زنان افغان چگونه به جرگه‌های مردانه راه یافتند؟

Image caption جرگه ها در افغانستان به طور سنتی، نشست هایی مردانه بودند

قرار است چهارصد زن در کنار ۲۱۰۰ مرد در لویه جرگه مشورتی که به منظور رایزنی در مورد موافقتنامه امنیتی میان افغانستان و آمریکا برگزار می‌شود، شرکت کنند.

هرچند در تمامی لویه جرگه هایی که پس از سقوط طالبان در افغانستان برگزار شده، زنان حضور داشته اند و حتی در لویه جرگه اضطراری در سال ۲۰۰۲ که حامد کرزی را برای دو سال بعنوان رئیس دولت انتقالی منصوب کرد، خانم سیما سمر رئیس کمیسیون حقوق بشر افغانستان، معاون صبغت الله مجددی در لویه جرگه بود.

اما عمر حضور زنان در لویه جرگه‌ها، در مقایسه به عمر و سابقه این نهاد سنتی در افغانستان، بسیار اندک است. لویه جرگه در تاریخ افغانستان مهم ترین نهاد تصمیم گیری بوده و جدی ترین و حیاتی ترین تصمیم های سیاسی در تاریخ این کشور، در لویه جرگه گرفته شده است. اما این نهاد در گذشته کاملا مردانه بود و زنان حضوری در آن نداشتند.

نخستین حضور

برای اولین بار در سنبله/شهریور ۱۳۰۷ در لویه جرگه ای که در پغمان ولایت کابل، در زمان سلطنت امان الله خان برگزار شد، همسر او ملکه ثریا به عنوان نخستین زن افغان بدون حجاب کامل در اجلاس جرگه حضور یافت.

در این جرگه ۱۱۰۰ نفر شرکت داشتند و تشکیل مجلس شورای ملی با ۱۵۰ عضو، اجباری شدن خدمت سربازی و کشف حجاب، از تصمیم هایی بود که در این لویه‌جرگه گرفته شد.

اما پس از سقوط سلطنت امان الله خان، زنان باردیگر از حضور در لویه جرگه محروم شدند و حتی از حضور سمبولیک و ملکه ها و بانوان اول افغانستان در لویه جرگه جلو گیری شد و این روند تا زمان حاکمیت حزب چپگرای دموکترایک خلق ادامه یافت.

زنان در جرگه‌های دوران حزب دموکراتیک خلق

در دروان حکومت سیزده ساله حزب دموکراتیک خلق افغانستان، (۱۳۵۷ تا ۱۳۷۲ خورشیدی) سه لویه جرگه برگزار شد.

لویه جرگه ای که در سال ۱۳۶۴ در زمان ریاست جمهوری ببرک کارمل برگزار شد و موضوع اصلی بحث در آن را مسأله مصالحه با مجاهدین و سیاست‌های خارجی و داخلی دولت افغانستان تشکیل می داد.

لویه جرگه‌ای که در سال ۱۳۶۶ برگزار شد که در نتیجه آن ششمین قانون اساسی افغانستان تصویب شد و اعضای آن دکتر نجیب الله را برای شش سال به عنوان رییس جمهوری انتخاب کردند.

لویه جرگه ای دیگری که در سال ۱۳۶۸ راه اندازی شد و موضوع آن طرح سیاست آشتی ملی، مصالحه با مجاهدین و حل سیاسی مساله افغانستان بود.

ثریا پرلیکا یکی از فعالان مدنی می‌گوید که در تمامی جرگه هایی که در زمان حزب دموکراتیک خلق برگزار شد، زنان حضور فعال و گسترده داشتند.

او به بی‌بی‌سی گفت که در این جرگه‌ها حتی شماری از زنان از ولایات دوردست با لباس‌های محلی شرکت کرده بودند.

حضور زنان در جرگه های پس از طالبان

پس از سقوط حکومت طالبان، در سال ۱۳۸۱، لویه جرگه اضطراری در کابل راه اندازی شد.

این لویه جرگه بر اساس تصمیم اجلاس بن در سپتامبر ۲۰۰۱، تحت نظارت سازمان ملل راه اندازی شد و اعضای این جرگه حامد کرزی را برای ۱۸ ماه به عنوان رئیس دولت موقت برگزیدند.

"لویه جرگه اضطراری" برای نخستین بار شاهد سهم ۱۱ درصدی زنان بود و همچنین نخستین بار مردم در انتخاب اعضای آن سهم گرفتند.

پس از این جرگه تا کنون، چهار جرگه دیگر از سوی دولت افغانستان برگزار شده که در همه آنها زنان حضور داشته اند.

سهم زنان در لویه جرگه مشورتی افغانستان

کمیسیون برگزاری لویه جرگه مشورتی، در کنار حضور زنان در شانزده دسته نمایندگان اشتراک کننده جرگه، یک دسته خاص برای زنان تعریف شده است.

قرار است ۶۵ زن به طور مشخص به نمایندگی از زنان در این جرگه اشتراک کنند.

عبدالخالق حسینی پشه ای سخنگوی کمیسیون برگزاری لویه جرگه مشورتی می‌گوید که این زنان قرار است به همکاری نهادهای فعال در عرصه حقوق زن و وزارت های تحصیلات عالی/آموزشهای عالی، معارف/آموزش و پرورش و زنان معرفی شوند.

به گفته او، افزون بر این گروه از زنان، زنها در دسته های دیگر نمایندگان نیز سهم دارند و در کل در لویه جرگه مشورتی چهارصد زن شرکت خواهند کرد.

به گفته او، از آنجا که شمار اشتراک کنندگان لویه جرگه مشورتی نسبت به پنج جرگه قبلی در دوازده سال گذشته، بیشتر است، شمار زنان نیز در این جرگه افزایش یافته است.

راهی باز برای حضور زنان در جرگه ها

شهلا فرید، استاد حقوق در دانشگاه کابل می‌گوید زمانی که جرگه‌ها از شکل سنتی خود بیرون آمدند، حضور زنان در جرگه ها حتمی شد.

اشاره استاد شهلا به تصویب قانون اساسی افغانستان و درج موضوع لویه جرگه در آن است.

خانم فرید می‌گوید که در جرگه‌هایی که پس سقوط طالبان برگزار شده، همیشه سعی شده به زنان سهم داده شود.

هرچند به باور او، با توجه به سنت های موجود در افغانستان و نبود توانایی لازم در بین زنان، این امکان وجود ندارد که زنان برابر با مردان در این جرگه ها حضور داشته باشند.

خانم فرید تاکید می کند که سهم کیفی و نقش موثر زنان در این جرگه‌ها مربوط خودشان است تا از حضور آنها استفاده ابزاری و سمبولیک نشود.

او از تجربه جرگه گذشته چنین می‌گوید: "در بعضی کمیته ها، زنان در یک گوشه خاموش بودند، منتظر بودند که چه ساعتی بروند غذا خوردن، و اینکه حق الزحمه ای به آنها داده می شود یا نه؟ اما تعداد محدودی از زنان هم سهم فعالانه داشتند و برای پست های ریاست، معاونت و منشی/دبیر، در کمیته های کاری نامزد شدند."

Image caption در لویه جرگه مشورتی حدود چهارصد زن اشتراک می کنند

او افزود که موانع حضور زنها در جرگه ها، روز به روز از بین رفته و این جرگه فرصت خوبی برای کسب تجربه برای شرکت در جرگه‌های قانونی است.

نقش سمبولیک و حضوری کمی

فوزیه کوفی رئیس کمیسیون امور زنان مجلس نمایندگان می‌گوید که آنها همیشه تاکید داشته اند که در هر روندی سیاسی از جمله در لویه جرگه ها، زنان حد اقل باید ۲۵ درصد سهم داشته باشند.

استناد خانم کوفی به حضور ۲۵ درصدی زنان در مجلس نمایندگان است که در قانون اساسی درج شده است.

او می‌گوید: "زنان آنطوری که از لحاظ کمیتی حضور داشته اند، از لحاظ کیفی جدی گرفته نمی شدند، به طور مثال والیان به این فکر بودند که دلیلی وجود ندارد که خانم ها در جرگه اشتراک کنند... در جرگه هم همین آدم ها و همین مفکوره است، مخصوصا کسانی از ولایات می آیند که دیدشان عقب گرایانه است پس نقش زنها سمبولیک است."

او برای خارج شدن نقش زنان از حالت سمبولیک به برگزاری لویه جرگه ها مطابق قانون اساسی تاکید دارد.

قانون اساسی افغانستان در ماده صد و دهم، لویه جرگه را "عالی ترین مظهر اراده مردم افغانستان" نامیده که برگزاری آن از صلاحیت‌های رئیس جمهوری است.

نمایندگان شورای ملی، روسای شوراهای ولایتی و شوراهای ولسوالی از اعضای صاحب حق رای، در لویه جرگه ای هستند که در قانون اساسی تعریف شده و تصمیم هایش الزام آور است.

اما تصمیم های جرگه های مشورتی، الزام آور نیست.

تاکنون هیچ جرگه ای به اساس قانون اساسی برگزار نشده است. چون تا کنون دولت افغانستان نتوانسته انتخابات شوراهای ولسوالی را برگزار کند.

مطالب مرتبط