روزنامه های افغانستان، روایت گران مشوش

روزنامه های افغانستان حق نشر عکس BBC World Service
Image caption در ده سال گذشته، تعداد روزنامه ها پیوسته بیشتر شده است

پس از سقوط حکومت طالبان در سال ۲۰۰۱ میلادی فضای سیاسی و اجتماعی افغانستان بازتر شد. در این فضای جدید اما بسیار متلاطم که رویدادهای افغانستان در صدر خبرهای جهان قرار می گرفتند، در داخل افغانستان نیز رسانه های خبری بسیاری شروع به کار کردند.

در این میان، چندین روزنامه نیز با هدف بازتاب دادن رویدادها و تاثیر گذاری بر افکار عمومی پدید آمدند و جای خالی روزنامه ها در دوران حاکمیت طالبان را پر کردند.

از آن پس در ده سال گذشته، تعداد روزنامه ها پیوسته بیشتر شده است. از نظر محل ِ انتشار، به جز مواردی معدود تقریبا همه روزنامه های افغانستان در کابل، پایتخت، منتشر می شوند. بعضی از این روزنامه ها نسخه انترنیتی نیز دارند.

فقط جنگ و سیاست

از نظر محتوا همه روزنامه های افغانستان عمدتا به مسایل مربوط به سیاست و جنگ می پردازند. ستون ها و صفحه های ثابت ِ اخبار داخلی و خارجی ، سیاست، اقتصاد، اندیشه، فرهنگ، ادبیات و هنر، تکنولوژی، ورزش و صحت، با تفاوت هایی در اکثر این روزنامه ها به چشم می خورند.

با وجود این، حجم بزرگی از گزارش ها، مقاله ها و تبصره های این روزنامه ها به سیاست و جنگ اختصاص داده می شود. مثلا ، در حالی که شمار حوادث ِ ترافیکی در افغانستان بسیار بالا است و تلفات این حوادث حتی از تلفات جنگ هم به مراتب بیشتر است، اما کمتر روزنامه ای در افغانستان به صورت روزانه از این حوادث گزارش می دهد.

حق نشر عکس BBCPersian.com
Image caption تکنولوژی جدید به بهتر شدن کیفیت چاپ روزنامه های کمک کرده است

اتفاقات روزمره و روندهای عادی دیگر هم که معمولا در اکثر روزنامه های کشورهای دیگر بازتاب می یابند، از روزنامه های افغانستان غایب اند. حساسیت های سیاسی، فرهنگی و مذهبی موجود در جامعه، وضع ِ مالی منتشر کننده گان روزنامه و سطح سواد و پسند مخاطبان از عوامل تعیین کننده ای هستند که بر درونمایه و شکل انتشار روزنامه های افغانستان تاثیر می گذارند.

مثلا روز نامه پیمان روزنامه ای بود که در سال ۱۳۸۷ شمسی به اتهام انتشار مطالب توهین آمیز نسبت به دین اسلام توقیف شد. پس از توقیف آن روزنامه و خیلی پیش تر از آن، روزنامه نگاران افغان همواره ناگزیر بوده اند که در چارچوب محدودیت های گوناگون مذهبی، سیاسی و مالی به کار روزنامه نگاری خود ادامه بدهند.

بسیاری از روزنامه های دنیا یک یا چند صفحه خود را به "مد و سبک پوشش و آرایش" اختصاص می دهند و اگهی های تجاری مربوط را در آن صفحه منتشر می کنند. شاید برای یک روزنامه کم تیراژ افغانی که فقط در چند صفحه و در دایره صدها ملاحظه مالی و اجتماعی منتشر می شود، اختصاص دادن یک صفحه به مد و لباس و آرایش ممکن نباشد.

اگر چه روزنامه های کنونی افغانستان نسبت به همتایان خود در ایران با ملاحظات و محدودیت های کمتری رو به رو هستند، به نظر می رسد که سطح نازل روزنامه خوانی در جامعه افغانی و کمبود نیروی حرفه ای انسانی ِ گرداننده مطبوعات، سبب شده است که روزنامه های امروز افغانستان هنوز در چارچوب همان کلیشه هایی منتشر شوند که صد سال پیش در" سراج الاخبار افغانیه" به کار گرفته می شدند. بعضی از این روزنامه ها سعی کرده اند از آن کلیشه ها فراتر بروند.

روزنامه هشت صبح، در کنار ستون ها و کلیشه های رایج در بسیاری از روزنامه ها، ستون های ثابتی چون حقوق بشر، محیط زیست ، سینما نیز دارد.

این روز نامه در ستون ثابت دیگری به نام " از ورای دود و آتش" روایت های دست اول از زبان کسانی را منتشر می کند که خود شاهد مستقیم نزاع های خشونت آلود در افغانستان بوده اند و در جنگ ها آسیب دیده اند.

می توان انتظار داشت که این روایت ها خواننده گان زیادی داشته باشند، چرا که به نحوی بازتاب دهنده تجربه جمعی مردمی هستند که بیش از سه دهه گرفتار جنگ اند. اما چیزی چون محیط زیست – که ربط روشن و ملموسی با جنگ و سیاست روزمره ندارد- احتمالا خواننده گان کمتری را جلب خواهد کرد.

در نسخه انترنیتی روزنامه ماندگار صفحه ای با عنوان " روان شناسی" دیده می شود. در این صفحه فقط یک مطلب وجود دارد. در زیر عنوان " خیابان" این روزنامه – که در آغاز به نظر می رسد به مسایل روزمره زندگی در شهر بپردازد- مطالب فلسفی، پژوهش های سیاسی و مسایل مربوط به روانشناسی منتشر می شوند.

روزنامه راه نجات در کنار دیگر صفحه های معمول خود صفحه " حوادث" نیز دارد. اما تعداد مطالب در این صفحه زیاد نیست و در زیر عنوان " واقعات" ِ همین صفحه مطالبی هم آورده می شوند که به صفحه حوادث تعلق ندارند.

" جاده سبز" عنوان صفحه ای است در روزنامه " نخست". اما این عنوان تازه خصوصیت متمایز کننده ای ندارد. در زیر این عنوان ، مجموعه یی از مطالب سیاسی ، صحی ، خانواده گی و مقاله های مربوط به خودیاری منتشر می شوند و خواننده نمی تواند پیشاپیش بداند که مطلب بعدی در این صفحه به کدام حوزه از مسایل فردی و اجتماعی خواهد پرداخت.

روزنامه ی هرات، که به گفته ی گرداننده گان آن اولین روزنامه آنلاین در غرب افغانستان است، اخبار هرات، فراه، غور و بادغیس را منعکس می کند و به سه زبان دری ، پشتو و انگلیسی منتشر می شود. از ویژه گی های روزنامه این است که حوادث مهم روزمره در جامعه را – که لزوما وجه سیاسی و نظامی ندارند- نیز به صورت نسبتا قابل قبولی بازتاب می دهد.

روزنامه ی آرمان ملی ستونی دارد با عنوان " نامه های وارده". در این ستون خواننده گان دیدگاه های خود را عرضه می کنند. البته تعداد نامه های وارده منتشر شده در این روزنامه چشم گیر نیست.

حق نشر عکس AFP
Image caption عرصه های غیر از جنگ و سیاست، از جشم روزنامه های افغانستان به دور مانده اند

یکی از وجوه جالب در کار روزنامه های افغانستان این است که بیشتر این روزنامه ها در نقاط مختلف کشور یا در خارج از افغانستان گزارش گران تمام وقت یا قراردادی ندارند.

امروز خبرها به سرعت در انترنیت پخش می شوند و وسایل ارتباطی ای چون تلفون همراه نیز پخش شدن خبر را آسان کرده اند.

به نظر می رسد که سرازیر شدن این حجم بزرگ از اطلاعات در دفاتر روزنامه های افغانستان سبب شده که بعضی خبرهای محلی و کوچک که از تیر رس انترنیت دور می مانند، در این روزنامه ها نیز انعکاس در خور نیابند.

نمونه های برجسته اش همین مسکوت ماندن حوادث ترافیکی و رویداد های اجتماعی ( مخصوصا در نقاط دور افتاده ) است که مستقیما با جنگ و سیاست مرتبط نیستند.

تلاش برای حرفه ای شدن

از نظر زبان، در میان روزنامه های امروز افغانستان زبان روزنامه ی " هشت صبح" به زبان حرفه یی ژورنالیسم مدرن نزدیک تر است. در این روزنامه مطالب با بیانی روشن و قابل فهم برای همه گان عرضه می شوند و در بخش های خبری روزنامه طرز ِ نگاه شخصی گرداننده گان آن مشهود و برجسته نیست.

از این جهت روزنامه های " نخست"، " افغانستان" و " هرات" نیز سعی می کنند در پوشش های خبری خود تا حدی با معیارهای روزنامه نگاری بی طرفانه عمل کنند.

روزنامه های ماندگار ، راه نجات و آرمان ملی از روزنامه هایی هستند که در آن ها مرز میان اطلاع رسانی و موضع گیری های سیاسی ِ صریح، بسیار کمرنگ می شود. گرداننده گان این روزنامه ها با مخالفین سیاسی خود با زبانی گزنده سخن می گویند و در پی آن اند که افکار عمومی را به صورت مستقیم شکل بدهند.

در کشورهای توسعه یافته که در آنها سطح آگاهی عمومی بالا است و مردم از صاحبان رسانه ها توقع دارند که اطلاعات را به شکل بی طرفانه به آنان برسانند، اکثر رسانه ها از ضابطه های گفتاری و نوشتاری سخت گیرانه یی پیروی می کنند.

در افغانستان امروز ظاهرا بسیاری از رسانه ها، از جمله روزنامه ها، هنوز به ضرورت ضوابط حرفه ای کار روزنامه نگاری توجه چندانی نشان نمی دهند.

با این همه، امروز حد اقل بعضی از روزنامه ها سعی می کنند خود را از جاذبه ای قطب بندی های ایدئولوژیک که صد سال رسانه های افغانستان را بر مدار خود گردانده اند، رها شوند و با بعضی نو آوری ها در محتوا و در زبان ِ خود گردش اطلاعات در افغانستان را وارد مرحله ی تازه ای کنند.

مطالب مرتبط