افغانستان و ترکمنستان؛ همسایگی بی‌درد سر

به روز شده:  18:42 گرينويچ - سه شنبه 12 ژوئن 2012 - 23 خرداد 1391

ترکمنستان به دلیل داشتن سیاست خارجی مبتنی خط مش "بیطرفی مثبت" در دو دهه گذشته با تمامی حکومت ها و رژیم های حاکم در افغانستان روابط خوب داشته است

ترکمنستان، کشوری با بیابان های فراخ و گله های بی شمار مواشی، در شمال و شمال غرب ۷۴۴ کیلو متر مرز مشترک با افغانستان دارد.

بزرگترین چاه های منابع طبیعی به ویژه نفت و گاز در دل ریگستان های این کشور مدفون هستند.

ترکمنستان با بیش از پنج میلیون نفر کم جمیعترین کشور در بین ممالک آسیای میانه است.

گذشته رابطه دو کشور

در سال ۱۹۲۴ ترکمنستان به یکی از جمهوری ها اتحاد شوروی تبدیل شد.

اما بنا بر مقاومت شدیدی که روس ها در ترکمنستان با آن مواجه شدند، دولت شوروی سیاست سختگیرانه تری را در مقایسه با دیگر جمهوری های آسیای میانه در ترکمنستان روی دست گرفت.

در افغانستان نیز با روی کار آمدن حزب دموکراتیک خلق در سال ۱۹۷۸ رژیم کمونستی حاکم شد .

رژیمی که از حمایت اتحاد جماهیر شوروی برخوردار بود.

اما به گفته اسماعیل منشی با آنکه رژیم کمونیستی در هردو کشور حاکم بود اما به دلیل سیاست بسته ای اتحاد شوروی در ترکمنستان، روابط آن با افغانستان و ترکمن های افغانستان بسیار محدود بود.

رابطه دو کشور پس از سقوط اتحاد شوروی

افغانستان از اولین کشورهایی بود که استقلال ترکمنستان را به رسمیت شناخت

تامین رابطه فعال سیاسی میان ترکمنستان و افغانستان به دو دهه اخیر بر می گردد.

ترکمنستان پس از استقلال در سال ۱۹۹۱ میلادی در پی آن شد تا روابط با همسایه های خود را گسترش دهد.

افغانستان از اولین کشورهایی بود که استقلال ترکمنستان را به رسمیت شناخت.

صفر مراد نیازوف که از سال های ۱۹۸۵ ریاست حزب کمونست ترکمنستان را به عهده داشت، پس از استقلال، خود را رئیس جمهوری مادام العمر این کشور و "ترکمن باشی" یا بزرگ ترکمن ها اعلام کرد.

او که تا زمان مرگش در سال ۲۰۰۶ رئیس جمهوری این کشور بود، سیاست خارجی ترکمنستان را بی طرفی مثبت نام نهاد.

در سال ۱۹۹۵ همین خط مشی اساس سیاست خارجی این کشور قرار گرفت و ثبت سازمان ملل متحد شد.

از همین رو ترکمنستان در منازعات داخلی افغانستان در مقایسه با دیگر همسایه های این کشور کمترین نقش را داشته است.

به گفته عزیز آریانفر رئیس پیشین دفتر مطالعات استراتژیک وزارت خارجه افغانستان، سیاست بی طرفی ترکمنستان باعث شد که این کشور در دوره های مختلف با حکومت های افغانستان "روابط محتاطانه و حسنه" داشته باشد.

با آنکه حکومت طالبان از سوی شماری معدودی از دولت های جهان به رسمیت شناخته شده بود و بیشتر کشور های جهان هیچ گونه رابطه دیپلماتیک با رژیم طالبان نداشتند، ترکمنستان رابطه خوب دیپلماتیک با رژیم طالبان برقرار کرد.

وکیل احمد متوکیل وزیر خارجه پیشین حکومت طالبان می گوید که یکی از دلایل عمده ای این رابطه خوب با ترکمنستان، بی طرفی این کشور در مسایل افغانستان بود.

به گفته او "ترکمنستان خواهان ایجاد روابط تجاری بود و من فکر می کنم سیاست خارجه دولت ترکمنستان به طور دقیق و سنجیده شده ای برنامه ریزی شده بود. از این رو، روابط شان با ما خیلی خوب بود. ما نیز از روابط و همسایگی با ترکمنستان خوشنود بودیم ."

تلاش ها برای احداث خط لوله ای گاز ترکمنستان و انتقال منابع انرژی آسیای میانه به پاکستان از مسیر افغانستان توسط شرکت های آمریکایی، نیز یکی از عوامل نزدیکی دولت ترکمنستان با رژیم طالبان محسوب می شود.

طرح احداث خط لوله ای گاز ترکمنستان، افغانستان وپاکستان برای نخستین بار در دهه نود میلادی زمانیکه طالبان در بخش های وسیع از افغانستان حاکمیت داشتند، مطرح شد

دکتر سراج الدین رسولی استاد علوم سیاسی در دانشگاه وین، نقش پاکستان و همچنین سودی را که این کشور از این خط لوله بدست می آورد، در تامین روابط حسنه میان دولت ترکمنستان با طالبان، موثر می داند.

او به این باور است که پاکستان به همین دلایل تضمین های لازم را به ترکمنستان داده بود و همچنین طالبان "به عنوان نیروی تحت حمایت پاکستان، منافع پاکستان را با ایجاد روابط حسنه با ترکمنستان حفظ می کردند".

طرح احداث خط لوله ای گاز ترکمنستان برای نخستین بار در دهه نود میلادی زمانیکه طالبان در بخش های وسیع از افغانستان حاکمیت داشتند، مطرح شد.

در آن زمان دو شرکت نفت و گاز بین المللی، شرکت آمریکایی یونیکال و شرکت آرژانتینی بریداس، خواهان انتقال گاز ترکنستان از مسیر افغانستان به پاکستان بودند.

نماینده های طالبان نیز برای گفتگو با شرکت یونیکال در سال ۱۹۹۷ میلادی، سفری به آمریکا داشتند.

اما با وجود همه تلاش های شرکت های بین المللی، و توافقات حاصله از سه جانب ترکمنستان، پاکستان و افغانستان، آغاز کار این پروژه به تاخیر افتاد.

وکیل احمد متوکل می گوید رقابت های منطقه ای دلیل اصلی ناکام ماندن اجرای این پروژه بوده است.

او می گوید " دولت ترکمنستان که تحت تاثیر روسیه قرار داشت، شرکت آرژانتینی بریداس را بر شرکت آمریکایی یونیکال ترجیح می داد. افغانستان در این موضوع نقشی چندانی نداشت، سیاست های منطقه ای منجر به ناکامی این برنامه شد. ایران علاقمند بود که این خط لوله از خاک آنها عبور کند. روسیه نمی خواست که یک شرکت آمریکایی کار این خط لوله را بدست بگیرد. به باور من، اینها همه مانع عملی شدن این برنامه شدند و تا هنوز هم این برنامه نتوانسته در عمل به اجرا گذاشته شود. "

ترکمنستان و افغانستان پس از طالبان

پس از حادثه یازدهم سپتامبر و فروپاشی رژیم طالبان در افغانستان روابط دو کشور وارد مرحله جدید شد.

حامد کرزی رئیس جمهوری افغانستان و دیگر مقامات بلند پایه دولتی، طی سالیان اخیر چندین بار سفر های رسمی به ترکمنستان داشته اند و تا به حال چند سند همکاری و موافقت نامه میان دو دولت به امضا رسیده است .

با ورود هند، پروژه 'تاپی' به یکی از عمده ترین طرح های اقتصادی برای افغانستان و منطقه تبدیل شده است

در دوره جدید، بحث های جدید تری روی احداث خط لوله گاز ترکمنستان از مسیر افغانستان مطرح شده است.

اکنون با ورود هند، این پروژه یکی از عمده ترین طرح های اقتصادی برای افغانستان و منطقه به شمار می رود.

توافق نامه ای برای احداث این خط لوله به اسم تاپی، در سال ۲۰۱۰ میلادی از سوی رؤسای جمهوری افغانستان، ترکمنستان، پاکستان و هند امضا شد.

و همچنین در ماه مه سال روان میلادی ترکمنستان موافقتنامه ای ۲۰ ساله را برای فروش گاز با پاکستان و هند امضاء کرد.

این خط لوله که قرار است گاز ترکمنستان را از طریق افغانستان به پاکستان و هند منتقل کند، برای افغانستان دو صد میلیون دلار درآمد سالانه خواهد داشت و حدود ۱۲ هزار فرصت کاری ایجاد خواهد کرد.

طول این خط لوله ۱۷۰۰ کیلومتر پیش بینی شده و قرار است با عملی شدن آن ۳۳ میلیارد متر مکعب گاز در سال از ترکمنستان به آسیای جنوبی صادر شود.

همچنین توافق شده که افغانستان می تواند سالانه ۵۰۰ میلیون متر مکعب گاز برای مصرف داخلی خود از این خط لوله استفاده کند.

هزینه ای مجموعی احداث این پروژه هشت میلیارد دلار براورد شده است.

ایالات متحده نیز از این طرح به عنوان بخشی از استراتژی توسعه در افغاستان حمایت کرده است.

آمریکا همواره با احداث خط لوله ای که گاز ایران را به آسیای جنوبی منتقل می کند مخالفت کرده است.

براساس پیش بینی ها، خط لوله ای پروژه تاپی از میدان گازی دولت آباد در ترکمنستان آغاز می شود، از ولایات هرات، فراه، هلمند و قندهار در افغانستان عبور خواهد کرد و به کویته در پاکستان خواهد رسید و در نهایت در شهرک فاضلکای هند پایان خواهد یافت.

با وجود آنکه آسیای جنوبی به این گاز نیاز شدید دارد، اما عملی شدن این پروژه همچنان مربوط به ثبات و امنیت در افغانستان است.

روابط اقتصادی

تورغوندی در هرات و آقینه در ولایت فاریاب مهمترین گذرگاه های کالای های بازرگانی میان دو کشور هستند

بخش عمده روابط میان افغانستان و ترکمنستان را روابط اقتصادی و بازرگانی تشکیل می دهد.

دو بندر تورغوندی در هرات و آقینه در ولایت فاریاب گذرگاه های کالای های بازرگانی میان دو کشور است.

شهاب الدین باور مدیر گمرک آقینه د رشمال افغانستان می گوید که از مواد نفتی، ساختمانی و ماشین آلات گرفته تا مواد خوراکی از طریق بندر آقینه وارد افغانستان می شود.

به گفته او محصول گمرکی بدست آمده از کالاهای وارد شده از ترکمنستان به افغانستان از راه آقینه در دو سال گذشته ۴ میلیارد دلار بوده است.

در همین حال مرز آقینه قرار است به زودی صاحب راه آهن نیز شود.

این راه آهن به طول ۱۲۶ کیلومتر قرار است، شهر کرکی ترکمنستان را به ولسوالی اندخوی افغانستان وصل کند.

این خط آهن می تواند افغانستان را به دریای خزر و اروپا وصل کند.

اما بر علاوه اینکه ترکمنستان یک مسیر مهم ترانزیت کالای های بازرگانی به افغانستان به شمار می رود، افغانستان وابستگی زیادی به مواد سوختی در ترکمنستان نیز دارد.

"با آنکه ترکمنستان به نحوی نقش مرکز فرهنگی ترکمن های جهان را دارا است اما نتوانسته روابط فرهنگی با افغانستان به ویژه ترکمن های ساکن این کشور را گسترش دهد"

در حال حاضر برق چندین ولایت افغانستان از ترکمنستان تامین می شود و مقدار زیادی بنزین و گاز مایع نیز از ترکمنستان به افغانستان صادر می شود.

روابط فرهنگی

در سالهای اخیر و پس از سرنگونی حکومت طالبان در افغانستان، در کنار توافق نامه های در بخش های سیاسی و اقتصادی توافقنامه های برای گسترش روابط فرهنگی و علمی نیز میان دولت های افغانستان و ترکمنستان به امضا رسیده است.

قیوم رجبی استاد دانشگاه ولایت جوزجان، می گوید که روابط فرهنگی و علمی میان این دو کشور در حال بهبود و گسترش است.

او با اشاره به کمک های کشور ترکمنستان به دیپارتمنت زبان و ادبیات ترکمنی دانشگاه جوزجان می گوید که تر کمنستان در صدد گسترش روابط فرهنگی با افغانستان است.

اما اسماعیل منشی از فعالان ترکمن افغانستان می گوید با آنکه ترکمنستان به نحوی نقش مرکز فرهنگی ترکمن های جهان را دارا است اما نتوانسته روابط فرهنگی با افغانستان به ویژه ترکمن های ساکن این کشور را گسترش دهد.

آقای منشی می گوید "سیاست های محافظه کارانه و دفاعی ترکمنستان باعث شده تا این دو کشور نتوانند روابط خوبی فرهنگی را برقرار کنند و ترکمن های افغانستان نتوانسته اند از داشته های فرهنگی ترکمنستان استفاده لازم ببرند".

مرز دو کشور و چالش های امنیتی

بر اساس برخی ارزیابی ها، بیش از پانزده در صد مواد مخدر تولید شده در افغانستان از طریق آسیایی میانه به روسیه و اروپا قاچاق می شود.

و همچنین بیست در صد هیروین تولید شده ای فغانستان نیز از مسیر آسیای میانه قاچاق می شود.

ترکمنستان یکی از مجراهای قاچاق مواد مخدر افغانستان به روسیه و اروپا به شمار می رود.

از این رو ، نگرانی های مرزی ترکمنستان از مرزهای مشترکش با افغانستان بیشتر در مورد قاچاق همین مواد است.

ترکمنستان مانند دیگر کشورهای آسیای میانه با چالش افراط گرایی دینی مواجه نیست.

از ا ین رو نفوذ شورشیان اسلام گرا کمتر توانسته برای دولت ترکمنستان درد سر ساز باشد.

آینده روابط دو کشور

ترکمنستان مانند دیگر کشورهای آسیای میانه با چالش افراط گرایی دینی مواجه نیست اما یکی از مسیرهای اصلی قاچاق مواد مخدر از افغانستان به روسیه و اروپا به شمار می رود

با آنکه در سالهای اخیر روابط میان دولت های افغانستان و ترکمنستان فراز و فرودهایی داشته است اما این روابط هنوز هم از دید برخی ها بسیار محدود است و موانع زیادی فراروی روابط دو کشور وجود دارد.

نقیب آروین روزنامه نگار در ولایت هرات می گوید که صدور ویزا و روادید از سوی کنسولگری های ترکمنستان در افغانستان بسیار به دشواری صورت می گیرد.

او می افزاید با وجود آنکه مقام های محلی هرات خواستار ایجاد سهولت ها برای رفت و آمد مردم به ویژه بیماران افغان برای مداوا به ترکمنستان شده اند اما دولت ترکمنستان کمترین تمایل را برای ایجاد سهولت صدور ویزا برای افغان ها از خود نشان داده است.

در نهایت اما این پروژه خط لوله ای گاز 'تاپی' خواهد بود که آینده روابط دو کشور را تعریف خواهد کرد.

در این زمینه بیشتر بخوانید

موضوعات مرتبط

BBC © 2014 بی بی سی مسئول محتوای سایت های دیگر نیست

بهترین روش دیدن این صفحه بر روی آخرین مرورگر مجهز به CSS است. با اینکه مرورگر کنونی تان قابلیت نمایش سایت را دارد ولی امکان بهترین تجربه تصویری را به شما نمی دهد . لطفا در صورت امکان مرورگر خود را به آخرین نسخه ارتقا دهید.