بیلبوردهای رنگی و مقبره ویران علیشیر نوایی

حق نشر عکس BBCPersian.com
Image caption دوستداران نوایی امسال در سالگرد روز تولد او تنها به نصب تصاویر بزرگ او در شهرها اکتفا کردند

امسال در افغانستان، برخلاف هر سال، در سالگرد تولد امیر علیشیر نوایی، وزیر مشهور سلطنت تیموریان هرات، همایشی برگزار نشد.

نوایی در نهم فبروری (فوریه) سال ۱۴۴۱ میلادی چشم به جهان گشود و در سالهای اخیر در سالروز تولد او، همایشهای مختلفی به همین مناسبت برگزار می شد.

امسال اما دوستداران او تنها به چاپ بیلبوردهای بزرگ در شهرهای کابل، هرات، مزار شریف، جوزجان، میمنه و دیگر شهرهای افغانستان اکتفا کردند.

میر نظام الدین علیشیر نوایی فرزند امیر غیاث الدین کیچگینه بهادر، از خادمان دربار تیموریان بود. نوایی در کودکی دوست حسین میرزا بایقرا، از شاهان تیموری بود و با او در یک مدرسه درس می خواند.

اما در سال ۱۴۴۷ پس از مرگ شاهرخ میرزا با خانواده اش به دلیل آشفتگی اوضاع در قلمرو تیموریان به یزد و شیراز کوچید.

با آغاز حکومت ابوالقاسم بابر و بهبود نسبی اوضاع در خراسان، امیر بهادر کیچگینه، پدر علیشیر نوایی به زادگاه خود بازگشت و بار دیگر به ملازمت دربار گماشته شد، ولی با گذشت اندی از این روزگار، بخت به علیشیر پشت کرد و پدر را از دست داد.

با وجود این، علیشیر با حمایت سلاطین تیموری به تحصیلات خود در مشهد ادامه داد و با علوم و فنون ادبی آشنا شد. او در بازگشت در جمع ارادتمندان عبدالرحمان جامی پیوست.

حق نشر عکس BBCPersian.com
Image caption خانم یارقین می گوید که نوایی مولانا بنایی را به دلیل این که تنها شاعری را بلد بوده، مورد عتاب قرار می داده است

هر چند علیشیر با افرادی مانند جامی و حتی شاهزادگانی مثل حسین میرزا بایقرا دوستی داشت اما با بازگشت به هرات دارایی اش مصادره و خود به سمرقند تبعید شد. او در این شهر به آموزش زبان و ادبیات ترکی روی آورد.

پس از مرگ ابوسعید، تخت و تاج شاهی به سلطان حسین بایقرا رسید و این امر فصل زرینی در کتاب زندگی علیشیر نوایی گشود. نوایی با سرودن قصیده ای به خدمت حسین میرزا بایقرا رسید و منصب "امارت دیوان عالی دربار" را از آن خود کرد.

سلطان حسین بایقرا به او به عنوان فردی مورد اعتمادش، القاب "نظام الدین" و "رکن السلطنه" داد.

امیر علیشیر نوایی نه تنها در زمان خود فرد ممتازی شمرده می شد، بلکه در حال حاضر هم در افغانستان به کارکردها و میراثش ارزش و اهمیت زیادی داده می شود.

حق نشر عکس BBCPersian.com
Image caption آرامگاه نوایی در کنار مناره‌های هرات

حیات الله بهروز خالقی، شاعر و نویسنده می گوید: "بزرگی و مقامش بدان جایگاه رسید که او مایه شرف و افتخار اعصار و دوران گردید. نوایی وزیری مدبر، زبان شناس و شاعر دو زبانه از نوادر روزگار به حساب می آید."

آقای خالقی تعداد تالیفات نوایی را افزون بر ۳۰۰ عنوان می داند که شماری از مهمترین آنها به زبان فارسی هستند. مجالس النفایس، محبوب القلوب، منشات فارسی، دیوان فارسی، مثنوی منطق الطیر از آثار او است.

در این حال، اکثر ادبیات شناسان امیر علیشیر نوایی را آغازگر شعر و ادبیات زبان ازبکی می دانند و این مساله جایگاه ادبی او را در کنار کارکردهای سیاسی اش تثبیت کرده است.

رحیم ابراهیم، شاعر و نویسنده به این باور است که هر چند قبل از او هم شاعران صاحب نامی مانند لطفی هروی و گدایی بودند که به زبان ازبکی شعر سروده اند، اما نوایی در گسترش زبان وادبیات ترکی چغتایی (ازبکی) توانست نسبت به دیگر سرایندگان بیشتر همت گمارد.

او همچنین معتقد است که: "نوایی را به سبب کثرت و وسعت آثارش به زبان ترکی ازبیکی، بنیان گذار ادبیات ازبیکی می دانند."

آقای ابراهیم افزود: "او در زبان ترکی برای نخستین بار خمسه آفرید. خمسه اش شامل چهار داستان و یک اثر عرفانی – تعلیمی به نام حیرت الابرار است. او چهار دیوان شعر به زبان ازبیکی دارد. محبوب القلوب را به شیوۀ گلستان سعدی و بهارستان جامی نوشت که نظریات جامعه شناسانۀ او را بازتاب می دهد."

شفیقه یارقین از مشاوران وزارت آموزش و پرورش افغانستان معتقد است که علیشیر نوایی سعی می کرد، دانشمندان و هنرمندان آن عصر، چند مهارت همزمان را داشته باشند. او می گوید مولانا بنایی بخاطر اینکه تنها شاعر بوده و هنر دیگری را بلد نبوده است، بارها از سوی نوایی مورد عتاب قرار گرفته است.

اکثر خاورشناسان هرات قرن نهم هجری را عصر شگوفایی هنر و ادب و همتا و رقیب ایتالیای دوره رنسانس دانسته اند.

ذبیح‌الله صفا در تاریخ ادبیات ایران نوشته است: "در این عصر ذوق بلند بر سر انگشتان منتقل شده و در هنرهای چون نقاشی، معماری، کاشی‌کاری و خطاطی تجلی می‌یابد."

همچنین محمد ناصر رهیاب نویسنده و پژوهشگر افغان گفته است: "در دوره تیموری ها در هرات تولید فکر و اندیشه را نمی‌توان نادیده گرفت، در همین زمان در هرات با توجه و اهتمام امیر دانشمند دربار تیموری، علیشیر نوایی، مدرسه گوهرشاد بیگم دقیقا دست کمی از نظامیه بغداد نداشت."

از دیگر کارهای ماندگار امیر علیشیر نوایی، بناهای تاریخی در هرات است. محمد مسعود رجایی رئیس انجمن ادبی هرات می گوید: "بنابر قولی، امیر علیشیر نوایی ۳۶۰ بنای تاریخی ساخته که این تعداد جزئی از هزار و یک بنای تاریخی بوده که آرزوی ساختنش را داشت."

آقای رجایی با اشاره به اینکه اکثر بناهایی که به حمایت نوایی ساخته شده، برای منافع عمومی ساخته شده و جنبه تجملی نداشته است و این بناها شامل مدرسه، خانقاه، مسجد، کاروانسرا پل و سدهای آب بوده است. شماری از این بناها هنوز هم در افغانستان، ایران و کشورهای آسیای میانه پابرجا هستند.

نوایی در سال ۹۰۶ هجری قمری درگذشت و پیکرش را در مصلای هرات به خاک سپردند که تا حال زیارتگاه خاص و عام است.

آرامگاه او، که در جوار آرامگاه گوهر شاد بیگم و مناره‌های تاریخی هرات است، دارای گنبد قدیمی کوچک.

آرامگاه کوچک او، در سال ۱۳۸۳ خورشیدی به بهانۀ احداث آرامگاه جدید توسط بنیاد فرهنگی بابر ازبکستان، تخریب شد و تا حال هیچ اقدامی برای بازسازی آن، صورت نگرفته است.

مطالب مرتبط