مجله فرهنگی: جنجال اطلس اتنوگرافی اقوام غیرپشتون و دانشنامه آریانا

کتاب 'اطلس اتنوگرافی اقوام غیرپشتون' که از سوی اکادمی علوم چاپ شده و بخشی از آن به معرفی قوم هزاره اختصاص یافته، با اعتراضهای تند هزاره ها وبرخی از فرهنگیان افغان روبرو شده است.

عده ای مطالب مندرجه در این کتاب را "اهانت‌آمیز" و غیرعلمی خوانده اند.

محمد محقق، عضو مجلس نمایندگان و رهبر حزب وحدت اسلامی افغانستان گفته که در این کتاب به قوم هزاره صفت‌های "لجوج، کینه توز و دروغگو" نسبت داده شده و نوشته شده که هزاره ها "بین خود دشمنی عمیق دارند و اکثرا با هم در جنگ و جدال اند".

آقای محقق مدعی شد که نویسندگان این کتاب "زمینه آغاز جنگ داخلی را درافغانستان مساعد می سازند".

درپی این اعتراضها، رئیس جمهوری افغانستان، چهار تن ازمسئولین اکادمی علوم افغانستان، ازجمله عبد الباری راشد رئیس، و سید امین مجاهد نویسنده مطلب مربوط به هزاره‌ها در این کتاب را از وظایف شان برکنار کرد.

منتقدان می گویند نویسنده مطلب هزاره ها، از منابع دست دوم و غیرعلمی استفاده کرده، و نوشته او نشان می دهد که آگاهی درست از موضوعی که در مورد آن می نویسد ندارد.

به عقیده منتقدان او تنها از سه منبع یعنی، "نژادنامه افغان" از فیض محمد کاتب، "د پشتو قبیلو شجری او مینی" از محمد عمر، "حیات افغانی" از محمد حیات خان، استفاده کرده است که به تاریخ هزاره ها اختصاص ندارند.

در مجله فرهنگی این هفته، بحث کوتاهی داریم با شرکت ، سید امین مجاهد نویسنده مطلب هزاره ها دراین کتاب، والهام غرجی پژوهشگر.

آقای مجاهد می گوید، دیدگاه های منفی که نسبت به هزاره ها در این نوشته آمده، بازتاب دهنده نظر شخصی او نیست بلکه او حتی این دیدگاه ها را نقد کرده، و توضیح داده که نظر منفی این نویسنده ها را نمی توان بر همه هزاره تعمیم داد.

"دایرة‌ المعارف آریانا فاقد روش وساختار"

آماری که در بخشی از جلد اول دوره ای دوم 'دایرة‌ المعارف آریانا'، در مورد در صدی جمعیت اقوام افغانستان آمده، نیز واکنشهای خشم آلود برخی ازسیاستمداران و فرهنگیان افغان را در پی داشته است.

این دانشنامه نیز از سوی اکادمی علوم افغانستان منتشر می شود.

دراین دانشنامه آمده است که شمار پشتون ها در افغانستان بیش از ۶۲ درصد، تاجیک ها بیش از ۱۲ درصد، هزاره ها بیش از ۹ درصد، ازبک ها بیش از ۶ درصد، ترکمن ها و ایماق ها بیش از ۲ درصد، و بقیه اقوام بیشتر از ۱ درصد و یا هم کمتر ذکرشده است.

این آمار از سوی اداره مرکزی احصائیه (آمار) افغانستان رد شد.

اما برخی از اعضای پارلمان افغانستان و شماری از فرهنگیان این کشور با خشم واکنش نشان داده و گفته اند که انتشار این آماربا انگیزه های سیاسی صورت گرفته و پژوهشهای انجام شده در این زمینه فاقد ارزش علمی و منطقی است.

بی بی سی تلاش کرد تا نظر رئیس واحد "دایرة‌ المعارف آریانا" را دراین مورد، داشته باشد.

اما خانم ثریا پوپل گفت، درحال حاضر ابراز نظر دراین باره "مناسب" نیست.

اما 'دایرة‌ المعارف آریانا' براساس چه روش علمی تدوین شده و پژوهش‌های آن با استناد به چه منابعی انجام گرفته است؟

این پرسش و پرسشهای دیگر را درمجله فرهنگی هفته با سید حسین اشراق محقق و پژوهشگر درمیان گذاشتیم.

آقای اشراق می گوید، "دایرة‌ المعارف آریانا" آشفته و نامنظم بوده و روش علمی مشخصی در تدوین آن به کار بسته نشده است.

او می گوید در برخی‌ از مقاله‌های این دانشنامه در مورد موضوعات مهم به هیچ منبعی استناد نشده است.

به گفته آقای اشراق از جمله در بحث مربوط به واژه 'افغان' و مسایل مهم مربوط به تاریخ معاصر افغانستان به هیچ منبع معتبر علمی استناد نشده است.

دانش‎نامه‌ نویسی درافغانستان در دهه ای ١٣٢٠ خورشیدی آغاز شد.

نخستین دوره‌ ای دانشنامه‌ ها درکابل زیر نام 'دایرة‌ المعارف آریانا'، در شش جلد به زبان فارسی منتشر شد.

جلد اول این مجموعه در سال ١٣٢٨ خورشیدی و ششمین و آخرین جلد آن در سال ١٣٤٨ خورشیدی چاپ شد.

منتقدان می گویند، حتی شماره های دوره ای اول 'دایرة‌ المعارف آریانا' نیز از مشکلات روشی وتحقیقی رنج می برند.

مثلا تعداد از مقالات عینا از لغت‎ نامه دهخدا اقتباس شده و اطلاعات مربوط به رجال و فرقه‎های اسلامی، عیناً و بی‎کم و کاست از ترجمه عربی چاپ اول "دایرة‌ المعارف اسلامی" که شرق شناسان تدوین کرده اند، بر گرفته شده و حتی اشتباهاتی که در ترجمه عربی صورت گرفته به همان گونه در ترجمه فارسی باقی مانده است.

در سال ١٣٨٥دوره ای دوم دانشنامه نویسی در واحد "دایرة‌ المعارف آریانا" آغاز شد و تا کنون سه جلد انتشار یافته که آخرین آن در سال ٢٠٠٧ میلادی چاپ شده است.

اکادمی علوم افغانستان در سال ١٣٥٧ خورشیدی با مدغم شدن چندین نهاد فرهنگی و ادبی، ازجمله، 'پشتو تولنه' درکابل ایجاد شد و واحد "دایرة‌ المعارف آریانا" نیز درهمین سال، به آن پیوست.