مس عینک؛ آیا بزرگ ترین پروژه اقتصادی افغانستان شکست خورده؟

Image caption این معدن در سال ۱۹۷۳ توسط گروه از زمین شناسان افغان به همکاری مهندسان روسی کشف شد و در سال ۱۹۷۴ کارهای اکتشافی آن آغاز گردید

وحیدالله شهرانی، وزیر معادن و نفت افغانستان در صحبتی با رسانه‌ها اخیرا گفته بود که در قرارداد پروژه استخراج معدن مس عینک واقع در ولایت لوگر در فاصله ۳۰ کیلومتری شهر کابل، باید تجدید نظرشود. وی علت این تجدید قرارداد را غیر عملی پنداشتن بعضی مواد قرارداد از سوی شرکت چینی(Metallurgical Corporation of China) (MCC) دانسته است.

وزیر معدن افزوده که در متن قرارداد شرایط مبهم و غیر کارشناسانه گنجانیده شده که شرکت چینی با استفاده از این خلاءها تقاضای تجدید نظر در قرارداد را کرده است.

معدن مس عینک

معدن مس عینک، در ولسوالی محمد آغه ولایت لوگر در جنوب این شهر قرار دارد. آثار باستانی بدست آمده از این منطقه نشان می‌دهد که بهره برداری از این معدن تاریخ دیرینه دارد و به دوران قبل از اسلام بر می‌گردد. در قسمت‌های مرکزی و غربی این معدن سیستم حفریات قدیمی کشف شده است.

این معدن در سال ۱۹۷۳بار دیگر توسط گروه از زمین شناسان افغان به همکاری مهندسان روسی کشف شد و در سال ۱۹۷۴ کارهای اکتشافی آن آغاز گردید. این معدن در زون تکتونیکی کابل موقعت دارد.

کل مساحت معدن، بالغ بر ۸۰۰ کیلومتر مربع می‌گردد. در حال حاضر سه معدن مس عینک، دربند، جوهر و ۹۴ ظواهر معدنی در این منطقه شناسایی شده است. طبقات مس‌دار معدن عینک در مساحت ۴۰ کیلومتر مربع در سطح زمین است.

طبقات مس‌دار در بخشهای مرکزی به طول ۲۰۰ و به ضخامت ۶۰ تا ۲۰۰متر تثبیت شده‌است. ضخامت سنگ‌های معدنی، که در حفاریها تثبیت شده نیز به ۶۰۰ متر می‌رسد. سنگهای معدنی از سطح زمین تا عمق ۱۰تا ۲۰ متر اکسید شده هستند. مقدار متوسط مس در سنگهای اکسید شده به ۲.۱ درصد می‌رسد و بصورت کل از ۰.۱۷ تا ۲.۸۵ درصد این میزان تغییر می‌کند.

Image caption در نتیجه کاوش و مطالعات انجام شده ذخایر این معدن ۱۳ میلیون تن اعلام شده است

معدن مس عینک بزرگترین معدن مس افغانستان و دومین معدن مس در سطح جهان است.

در نتیجه کاوش و مطالعات انجام شده ذخایر این معدن ۱۳ میلیون تن اعلام شده است. ولی با در نظر داشت خصوصیات زمین شناسی و تکتونیکی منطقه، گسترش مس در منطقه وسیع و مثال های معادن مس در جهان، ذخایر این معدن را می توان حد اقل ۲۵ – ۳۰ میلیون تن پیش‌بینی کرد.

با توجه به فن‌آوریهای جدید در زمینه استخراج معادن، غنی سازی و ذوب سنگهای معدنی، میزان مس ذخیره شده به مراتب بیشتر از این خواهد بود.

براساس محاسبه‌های صنعتی معادن، ارزش اقتصادی آن ۱۳ میلیون تن مس، با غلظت ۲.۵ درصد بوده، ولی در شرایط کنونی معادن دارای غلظت ۰.۵% و حتی پایین تر از آن هم اقتصادی شمرده می‌شود.

مـس

مس در ردیف فلزات مهم به شمار می‌رود و دارایی ویژه گیهای خاص است. این فلز رسانا بوده و انعطاف پذیر است. از نظر شیمی دارای ثبات است.

این فلز درصنعت استفاده های گوناگونی در وسایل ارتباطی، کارخانه‌های ماشین سازی، صنایع ساختمانی، مواد غذایی و شیمیایی دارد.

قرارداد بهره برداری و غنی سازی مس عینک با شرکت چینی، MCC

قرارداد بهره برداری و غنی سازی مس معدن عینک در سال ۲۰۰۸ میان وزارت معدن و نفت افغانستان و این شرکت چینی به امضا رسید. براساس مفاد این قرار داد، شرکت چینی در مرحله اول مبلغ ۲،۸۹۸ میلیارد دلار را در این پروژه سرمایه گذاری کرده و بعدا این سرمایه گذاری به پنج میلیارد دلار افزایش می یابد.

سالانه ۴۰۰ میلیون دلار به افغانستان مالیات می داد و مبلغ ۸۰۰ میلیون دلار به طور ضمانت به افغانستان باید پرداخته می‌شد.

Image caption شرکت چینی در مرحله اول مبلغ ۲،۸۹۸ میلیارد دلار را در این پروژه سرمایه گذاری نموده

علاوه بر آن شرکت طرف قرار داد موافقت کرده که برای استخراج معدن، از ذغال سنگ افغانستان استفاده کرده و کارخانه حرارتی تولید برق با ظرفیت ۴۰۰ میگا وات را در بامیان ایجاد و شهرک رهایشی شامل آب، مکتب و مسجد نیز ساخته شود.

احداث خط آهن از تورخم الی تاجیکستان از مسیر عینک لوگر به کابل، بعد معدن حاجیگک بامیان، از آنجا به یکاولنگ بامیان، دره صوف ولایت سمنگان در شمال افغانستان و از انجا به تاجیکستان از مسئولیت‌های این شرکت است.

مفاد دیگر قرار داد این است که طلایی بدست آمده از این معدن نیز به افغانستان تعلق دارد. در مرحله اول این پروژه برای ۸۰۰۰ نفر افغان زمینه کار مساعد شود و در مرحله دوم برای حدود ۱۵۰۰۰ نفر شغل ایجاد گردد.

وزیر معادن درباره استدلال شرکت چینی در مورد تجدید قرار داد می‌گوید که 'حذف کارخانه غنی سازی و احتمالاً نبود ضرورت به ایجاد دستگاه تولید برق حرارتی به ظرفیت ۴۰۰ میگاوات در ولایت بامیان از خواست‌های این شرکت است.'

شهرانی کمبود 'فاسفیت'، عنصر شیمیای که در تصفیۀ سنگهای مس‌دار از سایر عناصر به کار می‌رود را یکی دیگر از استدلال‌های شرکت چینی ذکر کرده و گفته که این شرکت اعلام کرده که مقدار کافی عنصر فاسفیت در افغانستان برای این کار وجود ندارد.

به نظر نویسنده شاید منظور شهرانی مواد شیمیایی سلفیت SO۴) Sulphate) باشد که در روند غنی سازی مس یکی از کاتالیزورهای اصلی به حساب می‌آید.

مفاد دیگر قرار داد، احداث خط آهنی است که باید از یکی از بنادر شمالی کشور، حیرتان و یا شیرخان بندر، با عبور از مسیر ولسوالی دره صوف ولایت سمنگان و کهمرد ولایت بامیان، بعد از ولایت پروان گذشته و با عبور از کابل به معدن مس عینک وصل شود.

Image caption آثار باستانی بدست آمده از این منطقه نشان می‌دهد که بهره برداری از این معدن تاریخ دیرینه دارد و به دوران قبل از اسلام بر می‌گردد

سپس این خط آهن به سمت شرق افغانستان امتداد یافته و از مسیر جلال آباد و بندر تورخم وارد پاکستان شود که اکنون به دلیل پایین آمدن حجم تولید پروژه، شرکت چینی خواستار حذف این بخش است.

با پذیرش اینکه که مشکلات در قرارداد با شرکت چینی وجود داشته، مسئولیت شرکت در بخش فنی کم شده و در حجم قرارداد از نظر مالی و ارزش اقتصادی آن نیز کاهش قابل ملاحظه دیده خواهد. با توجه به این خوابهای شیرین حکومت افغانستان برای افزایش عواید داخلی کشور، توسعه اقتصادی، ایجاد اشتغال و رشد سطح زندگی شهروندان به کابوس مبدل خواهد شد.

اشتباه در کجا است؟

وزارت معادن افغانستان نتوانسته که به عنوان طرف قرار داد بر روند تطبیق آن نظارت لازم را انجام دهد.

وحیدالله شهرانی، وزیر معدن و نفت افغانستان در این باره می‌گوید که مسئولان گذشته وزارت معادن به خاطر بی‌توجهی و مشروط گذاشتن بعضی از مواد قرارداد سهل انگاری کرده و باید در مقابل مشکل که اکنون پیش آمده پاسخگو باشند.

روند داوطلبی این معدن به گزارش سایت رسمی وزارت معادن به شکل زیر بوده است.

'به منظور جلب سرمایه گذاری های داخلی و خارجی و تامین منافع عامه و رشد پایدار اقتصاد ملی، روند کاوش و بهره برداری (روند تولید و ذوب مس بشکل کاتودیک ) برای مشارکت شرکتهای علاقمند بزرگ بین المللی معدن به داوطلبی گذاشته شد که ۱۳ شرکت کانادایی، آمریکایی، روسیه، چین، کره‌جنوبی، استرالیایی، ایرانی، هندی و قزاقستانی برای سرمایه گذاری اظهار علاقمندی کردند.'

این گزارش می‌افزاید که بعد از بررسی کمیته موظف در وزارت معدن وقت، که به همکاری شرکت مشورتی گوستافسن، ۹ شرکت از این ۱۳ شرکت برای رقابت انتخاب شدند که عبارت بودند از؛ شرکت فلپس داچ از آمریکا، هنتر دیکس از کانادا، بهار کانسرسیوم از ایتالیا، قزاق مس از قزاقستان، MCC از چین، هندلکو از هندوستان، زیجن مایننگ از چین و شرکتهای گاز پروم ایکسپورت و استرا یک فورس از روسیه.

پروژه استخراج و غنی سازی مس عینک از نظر اقتصادی و سیاسی پروژه بزرگ و استراتژیک برای افغانستان به شمار می‌رود.

حکومتهای پیشین نیز بهره برداری و غنی سازی و احتمالا ایجاد کارخانه‌های تولید محصولات و فرآورده های مسی را در داخل کشور با علاقمندی و دقت دنبال می‌کردند. ولی آنان مایل نبودند با شتابزدگی زمینه ضایع شدن منافع عامه را فراهم کنند.

به طور یقین حکومت موجود نیز تمام مراحل را قبل از عقد قرارداد استخراج مس عینک تحت نظارت داشت و امضا قرارداد بعد از تایید کابینه و به هدایت رئیس جمهور صورت گرفته است.

اشتباهات در زمان امضاء قرارداد

نیازمندی بدون حد افغانستان به منابع مالی و شتاب برای دسترسی زود هنگام به این منبع سرشار.

بی کفایتی و فساد اداری گسترده در دستگاه دولتی.

نبود ظرفیت‌های اداری و وابستگی سنتی حکومتهای افغانستان به مشاوران خارجی.

عدم هماهنگی و همکاری لازم میان ادارات حکومتی و نهادهای علمی- تحقیقاتی.

تشویق جامعه جهانی به رونق اقتصاد بازار آزاد و خصوصی سازی نهادهای وابسته به دولت.

رقابت‌های کشورهای درگیر در افغانستان بعد از استقرار حاکمیت جدید.

دلایل کمپنی چینی چقدر موجه اند؟

به گفته شهرانی، با شرکت چینی تعهد شده بود که پیش از آغاز کار استخراج معدن مس عینک، متن قرارداد به نشر نخواهد رسید.

Image caption چشم انداز امنیتی افغانستان بعد از سال ۲۰۱۴، می‌تواند یکی از عوامل این درخواست شرکت چینی به شمارآیند

"ما فعلاً با کمپنی ام، سی سی توسط حقوقدانان خود در مذاکرات هستیم که اول با ما به موافقه برسند که قرارداد را چاپ کنیم و بعداً در جاهای که درقرارداد خامی‌ها، محدودیت‌ها و کمبودی‌های دارد، به یک سلسله شرایط غیر واقع بینانه که درآن قرارداد گنجانیده شده و باعث گرفتن قرارداد توسط این شرکت شده، در صدد اصلاح آن هستیم و شاید چند وقت بعد مذاکرات ما در این خصوص آغاز شود. "

سخنان فوق وزیر معدن و نفت افغانستان واضح نمی‌سازد که شرکت طرف قرارداد چینی از کدام ماده‌های قرارداد نگرانی دارد و چه موادی در این قرارداد باید بازنگری شود.

آگاهان یکی از دیگر علت‌های تاخیر در فعالیت کار پروژه مس عینک و دلیل مجبور بودن شرکت چینی (MCC ) را در تجدید نظر در قرارداد عوامل اقتصادی، سیاسی و امنیتی می‌شمارند.

ارزش مس در مارکیت جهانی در زمان عقد قرارداد آوریل ۲۰۰۸ ، به طور مثال در بازار لندن ۳۵۰۰ پوند و در ماه جنوری ۲۰۱۳ که شرکت چینی تقاضای تجدید نظر در قرارداد را کرده ۵۱۰۰ پوند بوده است.

اتحاد استراتژیک جمهوری مردم چین با کشور پاکستان و برنامه‌های همکاری مشترک اقتصادی این دو کشور، ادامه نا آرامی‌ها در افغانستان، انتقال مسئولیتهای امنیتی به حکومت افغانستان و مبهم بودن چشم انداز امنیتی افغانستان بعد از سال ۲۰۱۴، می‌تواند یکی از عوامل این درخواست شرکت چینی به شمار آیند.

راه حل

کارشناسان زمین شناسی عقیده دارند اگر نگرانی شرکت چینی نبود مقدار کافی سلفیت برای روند غنی سازی سنگهای مس دار باشد، می‌توان این مواد را از بیرون تهیه کرد.

Image caption در این محل آثار باستانی زیادی نیز کشف شده است

این کارشناسان ظرفیت موجود دانشگاه پولی‌تخنیک کابل را قابل قبول دانسته و تاکید کرده این افراد با اندوخته چهل ساله می‌توانند مشاروان خوبی برای این کار باشند.

مشکلات امنیتی، اگرچه در زمان امضای قرارداد پیش بینی شده و هزینه تامین امنیت نیز در مفاد این قرار داد در نظر گرفته شده که آن نیز قابل حل است.

تفاوت بهای مس باید قبلا در قرار داد پیش بینی شده باشد که متاسفانه متن قرارداد در دسترس نیست.

وزارت معدن و نفت افغانستان مکلف است تا تمام دلایل شرکت ام سی سی را با مشارکت یک تیم از کارشناسان افغان متشکل از کارشناسان حقوقی، اقتصادی، فنی داخلی و در صورت نیاز با به کار گیری کارشناسان خارجی، مسایل مورد مناقشه را ارزیابی و راه های حل را پیشنهاد کنند و قناعت شرکت چینی را جلب کند.

مسئولان وزارت معادن باید متوجه باشند تا با اتخاذ تصامیم عجولانه یک بار دیگر اشتباهات گذشته را تکرار نکنند.

در صورت عدم جلب قناعت شرکت چینی و ادامه تقاضا برای تجدید نظر در متن قرارداد، موضوع به دادگاه بین المللی ارجاع شود.

مطالب مرتبط