افغانستان و ازبکستان همسایگی در سایه ترس و تردید

Image caption ازبکستان پرجمعیت ترین کشور و همچنین مقتدر ترین قدرت نظامی در آسیای میانه به شمار می رود

ازبکستان همسایه شمالی افغانستان با داشتن نزدیک به ۳۰ میلیون جمعیت پرجمعیت ترین کشور و همچنین مقتدر ترین قدرت نظامی در آسیای میانه به شمار می رود.

ازبکستان که در کنار جاده تاریخی ابریشم میان اروپا و آسیا موقعیت دارد، از لحاظ تاریخی و فرهنگی نیز حایز اهمیت است.

شهرهای باستانی مانند سمرقند و بخارا، یا خوارزم و وادی فرغانه که در ادبیات فارسی نام های آشنایی هستند در این کشور اند.

هرکدام از این شهرها به خاطر معماری های باشکوه و جایگاه ویژه ای که در رشد علم و فرهنگ در این منطقه داشته اند از شهرت و اهمیت خاصی برخوردار هستند.

روابط ازبکستان با افغانستان امروزی به پیش از تشکیل این دو کشور بر می گردد. زمانی که هنوز مرزهای سیاسی میان این دو کشور مشخص نشده بود و هر دو یک منطقه واحد محسوب می شدند.

امروز دو کشور مستقل افغانستان و ازبکستان ۱۳۷ کیلومتر مرز مشترک دارند که رودخانه آمو این دو کشور را از هم جدا می کند.

ازبکستان بیش از یک قرن تحت سلطه روسها بود. این کشور در ابتدا بخشی از امپراتوری روسیه و سپس به عنوان یکی از جمهوری های اتحاد جماهیرشوروی سابق در سال ۱۹۹۱ میلادی به کشور مستقلی تبدیل شد.

با ورود نیرو های شوروی تزاری به منطقه آسیای میانه و ازبکستان، افغانستان نیز دچار تحولات فراوانی شد.

انگلیس ها از بیم آمدن روس ها به شبه قاره هند در صدد تصرف افغانستان شدند و افغانستان تبدیل شد به منطقه حائل آسیای مرکزی تحت فرمان شوروی و شبه قاره هند که تحت تصرف انگلیس ها بود.

Image caption شهرهای باستانی مانند سمرقند و بخارا، یا خوارزم و وادی فرغانه که در ادبیات فارسی نام های آشنایی هستند در ازبکستان واقع اند

در طول تاریخ روابط میان مردم این دو کشور حسنه بوده است.

دربرخی موارد، مردم ازبکستان به افغانستان پناه می آوردند و گاهی هم کسانی از افغانستان امروزی در ازبکستان مسکن می گزیدند که این روند تا امروز نیز ادامه دارد .

تاش پولد یولداشوف از مقامات پیشین وزارت خارجه ازبکستان و پژوهشگر مقیم آمریکا به این باور است که افغانستان برای کشورهای ماورالنهر سابق و به ویژه ازبکستان امروزی پناهگاه خوبی درمقابل خطرات مختلف بوده است: "با آمدن نیروهای ارتش سرخ به آسیای میانه، نیرو های محلی که در مقابل نیرو های شوروی به مبارزه پرداختند و به "باسمه چی ها " شهرت داشتند، میدان را برای خود تنگ دیده و به افغانستان پناه بردند.

چون در آن زمان، مرز های سیاسی این کشورها به اندازه امروز از هم جدا نبوده و به عنوان یک منطقه مشترک به شمار می رفت و دیگر اینکه در هر دو سوی رود آمو، مردمانی با زبان، عرف و عادات و فرهنگ مشابه زندگی می کردند و از لحاظ دینی نیز مشترکاتی داشتند.

کشور های کمونیستی دوست و برادر

در زمان اتحاد شوروی، از آنجایی که در هر دو کشور رژیم کمونیستی حاکم بود، افغانستان برای جمهوری های آسیای میانه "کشور برادر و دوست" به شمار می رفت.

دکتر سراج الدین رسولی استاد علوم سیاسی در دانشگاه ویانا، به این باور است که میزان داد و ستد های سیاسی و فرهنگی در این دوره از هر زمان دیگر در تاریخ معاصر دو کشور بیشتر بوده است.

در این زمان متخصصان ازبک به افغانستان آمدند و در فارم های زراعتی، تفحص نفت و گاز، تدریس در دانشگاه ها و مراکزعلمی و تحقیق در مراکز پژوهشی افغانستان مشغول شدند.

حق نشر عکس bb
Image caption در زمان شوروی متخصصان ازبک به افغانستان آمدند و در فارم های زراعتی، تفحص نفت و گاز، تدریس در دانشگاه ها و مراکزعلمی و پژوهشی افغانستان مشغول شدند

همچنین شماری از ازبک ها در وزارتخانه ها و ادارات دولتی افغانستان به عنوان مشاور به کار گماشته شدند. علاوه بر این بیشتر اوقات دانشجویان وفرهنگیان افغان برای تحصیل، کار و یا سیاحت به ازبکستان سفر می کردند.

ازبکستان یکی از کشورهایی بود که تعداد زیادی از افغان ها به آنجا سفر می کردند و شمار زیادی از دانش آموزان و دانشجویان افغان در آنجا تحصیل کرده اند و یا به سفر های علمی رفته اند.

پس از استقلال ازبکستان

با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، افغانستان از نخستین کشورهایی بود که استقلال ازبکستان را به رسمیت شناخت.

تنها یک سال پس از اعلام استقلال آن کشور، افغانستان در پائیز ۱۹۹۲ میلادی در زمان ریاست جمهوری برهان الدین ربانی روابط دیپلماتیک خود را به سطح سفارت خانه ها با جمهوری ازبکستان برقرار کرد و روابط میان دوکشور وارد مرحله جدیدی شد.

همزمان با آن که ازبکستان از اتحاد جماهیر شوروی مستقل شد، در افغانستان رژیم کمونیستی سقوط کرد و افغانستان درگیر جنگ داخلی شد.

در زمان جنگ های داخلی در افغانستان، ازبکستان ابتکار ایجاد گروه شش به علاوه دو را در دست داشت که سعی می کردند راهی برای پایان جنگ در افغانستان بیابند.

این گروه تا حادثه یازدهم سپتمبر ۲۰۰۱ نیز وجود داشت.

این گروه شامل شش همسایه افغانستان به علاوه ایالات متحده آمریکا و و روسیه بود.

ازبکستان از سال ۲۰۰۸ میلادی بار دیگر پیشنهاد احیای این گروه را برای حل بحران افغانستان مطرح کرد و خواستار افزودن ناتو به این گروه شد، یعنی تشکیل گروه ۶ به علاوه ۳. ولی تشکیل چنین گروهی بنا بر دلایل مختلفی از حمایت گسترده ای برخوردار نشد.

عده ای ازبکستان را متهم می کنند که در جنگ های داخلی از یکی از جناح های درگیر به رهبری ژنرال عبدالرشید دوستم که ازبک تبار و اهل شمال افغانستان است، حمایت می کرد.

ژنرال دوستم در آن سالها کنترل 9 ولایت در شمال افغانستان را در دست داشت.

حق نشر عکس junbesh.net
Image caption عده ای ازبکستان را متهم می کنند که در جنگ های داخلی از یکی از جناح های درگیر به رهبری ژنرال عبدالرشید دوستم که ازبک تبار و اهل شمال افغانستان است، حمایت می کرد

اما جان مک کارتنی دیپلمات پیشین بریتانیایی و پژوهشگر مسائل آسیای میانه به این باور است که گرچه مشترکات نژادی و زبانی محور روابط ازبکستان با برخی از گروه های سیاسی در داخل افغانستان وجود داشت اما این روابط ناشی از هراسی بود که ازبکستان از نفوذ گروه های تندرو به داخل خاک خود داشت و برای حفاظت از مرزهای جنوبی خود مجبور به حمایت از برخی گروه ها در داخل افغانستان شد.

تاش پولاد یولداشوف، پژوهشگر ازبکستانی مقیم آمریکا می گوید: پس از آنکه افغانستان وارد جنگ های داخلی شد، ازبکستان از طریق همکاری با برخی از طرف های درگیر در افغانستان مانند جناح ژنرال عبد الرشید دوستم و برخی دیگر گروه ها، باز هم روابط خود را به نحوی با افغانستان ادامه داد.

در این مدت ازبکستان در برخی از پروژه های عمرانی در برخی نقاط افغانستان نیز سهم گرفت و روابط بازرگانی میان دو کشور ادامه داشت.

علاوه بر این تجارت غیرقانونی مواد مخدر نیز دراین زمان رونق داشت.

ازبکستان نیز اسلحه و تجهیزات نظامی که از گذشته برایش باقی مانده بود را باید جایی می فروخت و افغانستان بازار خوبی بود برای اسلحه ازبکستان.

در این دوره، ازبکستان از راه های غیر قانونی سلاح و تجهیزات نظامی به افغانستان فروخت.

سیاست بر مبنای بیم و هراس

با آنکه افغانستان و ازبکستان مشترکات تاریخی و فرهنگی زبانی زیادی دارند، روابط میان این دو کشور نتوانست به گونه ای که انتظار می رفت گسترش یابد.

به باور سراج الدین رسولی، دولت ازبکستان که به رهبری اسلام کریموف یکی از دولت های مستبد در آسیای میانه به شمار می رود، سیاست خارجی خود را نیز بر اساس ترس از خارج پایه گذاری کرد و چنین سیاستی مانع از گسترش روابط فرهنگی میان دو کشور شد.

آقای رسولی می گوید: آمد و رفت مردم از طریق مسیر حیرتان به ازبکستان به صورت خیلی محتاطانه صورت می گیرد، نظارت از مرز و برخورد پلیس و دولت ازبکستان از زمان شوروی تغییر چندانی نکرده است و از ازبکستان نیز مسافرت مردم به افغانستان خیلی اندک و انگشت شمار است. دولت بنا بر بیمی که دارد اجازه نمی دهد این روابط توسعه یابد."

Image caption "ازبکستان در روابطش با افغانستان پیوسته یک سیاست دفاعی مبتنی بر بیم و هراس را داشته است"

جان مک کارتنی نیز نظر مشابهی دارد.

به باور او دلیل سیاست محافظه کارانه ازبکستان در قبال افغانستان ناشی از دیدگاه به ارث برده آن کشور از زمان اتحاد شوروی بوده و ازبکستان در روابطش با افغانستان پیوسته یک سیاست دفاعی مبتنی بر بیم و هراس را داشته است.

به نظر جان مک کارتنی سیاست خارجی ازبکستان با افغانستان یک استثنا نیست.

این کشور با تمامی همسایه هایش رفتار مشابهی داشته است و هدف اساسی چنین سیاستی حفظ قدرت دولت مرکزی تحت امر اسلام کریموف بوده است.

روابط با دولت جدید افغانستان

در زمان حاکمیت طالبان بر بخش های بزرگی از افغانستان، روابط دیپلماتیک میان افغانستان و ازبکستان خیلی کمرنگ بود.

مرز رسمی میان دو کشور بسته شد و ازبکستان دولت طالبان را به رسمیت نشناخت.

اما پس از سرنگونی رژیم طالبان و ایجاد دولت جدید با حمایت بین المللی در افغانستان، ازبکستان روابط خود با افغانستان را از سر گرفت.

سفارت ازبکستان در افغانستان دوباره گشایش یافت.

با آمدن نیرو های بین المللی به رهبری آمریکا در افغانستان، ازبکستان به یکی از مسیر های عمده تدارکات نیرو های بین المللی در افغانستان بدل و از اهمیت ویژه ای برخوردار شد.

در حال حاضر نزدیک به ۷۰ درصد مواد سوختی افغانستان از طریق ازبکستان تامین می شود.

در سال ۲۰۱۱ واردات ازبکستان از افغانستان بیش از ۱۴۳هزار تن بوده است.

در حالی که صادرات این کشور به افغانستان حدود ۶۲۵ هزارتن بوده است و بیش از ۳ میلیون و ۱۰۰ هزار تن ترانزیت از مسیر ازبکستان به افغانستان آمده است.

سایه قدرت های بزرگ بر روابط دو کشور

سرکوب معترضان در شهر اندیجان ازبکستان از سوی نیرو های دولتی این کشور در سال ۲۰۰۵ که منجر به قتل صد ها تن شد روابط میان ازبکستان و غرب را تیره کرد.

آمریکا و اتحادیه اروپا در پی انتقاد از دولت ازبکستان و متهم کردن حکومت آقای کریموف به نقض حقوق بشر بر آمدند.

اتهاماتی که از سوی دولت ازبکستان همواره رد شده است.

همچنین ازبکستان با قاطعیت تمام به این اتهامات واکنش نشان داد، رسانه های غربی از ازبکستان اخراج شدند و ورود دیپلمات های غربی در این کشور با محدودیت هایی مواجه شد.

این تیرگی روابط محدودیت هایی را بر روند تامین نیازهای نیروهای ناتو مستقر در افغانستان در پی داشت.

جان مک کارتنی به این باور است که روابط ازبکستان با غرب مبتنی بر اقدامات مقطعی بوده و هر نوع تغییر در روابط ازبکستان با غرب، بر روابط این کشور با افغانستان نیز اثر گذاشته است.

اقتصاد بیشتر کشورهای آسیای میانه به روسیه وابسته است.

سالانه تعداد زیادی افراد از کشور های آسیای میانه به ویژه ازبکستان بر ای اشتغال به روسیه می روند.

در برخی موارد، ازبکستان از روسیه به عنوان مدافع خود در مقابل قدرت های بزرگ غربی به ویژه آمریکا استفاده می کند.

اما تاش پولاد یولاداشوف با اذعان نقش روسیه در سیاست های دولت ازبکستان به این باور است که بنا بر کیش شخصیت که اسلام کریموف رئیس جمهوری ازبکستان ازخود ساخته است، روسیه مستتقیما در سیاست خارجی ازبکستان دخالت نمی تواند و دولت ازبکستان در حال حاضر بیشتر به سوی غرب تمایل دارد.

ترس از شوریشان اسلام‌گرا

در سال های اخیر یکی از موارد نگرانی ازبکستان فعالیت حرکت اسلامی ازبکستان در مرز های شمالی افغانستان است.

حرکت اسلامی ازبکستان به رهبری طاهر یولداش و جمعه نمنگانی، در زمان حاکمیت طالبان وارد افغانستان شد.

این گروه در گذشته ها نیز توانسته بود، چندین بار دولت اسلام کریموف را با چالش هایی مواجه سازد.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption حرکت اسلامی ازبکستان به رهبری طاهر یولداش و جمعه نمنگانی، در زمان حاکمیت طالبان وارد افغانستان شد و در گذشته چندین بار دولت اسلام کریموف را با چالش هایی مواجه ساخته است

در زمان حاکمیت طالبان، افراد وابسته به حرکت اسلامی ازبکستان، در داخل افغانستان پناهگاه امنی یافته بودند.

پس از فروپاشی حکومت طالبان در سال های اخیر، افراد متعلق به این گروه در مناطق مرزی میان افغانستان و پاکستان، پناه بردند و به فعالیت خود ادامه دادند.

پس از کشته شدن طاهر یولداش رهبر این گروه در وزیرستان پاکستان توسط جنگنده های بدون سرنشین آمریکایی، خبر هایی در مورد فعالیت این گروه در مرز های شمالی افغانستان نیز منتشر شد.

شماری از افراد وابسته به حرکت اسلامی ازبکستان در شمال افغانستان کشته و یا دستگیر شدند. این موضوع بار دیگر نگرانی های دولت ازبکستان را افزایش داد.

نظیف کارگر مسئول سیاسی سفارت افغانستان در تاشکند تاکید دارد که هر دو کشور در زمینه مبارزه با دهشت افکنی، سیاست مشترکی را دنبال می کنند و قرار است در آینده نزدیک برای گسترش همکاری ها میان دو کشور تفاهمنامه هایی در زمینه مبارزه با دهشت افکنی، جلوگیری از قاچاق مواد مخدر امضا شود.

روابط اقتصاد و بازرگانی

امروزه پل دوستی میان افغانستان و ازبکستان که بر فراز رود آمو اعمار شده، یکی از گذرگاه های عمده اتصال افغانستان به آسیای میانه به ویژه ازبکستان به شمار می ورد.

این پل در روابط این دو کشور نیز نقش به سزایی داشته است. روابط میان این دو کشور را می شود از وضعیت پل نیز دریافت. در زمان رژیم طالبان، پل دوستی میان دو کشورمسدود بود. اما حالا، این پل یکی از گذرگاه های عمده برای تدارکات کالاهای بازرگانی شهروندان افغان و همچنین مسیر عمده برای انتقال مواد مورد نیاز نظامیان بین المللی در داخل افغانستان است.

حمل و نقل کالا های بازرگانی و تدارکات نیرو های بین المللی از مسیر بندر حیرتان برخلاف دیگر بندرهای افغانستان به وسیله کشتی از طریق رود آمو، توسط کامیون ها و قطار و خط آهن صورت می گیرد و این مساله بندر حیرتان را نسبت به بنادر دیگر افغانستان متمایز می سازد.

اما با همه این مزایا روابط بازرگانی و تجاری میان این دو کشور ناهمگون و نا متناسب بوده است. سالانه بالغ به نزدیک به پانزده میلیون دلار کالا های بازرگانی افغانستان وارد ازبکستان می شود. اما این مقدار در مقایسه با واردات افغانستان از ازبکستان بسیار نا چیز است. میزان صادرات ازبکستان به افغانستان، سالانه به بیش از دو صد میلیون دلار می رسد.

Image caption پل دوستی میان افغانستان و ازبکستان که بر فراز رود آمو اعمار شده، یکی از گذرگاه های عمده اتصال افغانستان به آسیای میانه به ویژه ازبکستان به شمار می ورد

دولت افغانستان در سال های گذشته، قرار داد هایی را برای گسترش روابط اقتصادی و بازرگانی میان دو کشور امضا کرده است.

بر بنیاد این قرارداد ها که در سال ۲۰۰۷ نیز به امضا رسید، دولت ازبکستان موافقت کرد تا به افغانستان در بخش های ترانزیت و ترابری، انتقال مقدار بیشتر انرژی برق، جاده سازی، زراعت و آبیاری و گردشگری کمک کند.

همچینین دولت ازبکستان وعده داد تا واردات خود از افغانستان را نیز افزایش دهد.

همایون احسان، استاد اقتصاد دانشگاه بلخ می گوید که بنا بر سیاست های حاکم در هر دو کشور، افغانستان و ازبکستان نتوانسته اند از مزایای اقتصادی همدیگر بهره مند شوند: "دولت ازبکستان سیاست اقتصادی بسته ای دارد و خواهان گسترش روابط اقتصادی با کشور های همسایه نیست. دولت افغانستان نیز با آنکه ظاهرا تلاش می کند تا روابط خوب اقتصادی با ازبکستان داشته باشد اما تلاش های لازم را برای گسترش این روابط به خرج نداده است."

اتصال شبکه ی برق ازبکستان به کابل پایتخت افغانستان نیز یکی از بزرگترین پروژه های تامین انرژی در افغانستان است و حالا اولین راه آهن افغانستان نیز در این مسیر احداث شده است.

این راه آهن شهر ترمذ ازبکستان را به بندر حیرتان و شهر شمالی مزارشریف وصل می کند. این راه آهن که نخستین راه آهن افغانستان است، ۷۵ کیلومتر است و به هزینه ۱۷۰ میلیون دلار از کمک های بانک آسیایی احداث شده است.

آینده روابط دو کشور

جان مک کارتنی کارشناس مسائل آسیای میانه به این باور است که دولت ازبکستان از وضعیت در افغانستان پس از سال ۲۰۱۴ میلادی سخت نگران است و از این رو احتمال آن می رود که دولت ازبکستان به سیاست های محافظه کارانه پیشین خود یعنی به سیاست های پیش از سال ۲۰۰۱ بازگردد: "تصور می کنم که دولت ازبکستان از آنچه که در افغانستان خواهد گذشت سخت نگران است. ازبکستان هیچ گاه به توانایی دولت افغانستان برای کنترل بخش های وسیع کشور به شمول مرز های شکننده اش باور ندارد."

با توجه به مشکلات و مشترکاتی که میان افغانستان و ازبکستان وجود دارد، روابط این دو کشور مانند موج آب های رود آمو در نوسان بوده است.

گاه خروشان و گاه هم ملایم و نرم.

ولی به دور از روابط سیاسی و سیاستمداران آنچه ماندگار به نظر می رسد، روابط مردمان دو سوی این مرزی سیاسی است.