'مصونیت بیان' در افغانستان، در قانون آره در عمل نه

Image caption در بیش از یک دهه گذشته، ده‌ها رسانه در افغانستان فعال شده‌اند

علی اصغر یعقوبی، خبرنگاری است که به تازگی در یک حمله مسلحانه از سوی افراد ناشناس، زخمی شد. او اکنون منتظر است که در عملیات جراحی این گلوله از سینه‌اش بیرون شود و آن را به یادگار نگهدارد.

ولی آرین، خبرنگار دیگری است که می گوید که به دلیل تهیه یک گزارش در مورد قتل چند غیر نظامی از سوی وابستگان یکی از شخصیت‌های پرنفوذ، خود و خانواده‌اش تهدید شده اند.

اینها موضوعات تازه‌ای نیستند، در بیش از یک دهه گذشته با آغاز فعالیت ده‌ها رسانه در افغانستان، همیشه خبرهایی از قتل، گروگانگیری، لت و کوب، تهدید و توهین خبرنگاران گزارش شده است.

صدیق الله توحیدی مسئول "اداره دیده بان رسانه‌ها، نی" که یک نهاد مدافع رسانه‌ها در افغانستان است می‌گوید که در این دوره، سالانه بیش از پنجاه مورد خشونت علیه خبرنگاران در افغانستان ثبت شده است.

از سال ۲۰۰۲ تا کنون،۳۴ خبرنگار در افغانستان کشته شده که ۱۲ نفر از آنها خارجی بودند.

این وضعیت سبب شد که شماری از خبرنگاران پس از روبه رو شدن با همچو مشکلات، این عرصه کاری را ترک گویند و یا از افغانستان فرار کنند. بسیاری از کسانی هم که باقی ماندند، در بعضی موارد مجبور به خودسانسوری هستند زیرا به خاطر آنچه بیان می‌کنند مصون نیستند.

راضیه عبداللهی یکی از بانوان خبرنگار می‌گوید، هرچند اکنون در افغانستان رسانه‌ها به خوبی رشد کرده اند اما هنوز هم خبرنگاران با چالش‌هایی رو به رو هستند.

او می‌گوید احساس خطر و محدودیت های موجود در شرایط فعلی افغانستان، سبب شده که بسیاری از خبرنگاران نتوانند آزادانه به هر موضوعی بپردازند.

سوم ماه می مصادف است با روز جهانی آزادی مطبوعات. این روز در سال ۱۹۹۳ از سوی مجمع عمومی سازمان ملل متحد به عنوان روز جهانی مطبوعات اعلام شد.

سازمان ملل متحد شعار امسال را "مصونیت بیان، تامین امنیت آزادی بیان در همه رسانه‌ها" اعلام کرده است.

"دوران درخشان آزادی بیان در افغانستان"

Image caption از سال ۲۰۰۲ تاکنون ۳۴ خبرنگار در افغانستان به قتل رسیدند

مبارز راشدی معاون نشراتی وزارت اطلاعات و فرهنگ می‌گوید که آزادی بیان در قوانین افغانستان حمایت شده و سانسور در افغانستان قانونا ممنوع است.

او می‌گوید که هیچ نویسنده‌ای در افغانستان ضرورت ندارد قبل از نشر کتابش آن را به مرجعی عرضه کند. رسانه‌ها هم در برنامه‌هایشان آزادی دارند. اگر تخطی صورت گیرد پیش از رسیدگی به آن در نهادهای عدلی و قضایی، در کمیسیون بررسی تخطی رسانه‌ای حل و فصل می‌شود.

اما برخلاف آنچه قانون حکم می‌کند، موارد بسیاری وجود دارد که نویسنده و خبرنگاری پس از انتشار کتاب و یا گزارشی به شکل مستقیم به نهادهای قضایی کشانده شدند و مورد تعقیب عدلی قرار گرفتند.

در تازه‌ترین مورد، مدیرمسئول روزنامه ۸‌صبح به خاطر انتشار گزارشی که زیر عنوان "معادن افغانستان تاراج می‌شوند" در این روزنامه چاپ شد، به دادستانی کل فراخوانده شد.

چند ماه پیش نیز پرتو نادری یکی دیگر از نویسندگان افغان به دلیل چاپ مقاله ای از او در مورد اظهارات منسوب به یکی از مقام‌های دولتی، به دادستانی کل فراخوانده شده بود. هرچند آقای نادری به دادستانی نرفت و کمیسیون رسیدگی به تخطی رسانه ای، مساله را حل شده اعلام کرد.

با همه اینها آقای راشدی از وضعیت کنونی آزادی بیان در افغانستان راضی است: "در قسمت آزادی بیان اکنون ما بی سابقه‌ترین وضعیت را در تاریخ افغانستان داریم. آزادی بیان در قانون ضمانت شده و سیاست دولت حمایت از آزادی رسانه‌ها است."

عدم تعهد دولت به تطبیق قانون

اما خبرنگاران، نویسندگان و فعالان نهادهای مدنی، به اندازه آقای راشدی خوشبین نیستند. صدیق الله توحیدی مسئول دیده‌بان رسانه‌ها می‌گوید: "شماری از کارمندان دولتی، خبرنگاران را به خاطر نشر حقایق، جمع آوری معلومات و عدم توجه خبرنگاران به به سلیقه‌های آنان، تهدید کرده اند و می‌کنند و این سلسله همچنان ادامه دارد."

آقای توحیدی می گوید افراد، گروه‌ها و نهادهایی در دولت هستند که آزادی بیان را قبول ندارند و در صدد ایجاد موانع در راه آزادی بیان هستند.

صدیق الله توحیدی، مشخصا از شماری از اعلامیه‌های شورای علمای دینی افغانستان یاد می‌کند که خواهان وضع محدودیت بر کار رسانه‌ها هستند.

وی گفت: "در مواردی هم صحبت‌های رئیس جمهوری نشان داد که حتی او نمی‌خواهد این آزادی‌ها را تحمل کند و می‌خواهد آن را محدود کند."

رئیس جمهور کرزی، به تازگی فرمانی را به درخواست شورای علمای افغانستان مبنی بر جلوگیری از نشر برنامه‌های غیر اسلامی صادر کرد.

اما مبارز راشدی معاون نشراتی وزارت اطلاعات و فرهنگ می‌گوید که تهدید علیه آزادی بیان از سوی منسوبین دولت، "قانون شکنی" است.

آقای راشدی امیدوار است که با تصویب قانون دسترسی به اطلاعات که اکنون زیر کار است، این مشکل حل شود.

بر اساس این قانون کارمندان دولتی مکلف به ارائه معلومات به خبرنگاران هستند در غیر آن باید به خاطر تخطی از قانون پاسخگو باشند.

خطرناک ترین کشور برای خبرنگاران

نام افغانستان بارها بعنوان جایی که برای خبرنگاران خطرناک است، در گزارشهای نهاد های بین المللی آمده است.

خبرنگاران می گویند دولت عاملان قتل هیچ یکی از خبرنگارانی را که در سالهای گذشته کشته شده اند، دستگیر و مجازات نکرده است.

به باور صدیق الله توحیدی رئیس "نی" این بی توجهی دولت در رسیدگی به پرونده‌های قتل خبرنگاران، برای امنیت خبرنگاران دیگر، سبب شد که خبرنگاران از ترس، خودسانسوری کنند.

اما معاون نشراتی وزارت اطلاعات و فرهنگ به نمایندگی از دولت به تمام خبرنگاران اطمینان می‌دهد که آنها می‌توانند با حمایت قانونی دولت، کارشان را انجام دهند.

آقای راشدی گفت: "حاضریم در برابر تهدیدها بایستیم. رسانه‌ها نباید از هیچ قدرتی بترسند. کار خود را مطابق قانون انجام دهند اگر تهدیدی صورت بگیرد ما با تمام توان پشت سرشان هستیم."

سنت‌ها و باورها، قدرت نا مرئی برای سانسور

افغانستان را یک جامعه سنتی می خوانند، در بسیاری از موارد سنت بر قانون و حتی ارزش های دینی می‌ چربد. مخالفت با این سنت‌ها، فرد را از جامعه ترد و حتی جان او را به خطر می‌اندازد.

این موضوع سبب شده که در مواردی به خصوص مسایل خانوادگی و سنتی، خبرنگاران در افغانستان نتوانند حقایق را آشکار سازند و مجبور شوند که گزارشهای خود را سانسور کنند.

در حالی که خبرنگاران به شدت از این قدرت نا مرئی و تابوهای خطرناک می ترسند، اما مبارز راشدی دست اندرکاران رسانه ها را، به شکستن برخی از این تابوها دعوت می کند.

او می گوید: "آزادی بیان باید تبدیل به فرهنگ شود اما این موضوع به کار زیاد نیاز دارد و آزادی ضرورت به پشتیبانی دارد."

آقای راشدی تاکید می‌کند: "آزادی بیان باید مزخرفات، آنچه را که ارزش نیست، سنت‌های ناپسند و تابوهایی را که مانع رفتن افغانستان به سوی توسعه می‌شود، بشکند"

اما او می‌گوید که لجام گسیختگی و محافظه کاری، هر دو به نفع آزادی بیان نیست و مردم نباید احساس کنند که آزادی بیان خلاف ارزشهای دینی آنها است.

"آزادی بیان از تعرض مصون است."

در ماده سی و چهارم قانون اساسی آمده است: "آزادی بیان از تعرض مصون است. هر افغان حق دارد فکر خود را به وسیله گفتار، نوشته، تصویر و یا وسایل دیگر، با رعایت احکام مندرج قانون اظهار نماید."

این حمایت قانونی سبب شده که در تمام این جدالها، رسانه‌های افغانستان از نفس نیفتند.

در بیش از یک دهه گذشته آنچه افغانها شاهد آن بوده، این است که هر روز رسانه‌های افغانستان از لحاظ کمی و کیفی در حال رشد هستند و خبرنگاران همچنان برای انعکاس حقایق می‌کوشند. آنها در بسیاری از موارد مقامات عالی رتبه و زورمندان را انتقاد می کنند و سعی می کنند گستره اطلاع رسانی شفاف و بی طرفانه را روز به روز وسعت بیشتری بخشند.