روند دادرسی در نظام قضایی افغانستان

به روز شده:  14:17 گرينويچ - چهارشنبه 12 دسامبر 2012 - 22 آذر 1391

بر اساس اصول محاکمه یا آیین دادرسی، در افغانستان سه نوع دادرسی تعریف شده که می شود بر اساس آن در دادگاه (محکمه) مربوطه اقامه دعوا کرد.

الف – دادگاه‌های رسیدگی به دعاوی جزایی و جنایی

ب – دادگاه‌های رسیدگی به دعاوی مدنی و حقوقی

ج – دادگاه‌های رسیدگی به دعاوی مالی، تجاری و اقتصادی

د – دادگاه‌های رسیدگی به موارد ویژه

از نظر مراحل دادرسی در افغانستان سه نوع دادگاه وجود دارد:

دادگاه ابتدایی، دادگاه استیناف یا تجدید نظر و دیوان رسیدگی به دعاوی در دادگاه عالی یا ستره محکمه

شکایت مدعی را دادستان (سارنوال) در دادگاه‌ها مطرح می کند و از طرف متهم هم وکیل مدافع می تواند از او دفاع کند.

در شرایط کنونی فساد اداری یکی از مشکلات اساسی دستگاه قضایی در افغانستان است.

الف: رسیدگی به دعاوی جزایی

دعاوی جزایی درکل افغانستان توسط فرد شاکی و یا توسط دادستانی (سارنوالی) دنبال می شود.

مثلا اگر کسی در موضوعی جنایی شکایتی دارد می تواند به سارنوالی یا محاکم مراجعه کند.

در صورتی که مدرک جرم وجود داشته باشد، دادستانی موضوع را پی گیری می‌کند. بعد از کامل شدن تحقیق، دادستانی یا شاکی متهم را به دادگاه ابتدایی می کشاند.

دادگاه ابتدایی دادگاهی است که در سطح شهر و یا ولسوالی وظیفه دادرسی و رسیدگی به شکایت‌های طرفین دعوا را دارد.

هر طرف دعوا حق دارند که در دادگاه شواهد خود را ارائه کنند و در نهایت دادگاه بر اساس شواهد و استدلال‌های دو طرف حکم می کند.اگر یکی از طرفها، حکم دادگاه ابتدایی را قبول نکند، می تواند تقاضای استیناف یا تجدید نظر کند که در این صورت موضوع به دادگاه استیناف واگذار می شود.

دادگاه استیناف از سطح دادگاه‌های محلی شهر و ولسوالی بالاتر است و در هر ولایت یک دادگاه رسیدگی به تقاضای تجدید نظر احکام ابتدایی وجود دارد.

در دادگاه استیناف بازهم موضوع مورد بررسی قرار می گیرد و حکم لازم صادر می شود. در صورتی که حکم دادگاه استیناف هم مورد قبول یکی از طرفین و یا هردوی آنها قرار نگیرد، موضوع به دادگاه عالی (ستره محکمه) کشیده می شود. در دادگاه عالی دیوانی ویژه در پایتخت بار دیگر احکام صادر شده در محاکم ابتدایی و استیناف را بررسی می کند و در نهایت حکم دادگاه عالی در مورد یک پرونده صادر می شود.

این حکم نهایی و غیر قابل تغییر است و باید توسط مجریان قانون اجرا شود. فقط در زمینه صدور حکم اعدام، اجرای حکم مشروط به موافقت و امضای رییس جمهوری افغانستان است.

ب: رسیدگی به دعاوی مدنی و حقوقی

دعاوی افراد حقیقی یا حقوقی علیه دولت و یا نهادهای رسمی و دعواهای خانودگی در این دادگاه مورد بررسی قرار می گیرد.

در این دادگاه علاوه بر اینکه فرد می تواند به دادستانی یا محاکم مراجعه کند، یک اداره حقوقی در چهارچوب وزارت عدلیه یا دادگستری هم می تواند دعاوی را پیگیری کند.

در این صورت هم پرونده تشکیل می شود و این پرونده اول در دادگاههای ابتدایی مورد بررسی قرار می گیرد. باید دلایل و شواهد دو طرف شاکی و متهم دقیقا بررسی شود و بر اساس نتایج بررسی های انجام شده دادگاه ابتدایی (بدوی) حکم صادر می کند.

اگر یکی از طرفها و یا هردو، حکم دادگاه بدوی را قبول نکنند، مثل پرونده ها (دوسیه ها)ی جزایی موضوع به دادگاه استیناف برای تجدید نظر محول می شود. و اگر حکم دادگاه استیناف پذیرفته نشود، موضوع در یکی از دیوانهای مربوط به دادگاه عالی یا استره محکمه ارجاع داده می شود تا آنها حکم نهایی را اعلام کنند.

ج: رسیدگی به دعاوی مالی، تجاری و اقتصادی

دادگاههای تجاری و مالی در افغانستان در جمله محاکم اختصاصی به شمار می آیند.

هرگاه یکی از طرفهای معامله تاجر باشد و دعوا مربوط به یک معامله تجارتی باشد و یا شکایتی مالی علیه نهادهای رسمی مطرح شود، موضوع به این دادگاه محول می شود.

"در افغانستان وکلای مدافع انجمنی ویژه خود دارند که افراد با مراجعه به این انجمن می توانند متناسب با مشخصات حقوقی پرونده خود، از کمک وکیل مدافع بهره بگیرند. در مسائل جزایی بر اساس قانون افغانستان اگر طرف دعوای فردی بی بضاعت باشد، دولت باید زمینه دسترسی رایگان فرد به وکیل مدافع را فراهم کند."

در خیلی از موارد، دعاوی مربوط به مالکیت و تقسیم ارث و میراث به این دادگاه بر می گردد، مگر اینکه شکایت مربوط به ارث و میراث، اصولا دعوایی خانوادگی باشد.

قضات رسیدگی کننده به پرونده های مالی و تجاری به قراردهای مربوط به مسائل اقتصادی و مقررات آنها آگاه هستند. مثل سایر محاکم، در این موارد هم شاکی می تواند با مراجعه به دادگاه، علیه فرد و یا نهاد مربوطه اقامه دعوا کند. پرونده در محکمه ابتدایی بررسی می شود و اگر این حکم مورد پذیرش طرفین یا یکی از طرفها قرار نگیرد، موضوع به دادگاه استیناف و در نهایت به دیوانی در دادگاه عالی (ستره محکمه) کشیده می شود.

د: دادگاههای رسیدگی به موارد ویژه

این دادگاه‌ها در مواردی خاص تشکیل می شوند. خصوصا مواردی که در دادگاه‌های عادی پیش بینی نشده باشد و یا پرونده هایی که به دلیل توجه عمومی شکلی استثنایی به خود بگیرد. مثلا جرائم مربوط به فساد مالی و اداری، یا جرائم مربوط به مواد مخدر در حال حاضر در این دادگاه‌ها مورد بررسی قرار می گیرد.

وکیل مدافع

بر اساس قوانین افغانستان هر فردی چه شاکی چه متهم، حق دارد از مشاوره حقوقی بهره مند باشد و یا برای دفاع از خود به وکیل مدافع مراجعه کند.

در افغانستان وکلای مدافع انجمنی ویژه خود دارند که افراد با مراجعه به این انجمن می توانند متناسب با مشخصات حقوقی پرونده خود، از کمک وکیل مدافع بهره بگیرند. در مسائل جزایی بر اساس قانون افغانستان اگر طرف دعوای فردی بی بضاعت باشد، دولت باید زمینه دسترسی رایگان فرد به وکیل مدافع را فراهم کند.

دادستان (سارنوال)

در موارد پرونده های جزایی بر اساس ماده ۱۳۴ قانون اساسی افغانستان اگر جرمی اتفاق بیفتد و ارگانهای امنیتی و کشف کننده جرائم وارد عمل شوند، ظرف ۷۲ ساعت موضوع برای پیگیری به دادستانی محول می شود.

مثلا اگر فردی مورد ضرب و شتم قرار گیرد و شواهد کافی وجود داشته باشد، دادستان می تواند با کمک پلیس، متهم را جلب کند. بعد بر اساس قوانین جزایی، دادستان باید در مدت ۱۵ روز تحقیقات خود را کامل کند و با تهیه صورت مکتوب دعوا، موضوع را برای دادرسی به دادگاه بکشاند.

در بعضی از موارد دادستان ویژه ای مامور رسیدگی به پرونده هایی است که در سطحی ملی مطرح است. مثل دادگاه رسیدگی به اتهام جاناتان آدیما شهروندی آمریکایی در سال ۲۰۰۴ که متهم به داشتن زندانهای خصوصی در افغانستان بود.

او در دادگاه به ده سال زندان محکوم شد و بعد از گذراندن سه سال از دوره محکومیتش در زندان پلچرخی توسط حامد کرزی رئیس جمهوری افغانستان عفو شد.

شمس الله احمد زی دادستان پیشین و رییس دفتر منطقه ای کمسیون حقوق بشر افغانستان در کابل می گوید که مشکلات امنیتی بر وضعیت کار دادستانها و توان آنها برای رسیدگی به پرونده ها اثر گذاشته چرا که در خیلی از موارد شاهدان از ترس روزمندان حاضر نیستند در دادگاه‌ها حاضر شوند، یا در موارد زیادی اعمال نفوذ در پرونده های قضایی مشهود است و دادستان نمی تواند از ضایع شدن حقوق افراد جلوگیری کند.

حتی به گفته آقای احمد زی، در مواردی افراد روزمند استقلال اداره دادستانی (سارنوالی) را نادیده می گیرند و سعی می کنند تا نظرات خود را به دادستانی تحمیل کنند.

فساد و گریزگاههای فساد

"از نظر آقای استانکزی بسیج عمومی از راه ایجاد یک نهضت ضد فساد می تواند به پاک شدن دامن دادگاه‌های افغانستان از رشوه هم کمک کند ولی در کوتاه مدت دیجیتال کردن اسناد و مدراکی که ارزش حقوقی دارند می تواند بسیار در جهت کاهش زمان دادرسی ها و کاهش مشکل فساد موثر باشد."

نصرالله استانکزی استاد حقوق دانشگاه کابل می گوید که متاسفانه در همه سطوح رسیدگی به یک دعوای جزایی، حقوقی و یا تجاری مواردی گسترده و یا جزئی از رشوه گیری و فساد مالی گزارش شده است.

از نظر آقای استانکزی نبود ثبات سیاسی و اقتصادی در طول چند دهه باعث شده که در خیلی از موارد مالکیت افراد روشن نباشد، اسناد مالکیت دست به دست شود و حتی این اسناد از بین برود.

به این دلیل پیچیدگی‌ها و سردرگمی های دعواهای حقوقی و تجاری، کار را برای رسیدگی به آنها سخت می کند و زمینه برای فساد اداری را مساعد تر می کند. بخاطر اینکه در نبود شواهد کافی قضات می توانند با دریافت رشوه راحت تر حکم را به نفع یکی از طرف‌ها صادر کنند.

آقای استانکزی می گوید که خیلی از اسناد و مدارک دولتی هم خصوصا بعد از سقوط دولت دکتر نجیب الله در آغاز دهه نود میلادی از بین رفت و سندهای جعل شده و دست خورده جای آنها را گرفت. این موضوع هم بر گستردگی دعاوی حقوقی و مدنی اضافه کرده و کار را هم برای محاکم دشوار ساخته است.

به گفته این استاد حقوق دانشگاه کابل، شکنندگی امنیت و اجرا نشدن قانون باعث شده تا در مسائل جزایی و جنایی هم مشکلات زیادی به وجود بیاید. عمده ترین مشکل این است که زورمندان به آسانی حق ضعفا را تلف می کنند و با نفوذی که دارند عملا مانع دادرسی آنها می شوند.

از نظر آقای استانکزی بسیج عمومی از راه ایجاد یک نهضت ضد فساد می تواند به پاک شدن دامن دادگاه‌های افغانستان از رشوه هم کمک کند ولی در کوتاه مدت دیجیتال کردن اسناد و مدراکی که ارزش حقوقی دارند می تواند بسیار در جهت کاهش زمان دادرسی ها و کاهش مشکل فساد موثر باشد.

در این زمینه بیشتر بخوانید

موضوعات مرتبط

BBC © 2014 بی بی سی مسئول محتوای سایت های دیگر نیست

بهترین روش دیدن این صفحه بر روی آخرین مرورگر مجهز به CSS است. با اینکه مرورگر کنونی تان قابلیت نمایش سایت را دارد ولی امکان بهترین تجربه تصویری را به شما نمی دهد . لطفا در صورت امکان مرورگر خود را به آخرین نسخه ارتقا دهید.