فراز و فرود روابط تاریخی افغانستان و ترکیه

امان الله خان و مصطفی کمال اتاتورک
Image caption امان الله خان و آتاترک در ماه مه ۱۹۲۸سند همکاری امضا کردند

ترکیه روزهای اول و دوم نوامبر میزبان دو نشست مهم در ارتباط به مسائل افغانستان است _ ششمین نشست سران افغانستان، ترکیه و پاکستان در آنکارا و کنفرانس بین‌المللی استانبول.

برگزاری این دو نشست در ترکیه، که هر دو برای افغانستان اهمیت زیادی دارند، بیانگر آن است که ترکیه به گونه عمیق و موثری در قضایای افغانستان دخیل است.

ترکیه به عنوان یک کشور اسلامی عضو پیمان ناتو و همچنین یکی از کشورهای قابل اعتماد برای دولتمردان افغانستان، یکی از بازیگران اصلی در روند حمایت از تحولات ده سال اخیر در افغانستان شمرده می شود.

افغانستان و ترکیه روابط دیرینه فرهنگی و تاریخی با هم دارند و در حال حاضر ۱۸۴۰ سرباز ترکیه تحت فرمان پیمان آتلانتیک شمالی _ناتو_ در افغانستان مستقر هستند و علاوه بر آن، ترکیه در حمایت از بازسازی این کشور، سهم قابل توجهی داشته است.

رهبری دو گروه بازسازی ولایتی در ولایتهای میدان وردک در غرب کابل و جوزجان در شمال افغانستان، به عهده نظامیان ترکی است. ترکیه همچنین برای آموزش و تجهیز نیروهای مسلح افغانستان کمکهایی را در اختیار دولت این کشور قرار داده است.

بر اساس همین روابط نزدیک دو کشور است که برخلاف نظامیان آمریکایی، که همواره در حفاظ‌های امنیتی سنگین حرکت می‌کنند، نظامیان ترکی به راحتی و مانند نظامیان خود افغانستان در خیابانهای کابل رفت و آمد می‌کنند.

نیروهای ترکی در افغانستان با آنکه در دو نوبت و هربار شش ماه فرماندهی نیروهای بین‌المللی یاری امنیت _آیساف_ را به عهده داشته اند، اما تا حال تلفات رزمی نداشته‌اند. تنها دو نظامی ترکیه در جولای ۲۰۰۹ میلادی در یک تصادف جاده‌ای در ولایت فاریاب در شمال افغانستان کشته شدند. یکی از این دو نظامی فرمانده یک واحد ناتو در افغانستان بود.

ترکیه بازیگر مهم

حق نشر عکس Getty
Image caption ترکیه از چهار سال پیش برای نزدیک کردن روابط افغانستان و ترکیه تلاش می‌کند

در سطح بین‌المللی هم ترکیه در مورد قضیه افغانستان بازیگر مهمی شمرده می‌شود. این کشور در پی افزایش خشونتها در افغانستان و تیره شدن روابط کابل و اسلام‌آباد، میزبان پنج نشست سه‌جانبه با حضور سران دو کشور به هدف میانجیگری میان افغانها و پاکستانی‌ها بوده است.

نخستین گفت‌وگوی سه جانبه سران افغانستان-ترکیه-پاکستان به ابتکار ترکیه در اپریل/آوریل ۲۰۰۷ برگزار شد و به دنبال آن نشستهای بعدی سه جانبه سران این کشورها در دسامبر ۲۰۰۸، اپریل ۲۰۰۹، جنوری ۲۰۱۰ و دسامبر ۲۰۱۰ در آنکارا برگزار شد. در حاشیه پنجمین نشست سه جانبه در ترکیه بود که آقای کرزی اعلام کرد که اگر برای زمینه‌سازی برای گفت‌وگو با طالبان، این گروه بخواهد دفتری در ترکیه داشته باشد، از آن استقبال می‌کند – هر چند این امر در عمل به دلائل متعددی محقق نشده است.

روابط درازمدت فرهنگی و تاریخی، وجوه اشتراک دینی و تا حدودی قومی میان دو کشور و همچنین منافع مشترک منطقه‌ای، از دیگر دلائل روابط گرم افغانستان و ترکیه است. نگاههای دولتمردان دو کشور همواره بر این وجوه اشتراک بوده است.

توجه بیشتر مقامهای افغانستان و ترکیه عمدتا بر روابط این کشور پس از استقلال افغانستان در ۲۸ اسد/مرداد ۱۲۹۸ است. دولت جمهوری ترکیه به رهبری مصطفی کمال اتاترک، پس از شوروی سابق دومین کشوری بود که استقلال افغانستان را به رسمیت شناخت.

سکولاریسم ترکی، الگوی سیاست افغانی

Image caption ارتش ترکیه رهبری دو گروه بازسازی را در افغانستان به عهده دارد

این اقدام ترکیه مدرن و سکولار توجه امان‌الله خان، شاه تجددگرای افغانستان را جلب کرد و او در سالهای بعدی در سفری به ترکیه رفت و در پی دیدار با اتاترک سند پیمان دوستی با ترکیه را در ماه مه ۱۹۲۸ امضا کرد. به نظر بسیاریها، سکولاریسم ترکیه الگوی سیاستهای امان‌الله خان بوده است.

در طول دوره زمامداری شاه امان‌الله (۱۹۱۹ تا ۱۹۲۹ میلادی) مناسبات دو کشور گرم بود و ترکیه به گونه چشمگیری وارد عرصه‌هایی فرهنگی، سیاسی و نظامی افغانستان شده بود. شاه برای نخستین بار چند دانشجو و از جمله چند دختر را برای آموزش به ترکیه فرستاد. افغانها با همه بدبینی خود نسبت به خارجی‌ها، از مربیان ترکی برای آموزش نظامیان خود کمک گرفتند و حتی شیوه آموزش ارتش ترکیه را الگو قرار دادند. ولی این روابط پس از کودتای ۲۶ سرطان (تیر) ۱۳۵۲ به رهبری محمد داوود در کابل که منجر به سرنگونی سلطنت متمایل به غرب محمد ظاهر شد، به سردی گرایید. جمهوری محمد داوود با بلوک شرق نزدیک شد و با کودتای هفتم ثور (اردیبهشت) ۱۳۵۷ روابط افغانستان و ترکیه به حداقل ممکن رسید.

ترکیه در زمان اشغال افغانستان به وسیله ارتش شوروی سابق مانند بسیاری از کشورهای اسلامی و غربی از مجاهدین حمایت کرد و این امر بر مناسبات کابل- آنکارا اثر گذاشت. ولی پس از فروپاشی دولت تحت حمایت شوروی سابق در کابل (۸ ثور ۱۳۷۱) و روی کار آمدن مجاهدین هم روابط دو کشور به گرمی سابق نرسید.

'پان ترکیسم' و سردی روابط

Image caption میدال‌آوران مسابقات الپمیاد؛ وزیر معارف افغانستان دانش‌آموزان مدارس افغان ترک را ستوده است

نفوذ "پان ترکیسم" در دهه هفتاد خورشیدی در افغانستان با استفاده از فرصتهایی که استقلال کشورهای آسیای میانه و به ویژه ازبکستان در اختیار ترکیه در زمینه گسترش چنین گرایشی قرار داده بود، باعث ناخشنودی کابل شد.

حمایت ترکیه از اقلیت قومی ازبک و تا حدودی هزاره در افغانستان و به ویژه روابط گرم ترکیه با ژنرال عبدالرشید دوستم و عبدالعلی مزاری، نارضایی دولت کابل را در پی داشت. دولت تحت رهبری برهان‌الدین ربانی روابط گرم ترکیه با گروههای مسلح تحت رهبری این دو رهبر جهادی و مخالف خود ناخشنود بود.

حاکمیت گروه طالبان بر کابل و بخشهای وسیعی از افغانستان، ترکیه را بیشتر متمایل به برقراری روابط با این دو گروه کرد. افراطگرایی طالبان برقراری هر گونه روابط دوستانه میان افغانستان تحت حاکمیت این گروه و ترکیه را منتفی کرد.

در طول مدتی که حزب جنبش ملی اسلامی به رهبری عبدالرشید دوستم با رژیمهای حاکم بر کابل مخالفت مسلحانه داشت، ترکیه در حال توسعه نفوذ فرهنگی خود در شمال افغانستان بود. یکی از کارهای فرهنگی که ترکیه در شمال کرد، تشکیل دست کم دو مدرسه ترک زبان بود.

مرحله‌ای تازه

حق نشر عکس Getty
Image caption در دو دهه اخیر حمایت ترکیه از ژنرال دوستم باعث ناخشنودی سیاستمداران حاکم بر کابل شده است

با سرنگونی رژیم طالبان در افغانستان (خزان ۱۳۸۰)، روابط این کشور با ترکیه وارد مرحله تازه‌ای شد و برای نخستین بار واحدهای نظامی ترکی پا به افغانستان جنگ‌زده گذاشتند. استقرار نظام جدید به حمایت جامعه بین‌المللی در کابل، زمینه حضور گسترده ترکیه را در افغانستان بیشتر از هر زمان دیگر فراهم کرد.

در ده سال اخیر نه تنها حضور سیاسی و نظامی، بلکه حضور فرهنگی و اقتصادی ترکیه در افغانستان هم چشمگیر بوده است. مدرسه‌های افغان-ترک در شهرهای افغانستان طرفداران زیادی دارد و کالاهای ترکیه‌ای هم وارد بازارهای این کشور شده است. رسانه‌های این کشور هم برای تبلیغ این کالاها آگهی پخش می‌کنند.

یکی از دلائل مقبولیت چهره ترکیه در افغانستان عدم پیشینه منفی این کشور در افغانستان دانسته می‌شود. ترکیه در هیچ جنگی در مقابل افغانستان قرار نداشته و هیچ کاری نکرده که باعث بدگمانی دولتمردان و مردم در افغانستان شده باشد. علاوه بر آن کشورهای منطقه هم با حضور ترکیه در افغانستان مخالفتی ندارند.

مطالب مرتبط