آرشیو ملی افغانستان، گنجینه‌ای در حال نابودی

Image caption شماری از آثار تاریخی در آرشیو ملی با خطر نابودی رو برو اند

شماری از اسناد در آرشیو ملی افغانستان که یکی از آرشیوهای قدیمی در منطقه است، با خطر نابودی روبرو هستند.

در آرشیو ملی افغانستان نزدیک به دوصد هزار سند تاریخی و نسخه خطی آثار ادبی و دینی نگهداری می‌شود.

تصاویری از آرشیو ملی افغانستان را اینجا ببینید

قدیمی‌ترین نسخه‌های خطی که در آرشیو ملی وجود دارند؛ بخش‌هایی از قرآن از دوره خلافت حضرت عثمان به خط حضرت علی، دیوان حافظ، کلیات بیدل، کتاب بی نقطه بیدل، دیوان رحمان بابا، مثنویات امیرعلی شیرنوایی و در بخش اسناد تاریخی؛ صدها فرمان و تصاویر پادشاهان چند قرن اخیر در افغانستان و مجموعه روزنامه‌ها است.

اسناد این آرشیو در دوره‌های حکومت مجاهدین و طالبان دست نخورده باقی مانده و در شرایط کنونی از آن به عنوان گنجینه‌ای فراموش شده نام برده می‌شود.

داخل ساختمان آرشیو ملی دو سالون بزرگ وجود دارد؛ در یکی اسناد تاریخی و در دیگری نسخه‌های خطی نگهداری می‌شود.

گنجینه‌ای غنی و تاریخی

در آرشیو ملی افغانستان، حدود ۱۸۰ هزار سند تاریخی مشمول فرمان‌ها، قباله‌ها، روزنامه‌ها، ۹ هزار نسخه خطی و دست‌نویس قرآن، رساله‌ها، دیوان‌ها، کتب ادبی، تاریخی و فلسفی نگهداری می‌شود.

حدود ۷۵ درصد نسخه‌های خطی آثاری که در آرشیو ملی وجود دارند، مصور و نقاشی شده است.

آثار خطاطان بزرگی چون سلطان محمد خندان، قاسم شاه، میر محمدعلی، میر عمادالدین حسینی و خطاطان دوره سلطنت امیر عبدالرحمان خان و امیر حبیب الله خان مانند عبدالرحمان، شیخ محمدرضا خراسانی، میرزا محمد یعقوب خان کابلی، عطا محمدخان (پسرش) و میرزا فتح محمد خان نیز در آرشیو ملی افغانستان دیده می‌شود.

قدیمی‌ترین اثری که در آرشیو ملی وجود دارد، بخش‌هایی از قرآن است که مربوط به دوره خلافت حضرت عثمان می‌شود و گفته می‌شود که به خط حضرت علی و امام حسین و امام حسن نوشته شده است.

این آثار به خط کوفی قرن سوم و چهارم به روی پوست آهو نوشته شده است.

آرشیو ملی در مزدحم‌ترین نقطه شهر کابل

ساختمان آرشیو ملی حدود یک قرن پیش در زمان امیر عبدالرحمان خان برای پسرش شاهزاده حبیب الله خان ساخته شده بود و در سال ۱۳۵۲ در زمان حکومت سردار محمد داوود اولین رئیس جمهور افغانستان، 'آرشیو ملی' نام گذاری شد.

ساختمان آرشیو ملی در منطقه ده افغانان یکی از نقاط مزدحم شهر کابل موقعیت دارد.

این محل توقف‌گاه وسایط نقلیه شهری است که گرد و دود و آلودگی ناشی از آن، این ساختمان را به شدت متاثر کرده است.

این گرد و غبار و دود روی اسناد آرشیو به راحتی دیده می‌شود. پاک‌کاری اسناد هم به طور بسیار ابتدایی و با یک پارچه نخی صورت می‌گیرد که این کار به مرور زمان سبب نابودی اسناد تاریخی خواهد شد.

اسناد آرشیو ملی در دو زیرزمینی به نام 'ذخایر اسناد' به شکل غیرمعیاری نگهداری می‌شوند.

برای داخل شدن به این ذخایر اجازه کتبی رئیس آرشیو و امضای هیات با صلاحیتی لازم است.

دروازه های این ذخایر پس از باز و بسته شدن دوباره مهر و موم می‌شود. در و دیوارهای آنها به شیوه معماری حدود یک قرن پیش، مستحکم و قوی ساخته شده است.

اسناد آرشیو به ترتیب سال و قدامت آنها در قفسه‌های فلزی جابجا شده است.

کتاب‌ها و اسناد مواجه با خطر در آرشیو ملی افغانستان

هوای داخل ذخایر آرشیو توسط دو ماشین که حدود چهل سال پیش از سوی آلمانها کمک شده بوده، تصفیه می‌شود که اکنون از کار افتاده‌اند و بودجه‌ای برای تعمیر آنها وجود ندارد.

از کار افتادن این ماشین ها باعث شده تا صدها نسخه خطی از بین برود و هزاران نسخه دیگر با خطر نابود شدن روبرو شوند.

Image caption رئیس آرشیو ملی افغانستان می‌گوید که گروه‌های درگیر در افغانستان از ارزش آثار آرشیو ملی بی خبر بودند

شرح مثنوی معنوی اثر دست‌نویس مولانا جلال الدین محمد بلخی در ردیف دست اول کتاب‌های مواجه با خطر نابودی ثبت شده که اگر ترمیم نشود، از بین خواهد رفت. دیوان رحمان بابا از شاعران مشهور افغانستان اثر دست‌نویس دیگری است که وضعیت بهتری از شرح مثنوی معنوی ندارد. نسخه‌هایی از قرآن با قدامت ۲۵۰ سال نیز با این خطر روبرو هستند.

کتاب‌هایی که با خطر نابودی رو برواند به سه دسته تقسیم شده؛ کتاب‌های دست اول (بدترین وضعیت را دارند)، کتاب‌های دست دوم و کتاب‌های دست سوم. امکانات آرشیو ملی اندک امکاناتی برای ترمیم کتاب‌های مواجه با خطری دست دوم و سوم در اختیار دارد اما کتاب‌های دست اول در افغانستان قابل ترمیم نیستند و باید به بیرون از کشور فرستاده شوند.

آرشیو ملی در دهه‌های جنگها

ساختمان آرشیو ملی در نزدیکی‌ کوه رادیو و تلویزیون موقعیت دارد.

Image caption ماشین‌های تصفیه هوا در ذخایر آرشیو ملی اکنون از کار افتاده‌اند

این محل مرکز درگیری‌ها میان گروه‌های مجاهدین در دهه هفتاد خورشیدی بود. اما این کوه سپر خوبی در برابر موشک‌ها و گلوله‌های توپخانه برای آرشیو بوده است.

نجیب الله مسئول نگهداری ذخایر اسناد تاریخی حدود ۲۲ سال است که در زیرزمینی آرشیو ملی از این اسناد مواظبت می‌کند.

او می‌گوید: "هر روز با هزاران ترس از خانه بیرون می‌شدم، گاهی با ماشین و گاهی پیاده. ساختمان آرشیو ملی چندین بار هدف موشک قرار گرفت اما به ذخایر اسناد آسیبی نرسید. من روزها در پشت درهای بسته در داخل ذخایر خوابیدم تا اسناد آرشیو دزدیده نشود."

آقای نجیب افزود که در پنج سال دوره حکومت طالبان نیز در آرشیو کار کرده و آن زمان آرشیو بسته بوده و ذخایر مهر و موم بودند.

عبدالرشید عثمان مسئولیت بخش نسخه های خطی را دارد. او در سال‌های جنگ چندین بار زخمی شده است.

او می‌گوید: "بیش از بیست سال از زندگی‌ام را در راه نگهداری تاریخ افغانستان سپری کردم. کارکردن در ذخایر اسناد و در زیر زمینی های تاریک و مرطوب و کم هوا باعث شده تا دچار بیماری تنفسی شوم."

Image caption نجیب الله می‌گوید در دهه‌های جنگ، آرشیو ملی بارها هدف موشک و توپ قرار گرفته است

سخی منیر، رئیس آرشیو ملی افغانستان می‌گوید گروه‌های درگیر در جنگ‌های افغانستان از اهمیت و ارزش آثار در آرشیو اطلاع نداشتند و به این دلیل این اسناد حفظ شده است.

برنامه توسعه‌ای آرشیو ملی

رئیس آرشیو ملی از بی توجهی حکومت به آرشیو ملی انتقاد کرد و گفت که برنامه‌ای را روی دست دارند که اگر تائید شود، وضعیت آرشیو بهبود خواهد یافت.

او می‌گوید که برای حفظ آثار آرشیو، برنامه توسعه‌ای ده ساله‌ای را به وزارت اطلاعات و فرهنگ پیشنهاد کرده اند.

کمپیوتری شدن معلومات آرشیو، بازسازی ذخایر، جمع آوری اسناد تازه و ایجاد آرشیوهایی در ولایات، بخش‌هایی از این برنامه‌اند.

او همچنین از آغاز کار هیاتی پانزده نفری برای انتقال بخشی از یک میلیون سند تاریخی که اکنون در ارگ ریاست جمهوری نگهداری می‌شوند به آرشیو ملی، خبر داد.

به گفته وی، شورای فرهنگی بریتانیا نیز قرار است پنجصد هزار سند تاریخی مربوط به افغانستان را به آرشیو ملی بدهد.