روشنفکر افغانی در 'خواب خرد'

به روز شده:  15:01 گرينويچ - 16 دسامبر 2012 - 26 آذر 1391

کتاب خواب خرد؛ از آن رو که نشر و چاپ کتاب در جامعه افغانستان از نظر حجم پائین‌ترین سطح و از نظر ارقام کمترین میزان را دارد، در حوزه اندیشه و فرهنگ، یک رخداد به حساب می‌آید.

آنچه امروز بر حیات انسان افغانی به صورت روزمره می‌گذرد تا جایی در رسانه‌ها بازتاب می‌یابد، آنچه اما پنهان و از یاد رفته است آگاهی و اندیشه انسان افغانی و نسبت آن با جهان، تاریخ اندیشه و زیست جهان فرهنگی است.

علی امیری نویسنده کتاب خواب خرد، سعی کرده تا ورای زندگی روزمره نگاه کند و به این جهت، انگشت به ریشه‌های حیات فکری انسان افغانی گذاشته و تعامل و چگونگی آن را با سنت‌های تاریخی و اجتماعی در نسبت به زمان به نقد کشیده است.

این کتاب، در ۳۶۰ صفحه چاپ شده و افزون بر مقدمه و درآمد، حاوی سه دفتر: تأملات افغانی، تأملات دینی و تأملات غربی است.

روشنفکر افغانی در خواب خرد

خواب خرد، نگاهی است به تجربه‌های نوسازی، اندیشه و اندیشیدن و روشفکر و روشنفکری در افغانستان و الگوهای تاریخی حاکم بر روابط اسلام و غرب. در دفتر دوم؛ سنت، پارادایم‌های فهم ایمان در اسلام و روشنفکری در افغانستان به بحث گرفته شده است. پرسش از دموکراسی، هوسرل و بحران غرب؛ عنوانهای است که دفتر سوم خواب خرد، به آن اختصاص یافته است.

به نظر می‌آید که الگوهای تاریخی حاکم بر روابط اسلام و غرب و نیز روشنفکری از مهمترین عنوانهای این کتاب باشد.

مقاله‌های پراکنده در موضوع واحد

خواب خرد؛ در واقع مقاله‌های پراکنده و ناهمگون است که جدا جدا و در زمان‌های مختلف، نگاشته شده اند.

آنچه اما به این ناهمگونی‌ها، وحدت می‌بخشد، بحث محوری "آگاهی" است. به طبع این ناهمگونی، نویسنده از روش و زبان خاصی نیز استفاده نکرده است. بلکه لحن و زبان او در این سه دفتر، متفاوت است و نقدهای که وارد کرده است، با توجه به موضوع مورد بحث، تند و گاهی ملایم است.

" از نظر نویسنده، از جنبش مشروطیت که رویایی عصری شدن داشت، مارکسیسم و چپ افغانی که خیال اصلاحات اجتماعی در سر می‌پروراند و آن بیداری اسلامی که سید جمال‌الدین افغانی آغازگر آن بود و مجاهدین که معطوف به احیای سنت دینی حرکت کردند تا محمود طرزی که مشاور شاه ترقی خواه شد، همه به سرانجام مشابهی که همان شکست و ناکامی است، مواجه می شوند."

در یک دسته بندی کلان می توان گفت که علی امیری در این کتاب، مکتب‌های کلامی و بحث‌های عقلی و فلسفی در جهان اسلام و سنت‌های فکری و تاریخی را که افغانستان امروز بخش از بقایای حیات فرهنگی و تمدنی آن به حساب می‌آید، بررسی می‌کند و آن را نسبت به عقلانیت و خرد ورزی تمدن غرب می‌سنجد و با تأکید بر یک سده اخیر که افغانستان با این تمدن عظیم، شگفت‌انگیز و عقل پرور، ارتباط بر قرار می‌کند اما نمی‌تواند آنرا بشناسد و در یک داد و ستد غریزی و غیرآگاهانه از شناخت آن باز می‌ماند.

از مشروطه تا مجاهدین

عقل و جدال‌های کلامی در قلمرو حیات دینی جهان اسلام، با عقلانیت مدرن و تعامل آن با سنت‌های کلیسا و حکمت فلسفی یونان و روشنگری اروپا سنجیده می‌شود. به این ترتیب، روشنفکر افغانی بی‌مساله‌ترین و با ادعاترین فرد معرفی می‌شود که نه پا در زمین سنت‌های تاریخی و اجتماعی خویش دارد و نه دست آن به آسمان مدرنیته بند است.

در این کتاب، انسان افغانی نه در جدال با مدرنیته و نقد سنت خویش قرار دارد و نه در یک تعامل آگاهانه با غرب در کنش است بلکه در "برزخ" جدال سنت و مدرنیته و ادعاهای گزاف و بیمایه و بی‌مساله گیر است.

به این ترتیب از نظر نویسنده، از جنبش مشروطیت که رویایی عصری شدن داشت، مارکسیسم و چپ افغانی که خیال اصلاحات اجتماعی در سر می‌پروراند و آن بیداری اسلامی که سید جمال‌الدین افغانی آغازگر آن بود و مجاهدین که معطوف به احیای سنت دینی حرکت کردند تا محمود طرزی که مشاور شاه ترقی خواه شد، همه به سرانجام مشابهی که همان شکست و ناکامی است، مواجه می شوند.

در کتاب خواب خرد، تنها صلاح‌الدین سلجوقی و محمد اسماعیل مبلغ، از جمله کسانی هستند که نسبتی با اندیشه و اندیشیدن دارند. دیگر چهره های مشهور افغانی از مشروطیت تا امروز از نظر صاحب این کتاب، از مسند روشفکری پائین کشیده شده اند.

نگاهی متفاوت

صلاح الدین سلجوقی و اسماعیل مبلغ در کتاب خواب خرد، تنها کسانی معرفی شده اند که میانه ای با اندیشه و اندیشیدن داشته اند

انصاف آن است که خواب خرد در یک نسبت فرهنگی و سپهر حیات ذهنی و فکری جامعه افغانستان ارزیابی و نقد شود. اگر چنین شود و با توجه به سطح سواد مخاطبان و وضعیت تفکر و بحث‌های جاری حاکم بر فضای فرهنگی افغانستان، می شود گفت خواب خرد از زاویه ای و به گونه ای نگاه کرده که پیش از این دیده نشده است.

اما در جای جای این کتاب، بحث‌ها به گونه پرداخته شده که حسرت پرداخت بیشتر و بهتر را در دل خواننده می گذارد. مثلا وقتی که سخن از روشنگری و عقلانیت مدرن پیش می‌آید و این که چگونه غرب امروز از دل قرنهای تاریک برآمد و به رنسانس رسید و چگونگی جریان‌ها و مکاتب فلسفی و تعامل و تاثیرات آنها بر جامعه غرب، نویسنده از دامنه بحث می‌کاهد و در حد گزارشی مختصر اکتفا می کند.

شتابزده و گزارشی

در این کتاب تمدن مدرن غربی جامعه اتوپیا و آرمانی که رویایی دست نیافتنی هر انسان جهان سومی است، مثل افسانه و حکایت در ته ذهن می‌ماند و کتاب فقط به آن ارج نهاده و آنگونه که لازم بود به غرب و این جامعه اتوپیا، نپرداخته است.

این امر تنها و منحصر به کتاب خواب خرد نیست. در این جامعه، شناخت و روایتی که از غرب شده، مدام با واسطه بوده. به عبارت دیگر شناخت ما از غرب نه دست اول و مستقیم که دست چندم و با واسطه بوده است.

منابع دست دوم

"علی امیری با نوشتن خواب خرد، بر رجال‌ مطرح جامعه افغانستان که به نام روشنفکران این جامعه، شناخته شده اند، تاخته و از آگاهی آنها به این واقعیت که فهم آنها از مرز سواد خواندن و سخن گفتن فراتر نرفته است، انتقاد کرده است."

شاید به همین دلیل است که وقتی سخن از عقلانیت و مدرنیته غرب پیش می‌آید یا محکوم به شیطنت و شیادی می‌شود و یا آنطور که علی امیری گفته است در سرحد پرستش، ستوده می‌شود. در این میان آنچه صورت نمی‌گیرد، شناخت انتقادی از غرب و ویژگی‌های فرهنگی و تمدن این جغرافیا است.

با این حساب؛ خواب خرد، نه در حد تأمل و تعمق که به گزارش مختصر بسنده می‌کند و آنجا که نویسنده قلم به نقد می‌برد، مساله را نمی‌شکافد و نه آن خودآگاهی تاریخی روشن میشود که نویسنده از آن سخن می‌گوید و نه به شناخت از غرب در سطح بحثهای این کتاب، دست می‌یابیم. و همه اینها در یک ابهام ناشناخته و مجهول فرو می‌رود.

به صورت مشخص آنگاه که بحث از هوسرل و بحران غرب مطرح می‌شود، منابع استفاده شده برای طرح این بحث نه کتاب خود هوسرل که روایت‌های دسته دوم و ترجمه است و این نشان می‌دهد که نویسنده خواب خرد، آنچه تحت عنوان نقد گنجانیده است، خود بدست آن می‌افتد.

علی امیری با نوشتن خواب خرد، بر رجال‌ مطرح جامعه افغانستان که به نام روشنفکران این جامعه، شناخته شده اند، تاخته و از آگاهی آنها به این واقعیت که فهم آنها از مرز سواد خواندن و سخن گفتن فراتر نرفته است، انتقاد کرده است.

در این زمینه بیشتر بخوانید

موضوعات مرتبط

BBC © 2014 بی بی سی مسئول محتوای سایت های دیگر نیست

بهترین روش دیدن این صفحه بر روی آخرین مرورگر مجهز به CSS است. با اینکه مرورگر کنونی تان قابلیت نمایش سایت را دارد ولی امکان بهترین تجربه تصویری را به شما نمی دهد . لطفا در صورت امکان مرورگر خود را به آخرین نسخه ارتقا دهید.