغات در حکومت داری تاکید می کند و می گوید که پیش از به قدرت رسیدن نادر خان روزنامه اصلاح را که تجهیزات آن را حکومت هند بریتانوی در اختیارش گذاشته بود نشر می کرد. و بعد از گرفتن زمام امورنشر روزنامه اصلاح کماکان ادامه یافت.

اقای رهین می افزاید: " علاوه بر آن در زمان زمامداری نادرخان انجمن ادبی کابل تشکیل شد، مجله کابل و فصل نامه کابل به طبع رسیدند در همین دوره روزنامه انیس دولتی شد گویا جمعا تعداد روزنامه ها، جراید و مجلات دوران نادرخان به هفده نشریه می رسید."

از میان این نشریه ها اصلاح مهمترین نشریه این دوران و به باور بیشتر مورخان بلند گوی دولت و سیاست های آن بود. اما دکتر حلیم تنویر مؤلف تاریخ و روزنامه نگاری در افغانستان نشریه اصلاح آن دوران را بازتاب دهنده اهداف ملی می دادند.

نشریه انیس پس از محی الدین انیس

Image caption در دوره نادر شاه محی الدین انیس موسس نشریه انیس به زندانی رفت و نشریه اش دولتی شد.

اما بر سر نشریه انیس که گل سر سبد مطبوعات دورهء امانی و نماد آزادی بیان بود چه آمد؟ نشریه انیس، در دوره نادر شاه به نشریه دولتی مبدل شد و موسس آن محی الدین انیس، روزنامه نگار و آزاد اندیش برجسته زندانی شد و نشریه غیر دولتی او یعنی نشریه انیس به یک نشریه دولتی تبدیل شد.

انیس پس از زندانی شدن مدیر مسئول و موسس این نشریه در در نخستین شماره خودعلیه آزادی بیان قرار گرفت و در مطلبی نوشت: " نه تنها دزد و قطاع الطریق دشمن مردم است بلکه هرکه اندک تشویش در افکار عامه اندازد او هم دشمن امنیت یعنی مخل بزرگترین سعادت ماست و ما بدبختانه ازین قسم دشمنان زیاد داریم".

دستاورد های مطبوعات در زمان نادرشاه

حبیب الله رفیع پژوهشگر افغان یکی از مهمترین دستاورد های این دوره را انتشار نشریه های بیشتر اختصاصی، به ویژه انتشار سالنامه کابل و تاسیس انجمن ادبی میداند. او همچنین به بلند رفتن کیفیت مطبوعات و افزایش تنوع در نشریات تاکید می کند.

"در دوره نادرشان نشرات مسلکی و اختصاصی بوجود آمد از قبیل نشریه الفلاح نشریه صحیه و دیگر نشرات، اما کاری بسیاری مهمی که صورت گرفت، نشر سالنامه کابل بود که بعداً به نام "د افغانستان کالنی" مسما شد و این اقدامی بود که در منطقه نظیر نداشت در آن وقت در هندوستان و در ایران سالنامه نبود اما ما سالنامه داشتیم ."

لطیف ناظمی شاعر و پژوهشگر افغان می گوید انجمن ادبی به مرکز فعالیت های روشنفکران طراز اول کشور مبدل شد اما آنها یک یک به زندان رفتند: "در سال ۱۳۱۰ انجمن ادبی کابل بوجود می آید بر اساس ارادۀ پادشاه اسبق افغانستان و سال ۱۳۱۱ انجمن ادبی هرات. هرچند که انجمن ادبی هرات به همت شماری از روشنفکران هرات و مرحوم سرور جویا در سال ۱۳۰۹ بنیانگذاری شده بود. در انجمن ادبی کابل یک تعداد از روشنفکران طراز اول کشور فعالیت را شروع کردند اما با کمال تأسف هر روز یکی از اینها به زندان افتادند و تقریباً بخشی عظیمی از اعضای انجمن ادبی کابل از محمد انور بسمل گرفته تا سرور جویا و تعدادی کثیری دیگر به زندان افتادند و بعضی ها در زندان از بین رفتند."

افزایش نشریات علمی

شماری به این نظر اند که مطبوعات افغانستان در دوره نادر شاه از لحاظ تحقیقات تاریخی، علمی و ادبی غنی می شود. دکتور اسدالله شعور پژوهشگر افغان می گوید که سلب آزادی بیان و جلو گیری از اظهار عقیده سیاسی در این دوره، باعث شد تا روزنامه نگاران و محققین برای ارضای تمایلات درونی خود به پژوهش های تاریخی، علمی و ادبی روی آورند. به باور وی نشرات علمی این دوره به مراتب از نشریات دوره امانی و کشور های همسایه افغانستان بلندتر بوده است:

Image caption میر غلام محمد غبار از جمله سرامدان روزنامه نگاری در دوره نادر خان به شمار میرود

"مثلا مجله کابل یا مجله آیینه عرفان را در نظر می گیریم در دوره نادرشاه سطح این مجلات بالاتر از بسیاری از مجلات امروزی است. در همین دوره است که پژوهش های تاریخی خارج از دربار شروع می شود، از طریق انجمن ادبی، مثلا در همین دوره استاد مرحوم کریم نزیهی، مرحوم میر محمد غبار، آقای نعیمی و امثال اینها به پژوهش های عمیق و جدی تاریخی می پردازند که پیش از این کس به این شیوه و به این سبک نپرداخته بود."

در دوره سلطنت نادر شاه دو نشریه بیرون مرزی نیز منتشر می شد. یکی "افغانستان" که مدیر مسئول آن مرتضی احمد خان بود و دیگری با عنوان "فغان افغان" در لاهور. این نشریه ها از شاه امان الله دفاع می کردند و نادر شاه را محکوم می کردند. ولی هردو عمر کوتاهی داشتند.

به گفته حلیم تنویر نویسنده افغان با وجودکه هواداران امان الله خان، برای برگشت او به قدرت حرکت هایی را آغاز کرده بودند ولی بنا بر عدم پشتوانه و نیرو، کار ساز واقع نشد و گردانندگان این نشریات، مجبور به تن دادن به زمامداری نادرشاه و سپس ظاهرشاه شدند.

در عهد نادر شاه علاوه بر انیس و اصلاح نشریه های متعدد دیگر نیز انتشار منتشر می شدند و برخی از آن نشریه ها جدید بودند مثل مجله کابل، نشریه ادبی انجمن کابل، حی علی الفلاح، پیام تندرستی، سالنامه کابل، هرات ،نشریه انجمن ادبی هرات و پشتو.

برخی دیگر از نشریه ها مثل اقتصاد، عرفان، "د روغتیا زیری" و اردو، نشریه هایی بودند که در زمان شاه امان الله به ترتیب زیر نام های ثروت، آیینه عرفان، مجموعه صحیه و مجموعه عسکریه منتشر می شدند. در این دوره چاپ جراید ولایتی نیز، توسعه یافت.

روزنامه نگاران سرشناس این دوره

به گفته رسول رهین استاد پیشین روزنامه نگاری در دانشگاه کابل از پیشکسوتان آن دوره از صلاح الدین سلجوقی با نشر مجله "ثروت" و سهم فعالش در سایر روزنامه ها مخصوصاً "اتفاق اسلام" و میر غلام محمد غبار بیشتر یاد شده است.

همچنین سرور جویا، محمد هاشم میوندوال، برهان الدین کشککی، غلام محی الدین انیس، عبدالرشید لطیفی، محمد امین خوگیانی، شایق جمال، محمد انور بسمل و گل پادشاه الفت. از روزنامه نگاران سرشناس این دوره به شمار می روند.

نادر شاه را برخی از مورخان، شخصیت باهوش، صاحب عزم و خواهان پیشرفت در مسیر تمدن عصری خوانده اند.

اما برخی دیگر او را فرد منتقم ،خشن و بیرحم توصیف کرده اند که از کشتار مخالفان خود هراسی نداشت..

قتل شخصیت های نامداری چون غلام نبی خان چرخی، ولیخان وکیل السلطنه، عبدالرحمان خان لودین و شمار دیگری از آزادیخواهان و مشروطه طلبان و همین گونه زندانی شدن صدها تن دیگر در زندان های مخوف آن دوره به نا آرامی های سیاسی افزود و سر انجام خود نادر شاه در ۱۶عقرب ۱۳۱۲ نوامبر ۱۹۳۳ به ضرب گلوله عبدالخالق از شاگردان لیسه استقلال، به قتل رسید و پسرش ظاهر شاه بر تخت نشست و دوره جدیدی آغاز شد.