تاجیکستان و افغانستان، دو همسایه با تجارب مشابه

Image caption روسای جمهوری افغانستان و تاجیکستان روابط میان کشورهایشان را "بهترین نمونه از روابط سیاسی در منطقه" توصیف کرده اند

تاجیکستان کوچک ترین و فقیر ترین همسایه افغانستان به شمار می رود اما پیوندهای فرهنگی، زبانی و تاریخی نزدیک روابط میان دو کشور را همیشه محکم نگهداشته است.

در سطح سیاسی نیز روسای جمهوری دو کشور روابط میان کشورهایشان را "بهترین نمونه از روابط سیاسی در منطقه" توصیف کرده اند.

در کنار فرهنگ و زبان مشترک، در یک دهه اخیر انرژی، ترانزیت و تجارت نیز به عناصر مهم رابطه میان تاجیکستان و افغانستان بدل شده است.

تاجیکستان با حدود ۱۳۰۰ کیلومتر مرز مشترک پس از پاکستان طولانی ترین مرز را با افغانستان دارد.

مرز افغانستان و تاجیکستان در قرن نوزده میان روسیه تزاری، بریتانیا و دولت آن زمان افغانستان مشخص شد.

جمهوری تاجیکستان شوروی

پیش از استقلال تاجیکستان در دهه هشتاد میلادی و زمانی که اتحاد شوروی به افغانستان حمله ور شد، جمهوری تاجیکستان بعنوان عضوی از اتحاد شوروی رابطه نزدیک با افغانستان تامین کرد.

شماری زیادی از شهروندان تاجیک به دلیل آشنایی با فرهنگ و زبان، به افغانستان آمدند و به کارهای ترجمه و مشوره های فرهنگی به نیروهای اتحاد جماهیر شوروی در افغانستان مشغول شدند.

رهنورد زریاب داستان نویس شهیر افغان که در آن زمان از مسئولان فرهنگی دولت بود، می گوید روابط فرهنگی افغانستان و تاجیکستان در زمان شوروی ها به اوجش رسید.

Image caption در زمان شوروی شهروندان تاجیک به دلیل آشنایی با فرهنگ و زبان، به افغانستان آمدند و به کارهای ترجمه و مشوره های فرهنگی به نیروهای اتحاد جماهیر شوروی در افغانستان مشغول شدند

به گفته او فعالیت های هنری و فرهنگی میان دو کشور از نظم بیشتری برخوردار بود و درین راستا برنامه ریزی هایی هم از سوی دولت افغانستان و هم از سوی مقامات جمهوری تاجیکستان تحت اداره شوروی صورت می گرفت.

احسان زروان که مسایل تاجیکستان را در بی بی سی دنبال می کند، خود در آن زمان در افغانستان بود.

آقای زروان بر نقش افغانستان در احیای زبان فارسی در تاجیکستان دهه هشتاد میلادی تاکید می کند.

به گفته او زمانی که مترجمان و فرهنگیان تاجیک از افغانستان به تاجیکستان برگشتند، تلاش کردند تا اصطلاحات وارد شده روسی را با "کلمات فارسی که در افغانستان آموخته بودند" تعویض کنند.

آقای زروان می گوید موسیقی نیز در نزدیک ساختن دو کشور در آن زمان نقش مهم داشت.

به گفته او " کنسرت های آوازخوانان تاجیک و افغان پیوسته در کابل و دوشنبه برگزار می شد و خرما شیرین آوازخوان مشهور تاجیک پس از چندین اجرا در افغانستان، در میان افغانها به گوگوش تاجیکستان شهرت یافته بود."

روابط با تاجیکستان مستقل

Image caption خرما شیرین آوازخوان مشهور تاجیکستان در میان افغانها در دهه هشتاد میلادی به "گوگوش تاجیکستان" شهرت یافته بود

با آغاز دهه نود میلادی و تغییرات گسترده در تاجیکستان و افغانستان، روابط میان دو کشور وارد یک مرحله جدید شد.

تاجیکستان تازه استقلال خود را به دست آورده بود و بلافاصله در دامن جنگ داخلی سقوط کرد.

در افغانستان نیز دولت مجاهدین به پیروزی رسیده بود و مخالفان مسلح دولت تاجیکستان که خود را به مجاهدین افغان نزدیک می دانستند، انتظار کمک داشتند.

ده ها هزار شهروند تاجیک به افغانستان پناهنده شدند و دولت تحت حمایت روسیه در تاجیکستان از افغانستان می خواست تا به مخالفانش اجازه ندهد از خاک این کشور علیه این دولت فعالیت کنند.

عتیق الله بریالی که مشغول پژوهش روابط افغانستان با همسایه های این کشور است، می گوید رابطه افغانستان با تاجیکستان تازه به استقلال رسیده در نیمه اول دهه نود میلادی تحت شعاع سه عامل عمده قرار داشت.

" اول از هم پاشیدن اتحاد شوروی، دوم عدم آمادگی دولت تاجیکستان برای ایجاد یک دولتی که بتواند حضور سرتاسری را در کشور داشته باشد و سوم هم دولت نوپای مجاهدین در افغانستان که براساس نگاه ایدیولوژیک یک جانب درگیر در جنگ های داخلی تاجیکستان را حمایت می کرد. بنا این سه عامل فرصت تامین رابطه دلخواه میان دو کشور را میسر نساخت."

از همین زمان بود که مناطق مرزی میان تاجیکستان و افغانستان نا امن شد و نگرانی روسیه از عبور قاچاقچیان مواد مخدر و بنیادگرایان مذهبی موجب شد تا این کشور شمار معینی از نیروهای مرزی خود را در مناطق مرزی تاجیکستان مستقر کند.

اما این نگرانی ها در تاجیکستان زمانی بسیار بالا گرفت که گروه طالبان در سال ۱۹۹۶ کابل را به تصرف خود آوردند و با پیشروی سریع به جانب شمال افغانستان به مرزهای تاجیکستان نزدیک می شدند.

در همین زمان معاهده صلح دولت تاجیکستان و مخالفان دولت این کشور نیز به امضا رسید.

این معاهده با میانجیگری سازمان ملل، ایران و برهان الدین ربانی رئیس جمهوری پیشین افغانستان امضا شد.

آقای بریالی می گوید امضای این معاهده آغازگر فصل جدیدی میان تاجیکستان و افغانستان بود.

Image caption در امضای معاهده صلح تاجیکان شماری از رهبران افغانستان نقش کلیدی داشتند

اما غفور لیوال رئیس مرکز مطالعات استراتیژیک افغانستان می گوید تاجیکستان پس از امضای این معاهده به حمایت از یکی از گروه های درگیر در جنگ افغانستان پرداخت و نتوانست نسبت به تحولات افغانستان نقش بی طرفانه داشته باشد.

به گفته او "تاجیکستان به طرفداری از یکی از طرفهای جنگ موسوم به ائتلاف شمال تمایل داشت و حتی در این زمان یک پایگاه نظامی و تقویتی را در اختیار ائتلاف شمال قرار داد".

تاجیکستان و افغانستان پس از طالبان

رابطه سیاسی: پس از سقوط طالبان و حمله ائتلاف بین المللی به رهبری آمریکا به افغانستان، تاجیکستان در کنار این ائتلاف از دولت جدید افغانستان حمایت کرد و روابط دوستانه ای با این دولت داشته است.

غفور لیوال می گوید در این زمان تاجیکستان با آوردن تغییرات در سیاست خود نسبت به افغانستان گام های مثبتی را برای ایجاد یک رابطه نزدیک با همسایه ای جنوبی خود برداشت.

عتیق الله بریالی می گوید روابط دو کشور پس از سال ۲۰۰۱ در سه محور قابل بررسی است.

"نخست به عنوان دو کشور همسایه که برای یکدیگر به دلایل فرهنگی، زبانی و جغرافیایی جایگاه ممتاز قایل هستند. دوم رابطه افغانستان، تاجیکستان و ایران به عنوان سه کشور هم زبان که در سالهای اخیر توافقات متعدد همکاری در زمینه های مختلف امضا کرده اند. و سوم هم رابطه ی هردو کشور در چارچوب همکاریهای ائتلاف بین المللی است و تاجیکستان در این زمینه کمک های زیادی به نیروهای ائتلاف بین المللی مستقر در افغانستان کرده است."

Image caption افغانستان، تاجیکستان و ایران به عنوان سه کشور هم زبان در سالهای اخیر توافقات متعدد همکاری در زمینه های مختلف امضا کرده اند

اقتصاد و تجارت: زمینه های اقتصادی میان تاجیکستان و افغانستان شاهد بیشترین پیشرفت در سالهای اخیر بوده است.

حجم تجارت میان دو کشور در یک دهه گذشته بیست برابر افزایش یافته و به حدود ۱۳۰ میلیون دلار آمریکا رسیده است.

ساختن یک پل استراتژیک بر فراز رود خانه آمو در سال ۲۰۰۷ بازارهای دو کشور را عملا به یک دیگر وصل کرد و مبادلات تجاری دو کشور را متحول ساخت.

تا کنون چندین قرار داد مهم مربوط به توسعه همکاری ها در زمینه انرژی میان دو کشور به امضا رسیده است.

مهمترین آنها قرارداد پنجصد میلیون دلاری انتقال انرژی برق تاجیکستان به پاکستان از راه افغانستان است که یکی از مهمترین پروژه های اتصال آسیای میانه به آسیای جنوبی از راه افغانستان است.

این پروژه از حمایت مالی بانک جهانی، بانک توسعه آسیایی و بانک اسلامی توسعه برخوردار است.

تاجیکستان دارای بزرگترین منابع نیروی برق آبی در منطقه است و هم اکنون برای صادرات برق به افغانستان با کشور همسایه اش ازبیکستان در حال رقابت است.

در نشست اخیر سران در شهر دوشنبه نیز یادداشت تفاهمی برای احداث یک راه آهن میان تاجیکستان، افغانستان و ایران امضا شد.

با این حال سیف الدین سیحون استاد اقتصاد در دانشگاه کابل می گوید با درنظرداشت ظرفیت های موجود، همکاری های اقتصادی میان افغانستان و تاجیکستان به مراتب زمینه های بیشتر برای توسعه دارد.

آقای سیحون می گوید "به ویژه امضای توافقنامه های بیشتری تجاری، فراهم شدن سهولت های رفت و آمد و صدور ویزا میان دو کشور لازمی است ."

تاجیکستان و افغانستان در یک دهه اخیر روابط خود را درچارچوب سازمان های همکاری های منطقه یی نیز گسترش داده اند.

هر دو کشور عضوی چندین سازمان منطقه ای از جمله سازمان اقتصادی "اکو" و برنامه همکاری اقتصادی منطقه یی آسیای میانه یا "کرک" هستند.

رابطه فرهنگی: فرهنگ و زبان مشترک دو مفهوم آشنای است که در نخستین تعریف از رابطه افغانستان و تاجیکستان مطرح می شود.

Image caption این پل استراتژیک بر فراز دریای آمو در سال ۲۰۰۷ افتتاح شد و عملا بازارهای تاجیکستان و افغانستان را به یکدیگر وصل کرده است

فارسی دری که در افغانستان یکی از زبان های رسمی این کشور است، در تاجیکستان با نام فارسی تاجیکی زبان رسمی و ملی این کشور نیز هست.

تاجیکهای افغانستان نیز به عنوان یکی از گروه های بزرگ قومی در این کشور خود را با تاجیکهای تاجیکستان که اکثریت این کشور را تشکیل می دهند، هم نژاد می دانند.

رهنورد زریاب نویسنده افغان می گوید "میان فرهنگیان و شاعران دو کشور همکاری چشمگیری در سطح غیر رسمی وجود دارد اما هیچ گونه قراردادهای رسمی در زمینه های فرهنگی بین دو کشور وجود ندارد."

آقای زریاب می گوید ظرفیت های زیادی برای همکاری فرهنگی میان دو کشور میسر است اما به گفته او علت اساسی کم رنگ بودن این همکاری، "وضعیت نابسامان فرهنگی در داخل افغانستان و نبود برنامه ای در این زمینه" است.

در این میان قصه موسیقی میان دو کشور متفاوت است.

در سالهای اخیر تاجیکستان به یکی از مهمترین بازارهای تهیه و تولید آهنگ های آوازخوانان افغان تبدیل شده است.

هارون راعون شاعر افغان که سالها در تاجیکستان زندگی کرده و با صنعت موسیقی در هر دو کشور آشنایی دارد می گوید "سرسبزی و پاکیزگی تاجیکستان، ارزان بودن تهیه کلیپ های موسیقی و دیگر توانایی های بالای هنری، آوازخوانان زیادی را از افغانستان برای تهیه و ضبط ویدیوکلیپ های آهنگهای شان به تاجیکستان کشانده است."

از سوی دیگر موسیقی تاجیکستان در افغانستان علاقه مندان بیشماری دارد و افغانها در داخل و خارج از مهمترین مخاطبان موسیقی تاجیکستان به شمار می روند.

از آنطرف احمد ظاهر محبوب ترین آواز خوان افغان در سه دهه اخیر در تاجیکستان کمتر از افغانستان محبوب نیست.

Image caption احمد ظاهر محبوب ترین آواز خوان افغان در تاجیکستان نیز کمتر از افغانستان محبوب نیست

هارون راعون می گوید احمد ظاهر چنان از محبوبیت گسترده در میان تاجیکها برخوردار است که تقریبا همه آوازخوانان تاجیک آهنگ ها او را بازخوانی کرده اند.

مرز مشترک و چالش های امنیتی

افغانستان پس از پاکستان طولانی ترین مرز را با تاجیکستان دارد.

ولایات بدخشان، تخار و قندز در شمال شرق افغانستان با ولایات ختلان و بدخشان خود مختار تاجیکستان در جنوب این کشور هم مرز هستند.

مرز دو کشور را بیشتر دو رودخانه آمو و پنج از هم جدا می سازد.

عزیز بارز دپلمات سابق افغان در تاجیکستان می گوید با وجود حاکمیت ۷۰ ساله شوروی، مردمان دو سوی مرز روابط فرهنگی و مشترک شان را حفظ کرده اند.

آقای بارز می گوید " در بسا موارد خانواده هایی وجود دارند که در دو سوی مرز با شهروندی های متفاوت مثلا افغان یا تاجیک زندگی می کنند، اما رابطه خونی و رشته داری با هم دارند و این رابطه را همچنان حفظ کرده اند. چنین مثال های را می توان در هر دو بدخشان افغانستان و تاجیکستان، در کولاب و تخار و یاهم در قرغان تیپه و در قندز یافت."

اما این مرز طولانی، شبیه دیگر مرزهای افغانستان عاری از چالش های امنیتی نیست.

نگرانی تاجیکستان در این زمینه بیشتر است و البته به دلایل کاملا روشن.

این مرز یکی از مهمترین مسیرهای قاچاق مواد مخدر از افغانستان به روسیه و کشورهای غربی است.

تاجیکستان همچنین از ورود ستیزه جویان مذهبی از طریق این مرز به خاک خود همواره نگران بوده است.

عزیز آریانفر پژوهشگر و رئیس پیشین دفتر مطالعات استراتژیک وزارت خارجه افغانستان در مورد این نگرانی ها می گوید " در تاجیکستان، افغانستان همیشه به عنوان کانون گسترش بی ثباتی به طرف آسیای میانه و به ویژه تاجیکستان نگریسته می شود."

به گفته آقای آریانفر تروریسم و مواد مخدر نگرانی اصلی تاجیکستان است که از افغانستان منشا می گیرد.

آقای آریانفر می افزاید "تاجیکستان هراس دیگری که این ها روزها دارد از چشم انداز افغانستان بعد از ۲۰۱۴ است. تاجیکها نگران اند که نیروهای تندرو دوباره در افغانستان به قدرت برسند، تاجیکستان اولین کشوری خواهد بود که در معرض خطر مهلک تروریسم قرار خواهد گرفت."

در حالیکه به گفته آقای آریانفر تاجیکستان نگران خروج نیروهای ناتو از افغانستان است، اما از سوی دیگر به نظر نمی رسد تاجیکستان از حضور دراز مدت نظامی غرب در افغانستان نیز استقبال کند.

دولت تاجیکستان تا کنون واکنش رسمی در مورد امضای موافقتنامه همکاریهای استراتژیک میان افغانستان و آمریکا ابراز نکرده است.

اما با توجه به اینکه تاجیکستان به صورت سنتی بخشی از قلمرو تحت نفوذ روسیه به شمار می رود، موضع گیری آن احتمالا شبیه موضع گیری روسیه باشد.

روسیه مخالف حضور دراز مدت نیروهای آمریکایی در افغانستان است.

مطالب مرتبط