گاهشمار لویه جرگه های افغانستان

احمد شاه درانی
Image caption بر اساس اسناد رسمی دولت افغانستان، نخستین لوی جرگه در آغاز سلطنت احمد شاه درانی برگزار شد

لویه جرگه در تاریخ معاصر افغانستان از یک سنت قبیله ای به یک سنت سیاسی تبدیل شده است و زمامداران این کشور از آن برای تحکیم پایه های قدرت خود استفاده کرده اند.

لویه جرگه مرکب از دو واژه "لویه" و "جرگه" است. لویه واژه ای پشتو و به معنای بزرگ است و جرگه واژه ای ترکی- فارسی و به معنای نشست، گردهمایی و همایش ریش‌سفیدان و سران قبیله است.

آنگونه که در تاریخ رسمی دولت افغانستان آمده، نخستین لویه جرگه در اکتبر ۱۷۴۷ میلادی در شهر قندهار و پس از آن در یک سده اخیر در موارد مختلف برگزار شده است. شماری از تاریخ نویسان شمار این جرگه ها را دهها نوشته اند. اما مهمترین آنها جرگه هایی هستند که در ادامه این مطلب فهرست شده اند.

۱۱۲۶ قمری (اکتبر ۱۷۴۷) - قندهار، قلعه نظامی نادرآباد

تعداد اعضا: نتیجه: تایید پادشاهی احمد شاه درانی

به دنبال کشته شدن نادر افشار در مشهد، احمد شاه درانی که فرماندهی کاروان غنایم جنگی نادرشاه را به عهده داشت، در راه بازگشت از هند به مشهد در قندهار توقف کرد و در همانجا اعلام سلطنت کرد. لویهه جرگه که ۹ روز ادامه یافت، سلطنت او را تایید یا آنگونه که برخی از تاریخ نویسان نوشته اند، با احمدشاه درانی "بیعت" کرد.

۱۲۲۰ خورشیدی (۱۸۴۱) - کابل، خانه عبدالله اچکزایی

تعداد اعضا: ۱۲ نفر، رئیس: محمد زمان خان نتیجه: فراخوانی مردم در جنگ اول افغان و انگلیس

در پی تسلیم شدن امیر دوست محمد خان، پادشاه وقت افغانستان به انگلیسها و اعلام سلطنت شاه شجاع به حمایت ارتش انگلیس، جرگه مردم را به جنگ فراخواند. در اثر شکست انگلیسها در این جنگ و سرنگونی سلطنت شاه شجاع، دوست محمد خان دوباره به کشور بازگشت و دور دوم سلطنت خود را آغاز کرد.

۱۲۴۴ خورشیدی (۱۸۶۵)، کابل

Image caption امیر شیر علی خان از لوی جرگه برای تحکیم پایه سلطنت خود در برابر برادرانش استفاده کرد

تعداد اعضا: ۲۰۰۰، رئیس: امیر شیرعلی خان، پادشاه وقت افغانستان نتیجه: حمایت از سلطنت امیر شیرعلی خان

امیر در آن وقت به شدت درگیر جنگ با برادران خود بود و نیاز به گسترده اجتماعی داشت. این جرگه ضمن "بیعت" به او، چنین حمایتی را برای امیر فراهم کرد و ضمنا ولایت عهدی شهزاده عبدالله، پسر هفت ساله او را هم تایید کرد.

۱۲۷۲ خورشیدی (۱۸۹۳)- کابل

تعداد اعضا: مشخص نیست، رئیس: امیر عبدالرحمان خان، پادشاه وقت نتیجه: تایید معاهده دیورند در باره تعیین مرز میان افغانستان و هند بریتانیایی

پیش از امضای این معاهده مرزهای افغانستان و هند بریتانیایی مشخص نبود. پیش از آن ادعاهای مرزی میان دو کشور همواره باعث جنجال بود. انگلیسها در پی امضای این معاهده متعهد به پرداخت سالیانه یک میلیون و ۸۰۰ هزار روپیه هندی به امیر شدند.

۱۲۹۴خورشیدی (۱۹۱۵) - کابل

Image caption حبیب الله خان برای نخستین بار از لوی جرگه برای تعیین سیاست خارجی خود در جنگ جهانی اول استفاده کرد

تعداد اعضا: ۵۴۰ نفر، رئیس: امیر حبیب الله خان، پادشاه وقت نتیجه: اعلام بی طرفی افغانستان در جنگ جهانی اول

در پی درخواست هیات مشترک آلمان و ترکیه در جریان جنگ اول جهانی از دولت افغانستان برای وارد شدن این کشور در جنگ علیه انگلیس در کابل برگزار شد.

امیر این موضوع را با سران قبائل در جرگه بزرگ در میان گذاشت و این جرگه درخواست هیات آلمانی و ترکی را رد و بی طرفی افغانستان در جنگ را تصویب کرد که باعث خشنودی انگلیس و روسیه شد.

۱۱ سنبله ۱۳۲۰ (۲ سپتامبر ۱۹۴۱) - کابل

تعداد اعضا: ۸۰۰ نفر، رئیس: محمد هاشم، نخست وزیر و عم محمد ظاهر، پادشاه وقت نتیجه: تایید بی طرفی افغانستان در جنگ دوم جهانی و اخراج اتباع آلمانی و ایتالیایی از کشور

در جریان این جنگ و در پی اشغال ایران از سوی متحدین (شوروی سابق و بریتانیا) نگرانی افغانها از کشیده شدن کشورشان در جنگ افزایش یافت. این لویه جرگه که مذاکرات آن دو روز ادامه یافت، به همین دلیل رای به بی طرفی افغانستان در این جنگ داد.

دولت افغانستان به درخواست کشورهای موسوم به "متحدین" در این جنگ و تایید لویه جرگه اقدام اخراج ۱۸۰ مشاوران و کارشناس آلمانی و ۸ ایتالیایی از کشور کرد.

۲۲ عقرب ۱۳۲۸ (۱۴ نوامبر ۱۳۴۹) - کابل

تعداد اعضا: ۴۵۲ نفر، رئیس: محمد گل خان، یکی از حامیان عمده قضیه "پشتونستان" در افغانستان نتیجه: تایید سیاست دولت افغانستان در مورد قضیه پشتونستان

در پی استقلال هند و پاکستان در سال ۱۹۴۷ میلادی، دولت افغانستان حاکمیت پاکستان بر مناطق قبائلی نزدیک به مرزهای خود را به رسمیت نشناخت و روابط دو کشور تیره شد. دولت افغانستان تاکید داشت که ساکنان پشتون‌نشین این مناطق باید حق تعیین سرنوشت سیاسی خود را خود به دست داشته باشند

دولت افغانستان از این مناطق به عنوان "پشتونستان" یاد می کرد و حمایت از این قبائل را به دلیل وجوه اشتراک قومی، مذهبی و زبانی در محور سیاستهای خارجی خود قرار داد.

این جرگه از این سیاست دولت حمایت کرد و معاهده دیورند (۱۸۹۳)، پیمان افغان و انگلیس (۱۹۰۵)، پیمان راولپندی (۱۹۱۹) و پیمان ۱۹۲۱ افغان و انگلیس را بی اعتبار اعلام کرد.

زمستان ۱۳۰۱ (۱۹۲۳) - جلال آباد

حق نشر عکس bbc
Image caption امان الله خان تلاش داشت که از طریق لوی جرگه ها حمایت مردم را برای انجام اصلاحات خود به دست آورد

تعداد اعضا: ۸۷۲ نفر، رئیس: امان الله خان، پادشاه وقت افغانستان نتیجه: تصویب نخستین قانون اساسی کشور

در این جرگه عمدتا مقامهای دولتی و سران قبائل مناطق شرقی و جنوبی کشور شرکت داشتند و شاه نخستین قانون اساسی کشور را برای تصویب به این جرگه ارائه کرد. اما این جرگه تصمیم گرفت که این قانون در جرگه ای که در آن نمایندگان تمام مناطق کشور حضور داشته باشند، بار دیگر به تصویب برسد.

این قانون که "نظامنامه دولت علیه افغانستان" نام داشت، به لغو برد گی حکم می کرد و بر وحدت ملی، آزادی های شخصی، تساوی حقوق اتباع، مالیات متناسب با در آمد و مانند تاکید داشت.

۱۳۰۳ خورشیدی (۲۸ سرطان-۹اسد؛ ۱۹۲۴ میلادی) - پغمان، کابل

تعداد اعضای: ۱۰۴۶ نفر، رئیس: امان الله خان، پادشاه وقت نتیجه: تعدیل قانون اساسی

این جرگه قانون اساسی مصوب لویه جرگه ۱۳۰۱ در شهر جلال آباد را تعدیل کرد و برخی اصلاحات دولت امانی را هم مورد تایید قرار داد.

در این جرگه برای نخستین بار از رایگیری سری استفاده شد. اعضای جرگه در رایگیری در مورد مسائل مطروخه در این جرگه از مهره های سفید به عنوان رای موافق و از مهره های سیاه به عنوان رای مخالف استفاده می کردند. هر عضو جرگه یکی از این مهره ها را به ظرف ویژه ای می انداخت.

سنبله/شهریور ۱۳۰۷(۱۹۲۸) - پغمان، کابل

Image caption در لوی جرگه ۱۳۰۷ ثریا همسر شاه امان الله در این جرگه بدون حجاب سنتی حاضر شد

تعداد اعضا: ۱۱۰۰ نفر در پغمان کابل، رئیس: امان الله خان، پادشاه وقت نتیجه: تشکیل مجلس شورای ملی با ۱۵۰ عضو، اجباری شدن خدمت سربازی، کشف حجاب

امان الله خان در بازگشت از سفری به اروپا، شوروی سابق و ترکیه، یک رشته برنامه ها را برای اصلاحات در کشور روی دست گرفت. ولی تاکید او بر برخی از برنامه تجددگرایانه در گذشته باعث بروز مخالفتهایی شده بود.

جرگه به همین دلیل برخی از مواد مصوب جرگه های ۱۳۰۱ و ۱۳۰۳ را تعدیل کرد و امان الله خان هم توضیح داد که تاکید کرد که برنامه های او در چهارچوب آموزه های اسلامی است.

با وجود این، او اعضای جرگه را ملزم به پوشیدن لباس غربی کرد و همسرش ثریا به عنوان نخستین زن افغان بدون حجاب کامل در اجلاس جرگه حضور یافت. شاه زنان کشور را دعوت به پیروی از او کرد.

۱۳۰۹ (۱۹۳۰) - کابل

تعدا اعضا: ۳۰۱ نفر، رئیس: محمد هاشم، نخست وزیر و برادر محمد نادر خان پادشاه وقت نتیجه: حمایت از پادشاهی نادر خان و تشکیل هیاتی برای تهیه دومین قانون اساسی کشور

Image caption نادر خان برای تحکیم پایه های سلطنت خود نیاز به حمایت اجتماعی داشت که لوی جرگه در این زمینه به او کمک کرد

در پی شکست اصلاحات امان الله خان، سلطنت او به دست حبیب الله کلکانی سرنگون شد ۹ ماه بعد نادر خان قدرت را به دست گرفت و حبیب الله کلکانی را به دست قبائل جنوب سپرد تا این که کشته شد.

نادر خان در این جرگه حمایت سران قبائل را برای تحکیم پایه های سلطنت خود به دست آورد و برای اقناع مشروطیت طلبان، ادامه اصلاحات امانی را ظاهرا پی گرفت. جرگه هم به همین منظور جرگه لایحه انتخابات شورای ملی و شوراهای ولایات را تصویب کرد.

این جرگه همچنین یک هیات ۱۰۵ نفری را موظف به تصویب دومین قانون اساسی کشور کرد. دومین قانون اساسی یک سال بعد تحت عنوان "اصولنامه اساسی" به تصویب رسید.

۱۸-۲۹ شهریور ۱۳۴۳ (۱۹۶۴) - کابل

تعداد اعضا: ۴۵۲ نفر، رئیس: محمد ظاهر پادشاه، نائب رئیس: دکتر عبدالظاهر رئیس مجلس یازدهم نتیجه: تصوب نخستین قانون اساسی دموکراتیک کشور

فرمانروایی تحکم آمیز خاندان محمد نادر خان از ۱۳۰۸ تا ۱۳۴۱ باعث نارضایی گسترده ای شده بود. در پی استعفای محمد داوود، پسر عم محمد ظاهر پادشاه وقت، زمینه برای گذار به دموکراسی فراهم شد.

شاه با آوردن اصلاحات، عموها و عموزادگان نیرومند خود را عملا از قدرت کنار زد. تا آن زمان پستهای مهم دولتی و قدرت واقعی به دست آنها بود.

بر ساس قانون اساسی مصوب این لویه جرگه، خانواده سلطنتی از دخالت در امور حکومتی و سیاسی ممنوع و قدرت به نخست وزیرانی خارج از خانواده سلطنتی و پارلمان منتخب واگذار شد. تفکیک قوا، آزادی رسانه ها و گروههای سیاسی و تساوی حقوق اتباع از مواد برجسته این قانون بود.

این قانون همچنین از سوی کنفرانس بن در خزان ۱۳۸۰ به عنوان قانون اساسی کشور پذیرفته شد و تا سال ۱۳۸۲ (به جز فصل مربوط به "پادشاه" در این قانون) قابل اجرا بود.

۱۰-۲۵ دلو ۱۳۵۵ (۳۰جنوری-۱۴ فبروری ۱۹۷۷) – کابل

Image caption محمد داوود خان پایه مشروعیت ریاست جمهوری خود را بر انتخاب خودش در لوی جرگه گذاشت

تعداد اعضا: ۳۴۹ نفر، رئیس: محمد داوود خان، رئیس جمهوری، نائب رئیس: عزیزالله واصفی نتیجه: تصویب قانون اساسی نظام جمهوری و انتخاب محمد داوود خان به عنوان رئیس جمهوری

محمد داوود خان در پی کودتای ۲۶ سرطان/تیر ۱۳۵۲ قدرت را به دست گرفت و نظام سلطنتی را به همراه قانون اساسی آن لغو کرد. بسیاریها این لویه جرگه را که ۱۳۰ عضو آن مستقیما از جانب رئیس جمهوری منصوب شده بودند، "فرمایشی" خوانده اند. این لویه جرگه محمد داوود خان را برای شش سال به عنوان رئیس جمهوری انتخاب کرد.

۱۳۶۴ (۱۹۸۵) - کابل، دانشگاه پلی تکنیک

تعداد اعضا: ۱۷۹۶ نفر: رئیس: عبدالرحیم هاتف، نائب رئیس: عبدالواحد سرابی

نتیجه: حمایت از سیاستهای دولت در مورد مسائل خارجی و داخلی

پس از روی کار آمدن حزب دموکراتیک خلق افغانستان در سال هفتم ثور/اردیبهشت ۱۳۵۷ برگزاری این جرگه، این نخستین اقدام دولت تحت حمایت شوروی سابق برای بازگشت به سنتهای اجتماعی برای حل مسائل سیاسی بود.

هدف از برگزاری این جرگه در زمان ریاست جمهوری ببرک کارمل، جلب حمایت مردم بود و موضوعات مورد بحث در آن را مسأله مصالحه با مجاهدین و سیاستهای خارجی و داخلی دولت افغانستان تشکیل می داد.

۸-۹ قوس/آذر ۱۳۶۶ (۲۹-۳۰ نوامبر ۱۹۸۷) - کابل، دانشگاه پلی تکنیک

Image caption دکتر نجیب الله و پیشتر از او ببرک کارمل هم برای حل مسائل داخلی به لوی جرگه ها رو آوردند

تعداد اعضا: نفر، رئیس: عبدالرحیم هاتف نتیجه: تصویب ششمین قانون اساسی و انتخاب دکتر نجیب الله به ریاست جمهوری

پس از برکناری ببرک کارمل دکتر نجیب الله در مقام دبیر کل حزب دموکراتیک خلق و رئیس شورای انقلابی، تصمیم به آوردن اصلاحاتی در سیاست حزب گرفت. او براین کار و همچنین "آشتی ملی" نیاز به تغییر قانون اساسی پیشین داشت که این جرگه آن را تعدیل کرد.

در این قانون اسلام به عنوان دین رسمی کشور پذیرفته شد و به مذاهب حنفی و جعفری رسمیت داده شد. پیش از آن تنها مذهب حنفی به رسمیت شناخته می شد. این قانون در سال ۱۳۶۹ بار دیگر تعدیل شد.

این جرگه همچنین دکتر نجیب الله را برای شش سال به عنوان ریاست جمهوری انتخاب کرد.

۱۳۸۱ (۲۴حمل- ۱۱جوزا) - لویه جرگه اضطراری، کابل

تعداد اعضا: ۱۵۵۱ نفر، رئیس: اسماعیل قاسمیار نتیجه: انتخاب کرزی به عنوان رئیس دولت انتقالی

حق نشر عکس Reuters
Image caption لوی جرگه اضطراری حامد کرزی را به ریاست دولت انتقالی افغانستان انتخاب کرد

این لویه جرگه بر اساس تصمیم اجلاس بن در سپتامبر ۲۰۰۱، که تحت نظارت سازمان ملل برگزار و منجر به تشکیل دولت موقت در افغانستان شد، برگزار شد. "لویه جرگه اضطراری" برای نخستین بار شاهد سهم ۱۱ درصدی زنان بود و همچنین نخستین بار مردم در انتخاب اعضای آن سهم گرفته گرفتند.

وظیفه این جرگه بر اساس مصوبات اجلاس بن تنها انتخاب رئیس دولت انتقالی افغانستان برای ۱۸ ماه بود. اعضای جرگه از میان چند نامزد، حامد کرزی را به این مقام برگزید. در این جرگه برای نخستین بار یک زن هم نامزد پست بود اما رای چندانی به دست نیاورد.

قوس ۱۳۸۲- لویه جرگه قانون اساسی، کابل

تعداد اعضا: ۵۰۰ نفر، رئیس: صبغت الله مجددی نتیجه: تصویب هشتمین قانون اساسی

این جرگه هم بر اساس برنامه های مصوب اجلاس بن در سپتامبر ۲۰۰۱ برگزار شد و پیشنویس قانون اساسی تهیه شده به وسیله کمیسیونی ویژه ای را به تصویب رساند. با این که این قانون یکی از بهترین قانون های اساسی افغانستان شمرده می شود، انتقادهای زیادی هم به دلیل تناقضات و موارد مبهمی که در آن است وارد شده است. برخی هم نظام جمهوری ریاستی پیشبینی شده در این قانون را مناسب ندانسته و خواستار تعدیل آن به نظام جمهوری پارلمانی با پست نخست وزیری شده اند.

جوزا ۱۳۸۹ (جون ۲۰۱۰): جرگه مشورتی صلح، کابل

Image caption برگزاری مشورتی صلح با مخالفتهای برخی منتقدان آقای کرزی مواجه شد

تعداد اعضا: ۱۶۰۰، رئیس: برهان الدین ربانی نتیجه: تایید برنامه صلح حکومت حامد کرزی

هر چند این جرگه را شماری از منتقدان آقای کرزی "فرمایشی" و حتی "غیرقانونی" دانستند، ولی او پیشنهادهای این جرگه را پذیرفت و عملی کرد.

آقای کرزی در پی این پیشنهادها، شمار زیادی از زندانیان طالبان را آزاد کرد و شورای عالی صلح را هم به ریاست برهان الدین ربانی تشکیل کرد، هر چند آقای ربانی جان خود را در این راه از دست داد.

طالبان هنوز به دعوت صلح آقای کرزی پاسخ مثبتی نداده اند. گفته می شود که یکی از موضوعهای اصلی مورد بحث در جرگه کنونی (۲۵ عقرب/آبان ۱۳۹۰) هم مصالحه با طالبان است.