ستاره ای در قلمرو تاریکی؛ مرور شتابزده بر زندگی یک مشروطه خواه افغان

Image caption براتعلی تاج از بنیانگذاران حزب وطن بود که از نخستین احزاب سیاسی در تاریخ افغانستان به حساب می آید

"ستاره ای درقلمرو تاریکی" عنوان کتابی است که اسحاق فیاض، نویسنده و روزنامه نگار افغانستان ساکن ترکیه، در شرح احوال و آثار مبارزاتی براتعلی تاج، نوشته است.

این کتاب به مناسبت صدمین سال تولد براتعلی تاج، از مشروطه خواهان شناخته شده افغانستان چاپ شده است.

براتعلی تاج، حقوقدان، استاد دانشگاه و از مشروطه خواهان نیمه نخست قرن بیستم و جز اولین دانش آموختگانی بود که در دوره شاه تجدد طلب، امیر امان الله خان، در جمع صد نفر برای تحصیل به ترکیه فرستاده شدند.

براتعلی تاج، همچنین جزء اولین نسل از حقوقدانان افغانستان بود که همراه با قدیر ترکی، اکبر پامیر و ابراهیم عالمشاهی، کرسی تدریس حقوق را از استادان ترک در دانشکده حقوق دانشگاه کابل تحویل گرفت و خود در رأس این گروه، امور علمی و تدریسی دانشکده حقوق را پیش برد.

او همچنین با تکیه بر دانش اقتصادی و حقوقی خویش، نخستین " اصولنامه محاکمات تجارتی" افغانستان را مطابق با قانون اساسی و حقوق اسلامی تدوین کرد.

براتعلی تاج، هم‌دوره، همفکر و همسنگر عناصر نامداری چون غلام محمد غبار، سرور جویا، صدیق فرهنگ، عبد الحی حبیبی، محمد آصف آهنگ، سید اسماعیل بلخی، فرقه مشر فتح محمد میرزاد، نور الحق هلمندی و دکتر محمودی بود. کسانی که همگی از پیشگامان روشنفکری تاریخ جدید و مبارزان مشروطه خواه در افغانستان بشمار می آیند.

در نتیجه همین همفکری ها بود که براتعلی تاج همراه با روشنفکران نو اندیشی چون غبار، فرهنگ، جویا، فرقه مشر فتح محمد، عبدالحی عزیز، نورالحق هلمندی "حزب وطن" را که قدیمی ترین حزب سیاسی افغانستان بود، تأسیس کردند.

این حزب، با رهبری روشنفکران مشروطه خواه، مهمترین اصول خود را بر اساس مقابله با تجزیه کشور، تعمیم اصول دمکراسی در همه شئون زندگی اجتماعی، گسترش آموزش برای پسران و دختران، حفظ وحدت ملی، رفع مفاسد اجتماعی و دفاع از حقوق شهروندی افراد و شهروندان جامعه در مقابل هرگونه تعرض، تعریف کرده بود.

کتاب "ستاره ای در قلمرو تاریکی". شامل دو پیشگفتار از ناشر و مولف، یک شرح حال از مولف، فهرست منابع و پنج فصل در۱۵۷ صفحه از سوی انجمن علمی فرهنگی کوشان، چاپ شده است.

تکوین شخصیت

در فصل نخست، به تاریخ و محل تولد تاج، شرایط خانوادگی و محیط زندگی، تحصیل و دوره جوانی، فعالیت ها و گرایش‌های سیاسی او، شکل گیری جنبش مشروطیت و نیز شرح

تاریخچه مختصری از زندگی سیاسی ـ اجتماعی هزاره ها و ظلم و کشتار و بردگی ای که این مردم از سوی امیر عبدالرحمن خان متقبل شدند، می پردازد.

Image caption "نویسنده با اشاره گذرا و ناکافی از آثار براتعلی تاج گذشته است"

فصل دوم، فعالیت های علمی و فرهنگی تاج را تشریح می کند. تدریس و تحقیق او دردانشگاه کابل که موجب تحول تازه ای در ساختار نوپای نهادهای علمی این کشور شد.

همچنین در این کتاب نشان داده شده که ارتباطات اجتماعی و همکاری و همفکری تاج با سایر روشنفکران، زمینه های فکری و سیاسی جنبش روشنفکری را قوی تر ساخت و نیز ایجاد شرکت" سهامی هزاره جات" که به منظور رشد اقتصادی وتوسعه تجارت در هزاره جات و معرفی و فروش محصولات این منطقه محروم در شهرها صورت می گرفت، ایجاد شد.

مبارزات سیاسی

درفصل سوم، به فعالیت ها و مبارزات سیاسی تاج پرداخته شده است. نقش کلیدی او در بنیانگذاری حزب وطن و مشارکت در فعالیت های انتخاباتی، دو موضوع مهم زندگی سیاسی تاج را تشکیل می دهد که درنهایت، این فعالیت ها منجر به زندانی شدن وی و قلع و قمع بسیاری از روشنفکران هم عصر او از سوی از سوی نظام سیاسی آن زمان شد.

تاسیس حزب وطن، فضای سیاسی را آبستن تحولات، تجربیات، شتاب و امیدواری های جدیدی کرد و خوش بینی ها را تا آنجا بر انگیخت که این حزب به عنوان یک الترناتیو درساختار قدرت سیاسی و کسب مناصب کلیدی درنظام مطرح شده بود.

براتعلی تاج، درنخستین آزمایش جایگاه و توان سیاسی خود، در انتخابات شهرداری شرکت کرد و انتخاب شد. سپس با یاران سیاسی و حزبی اش در انتخابات دور هشتم شورای ملی شرکت کرد ولی آنگونه که در این کتاب آمده است، با فشار سیاسی حاکمیت او و شماری دیگر از روشنفکران آن دوره از راه یابی به مجلس محروم شدند و پس از آن، فصل تازه ای در مبارزات سیاسی روشنفکران افغانستان رقم خورد.

سالهای زندان

آنگونه که در فصل چهارم این کتاب روایت شده، حاکمیت وقت، که می خواست با نمایش دمکراسی هدایت شده، انتخابات دور هشتم مجلس را شاهد بیاورد، احساس کرد که با پیروزی روشنفکران و ورود گسترده آنها در مرکز اصلی قانونگذاری کشور، سرنوشت سیاسی نظام شاهی مطلقه، با چالش جدی و بزرگی مواجه خواهد شد، دست به تقلب زده و مانع ورود آنها به مجلس شدند.

این اقدام دولت تظاهرات معروف نوزدهم اپریل را به دنبال داشت و پس از این تظاهرات، دولت سران حزب وطن از جمله غلام محمد غبار، صدیق فرهنگ، فرقه مشر فتح محمد، فاروق اعتمادی، سرور جویا و براتعلی تاج را زندانی کرد.

براتعلی تاج بدون آن که محاکمه و در دادگاهی محکوم شود، ۱۰ سال در زندان ماند.

سفر بی بازگشت

فصل پنجم، آخرین پرده داستان زندگی تاج را روایت می کند. وی در ۳۱ اسد/مرداد ۱۳۴۰ پس از ۱۰ سال حبس بدون محاکمه از زندان رها شد. ابتدا داود خان( صدراعظم وقت، از او دعوت به همکاری کرد اما تاج این همکاری را رد و منوط به اعاده حیثیت و روشن شدن دلیل ده‌سال زندانی شدنش کرد.

با سقوط دولت داود خان، فصل جدیدی از فضای سیاسی پدید آمد که به دهه دمکراسی و مشروطیت سوم معروف شد.

پس از آن ظاهر شاه، شخصا از تاج دلجویی کرد و تقصیر زندانی شدنش را به گردن عمو و عمو زادگان خود انداخت و از او خواست، برای تحکیم روند دمکراسی با حکومت همکاری کند.

در بهار ۱۳۴۲ به دعوت دکتر یوسف، صدر اعظم دمکراسی خواه، براتعلی تاج، ریاست محاکم ابتدایی تجاری در وازرت عدلیه را به عهده گرفت و همزمان، با همرزمانش شبکه های ارتباطی درجهت غنی سازی اندیشه دمکراسی طلبی و مشروطیت خواهی را ایجاد کردند.

در تابستان ۱۳۴۲ عبدالحی عزیز وزیر پلان، که از دوستان تاج بود به همراه ناصر کشاورز وزیر زراعت و متخصصان سازمان ملل متحد، برای بررسی و طراحی نقشه توسعه اقتصادی و احداث راه و احیای زراعت، عازم هزاره جات شدند.

عبدالحی عزیز از تاج دعوت کرد که در این سفر هیات را همراهی کند اما این سفر، آخرین روزهای زندگی تاج را رقم زد.

تاج، در آخرین روزهای سفر، در دایکندی به طرز مرموزی مسموم می گردد سفر ابدی را آغاز می کند.

کمبود منابع

نویسنده "ستاره ای در قلمرو تاریکی" کوشیده زندگینامه یکی از کوشا ترین و مقاوم ترین روشنفکران و مشروطه خواهان افغانستان را با نگاه تحلیلی ـ روایتی به شرح آورد اما به نظر می رسد کمبود منابع، تعجیل در به فرجام رساندن اثر و مقدمه های طولانی و زاید در ابتدای هر فصل و بحث، این اثر را بعنوان یک پژوهش جامع، با کاستی های مشهودی مواجه ساخته است.

علاوه براین، آنگونه که از گفته ها و نوشته های سایر پژوهشگران پیداست، براتعلی تاج، بعنوان یک اقتصاد دان و حقوقدان، دارای آثار تحقیقی و ترجمه های فراوانی بوده است اما اسحاق فیاض در این شرح زندگی، از تفصیل و بسط این بعد از شخصیت علمی ـ فرهنگی او غافل مانده و تنها به اشاره های گنگی بسنده کرده است.

با همه این کاستی ها، ستاره ای در قلمرو تاریکی را شاید جزء یکی از معدود آثار مستقل و مدون در بیان زندگی روشنفکر مبارز قرن بیستم، براتعلی تاج شمرد که می تواند زوایایی از کارنامه سیاسی ـ مبارزاتی مهمترین جنبش روشنفکری این دوره را بگشاید.

شناسنامه:

ستاره ای در قلمرو تاریکی (یادنامه یکصدمین سال تولد براتعلی تاج)

مولف: اسحاق فیاض

طرح جلد: علی امید

صفحه آرا: عبد الله رفیعی

ناشر: انجمن علمی فرهنگی کوشان

سال و محل نشر: ۲۰۱۳ کویته

مطالب مرتبط