نگاهی بر وضعیت و رخدادهای فرهنگی افغانستان در سال ۲۰۱۳

Image caption عمر اکرم، برنده جایزه گرمی شد

سال ۲۰۱۳ پایان یافت. افغانستان در این سال چه دست‏اورهای فرهنگی داشت؟ چه رویدادهایی بر وضعیت فرهنگی افغانستان اثرگذار بود و افغانستان از چه جایگاه فرهنگی برخوردار بود؟

در این نوشتار سعی برآن است تا با برشمردن شماری از مهم‏ترین رخدادهای فرهنگی افغانستان در سال ۲۰۱۳ جواب درخوری برای این پرسش‌ها پیدا نماییم.

مهم‏ترین رویدادهای فرهنگی افغانستان طی سال گذشته را می‌توان در چند بخش دسته‌ بندی کرد:

غزنی؛ مرکز فرهنگ و تمدن اسلامی

غزنی به عنوان مرکز فرهنگ و تمدن اسلامی در سال ۲۰۱۳ شناخته شد. افغانستان چقدر توانست از این فرصت استفاده نماید؟

براساس گفته‌‌های مسئولان دولتی، قرار بود طی این سال ۳۲ پروژه بازسازی آبده‏ی شهر غزنی تکمیل گردد اما گفته می‌‌شود تا هنوز نصف از این پروژه‌ها به پایه اکمال نرسیده است.

والی غزنی در گفت وگوی خود با خبرنگاران گفت که از ده میلیون دلاری که براساس فرمان رئیس جمهور حامد کرزی در سال۲۰۱۰ برای بازسازی غزنی اختصاص یافته بود، هیچ مبلغی در اختیار مسئولان ولایت غزنی قرار نگرفته است.

شماری از نمایندگان مجلس نیز کار مسئولان دولتی را در امر بازسازی غزنی غیر قابل قبول خوانده ‏اند. با پایان یافتن سال ۲۰۱۳ هنوز پروژه‌‌های بازسازی این شهر ناتکمیل باقی مانده و مراسم اختتامیه شهر غزنی به عنوان مرکز ثقافت اسلامی عقب افتاده است. مسئولان دولتی علت تأخیر آن را برگزاری لویه جرگه عنوان می‌‌کنند در حالی‏که برخی از مسئولان، نرسیدن بودجه را علت اصلی بیان می‌کنند.

هنروادبیات و جایگاه جدید بین‌المللی آن

سال ۲۰۱۳ برای هنر، ادبیات و فرهنگ افغانستان سال پرباری بود. هنرمندان، شاعران، نویسندگان و فرهنگیان افغانستان ده‏ها جایزه بین المللی را از آنِ خود کردند.

در این سال محمد حسین محمدی، نویسنده 'انجیرهای سرخ مزار'، جایزه جشنواره بین‌المللی خاورمیانه و آفریقا را در فلورانس ایتالیا به دست آورد و ترجمه ایتالیایی این کتاب در پنجمین جشنواره بین‌المللی ادبیات در ونیز ایتالیا رونمایی شد.

محمد شریف سعیدی جایزه بنیاد نویسندگان سویدن را از خود کرد.

سکینه یعقوبی، رئیس انیستیتوت آموزشی افغان جایزه یک میلیون دلازی 'اوپس' سال ۲۰۱۳ را از آن خود کرد. نجیبه ایوبی، مدیر گروه 'کلید' جایزه شجاعت در خبرنگاری را از سوی بنیاد بین‏ المللی رسانه های زنان به دست آورد. سیماسمر رئیس کمیسیون مستقل حقوق بشر افغانستان جایزه بین‏المللی آلارد برای شفافیت، رهبری، مبارزه با فساد را به صورت مشترک با نهاد گلوبل ویتنس از آنِ خود نمود.

روزنامه هشت صبح برنده جایزه آزادی اطلاع رسانی گزارشگران بدون مرز شد.

عمر اکرم آهنگساز افغان-آمریکایی با آلبوم 'پژواک عشق' جایزه 'گرمی' بهترین آلبوم نسل جدید را در آمریکا به دست گرفت. برمک اکرم کارگردان و نویسنده فیلم 'وژمه' برنده جایزه ساندنس ۲۰۱۳ از آمریکا شد و فواد محمدی در فلم 'بچه‌های چاپ‏انداز' نامزد جایزه اسکار ۲۰۱۳ گردید.

نجیب الله مسافر، برنده جایزه دومین عکس برتر مسابقه جهانی انترکشن آمریکا شناخته شد. احمد سرمست بنیانگذار انستیتوت ملی موسیقی افغانستان عضویت افتخاری ارکستر فیلارمونیک لندن را بدست آورد. حبیبه سرابی والی پیشین بامیان جایزه نهاد 'رامون مگسیسی' را به دست آورد.

دریافت این مقام‌ها و جوایز از سوی نهادهای بین‌‌المللی برای شخصیت‏‌های فکری و فرهنگی و اجتماعی افغانستان نشانه دو چیز می‌تواند باشد:

یک. فرهنگ، هنر و ادبیات افغانستان طی یک دهه اخیر رشد خوبی داشته است. استعدادهای هنری و ادبی توانسته‏ اند خود را در عرصه‌های بین‌المللی مطرح سازند و شناخت نو و واقع‏بینانه از افغانستان، به جهان -از دریچه هنر و ادبیات- عرضه نمایند.

پرورش نسل جدید با انگیزه‌ها و شناخت جدید و متفاوت نسبت به گذشته، می‏تواند زاویه بهتری را برای چشم‏انداز آینده افغانستان نیز به وجود آورد.

دو. نگاه جامعه جهانی نسبت به افغانستان تغییر یافته و توجه به قشر فرهنگی و اجتماعی بیشتر شده است.

افزایش همایش‌ها، تجلیل و جشنواره‏‌های ملی و بین المللی

Image caption فیلم وژمه، ساخته برمک اکرم مورد توجه زیادی قرار گرفت

در سال گذشته ما شاهد افزایش قابل توجهی از همایش‌های فرهنگی، تجلیل از شخصیت‌های ملی و بین‌‌المللی، تدویر جشنواره‏‌ها و نمایشگاه‏‌های عکس و نقاشی در سطح داخلی و بین‏‌المللی بودیم. از آن جمله می‌‌توان به پنجمین جشنواره فیلم‌های افغانی در سویدن/سوئد، نمایشگاه عکس چشم سوم (افغانستان از نگاه عکاسان افغان) در سویس، آلمان و ایران، نمایشگاه 'فیروز کوه' در لندن، اجرای تئاتر 'افغانستان عشق من' در برلین نام برد.

همچنین نمایشگاه‌های متعدد عکس، خط و نقاشی در کابل، هرات، غزنی، بامیان، مزارشریف، لوگر، قندوز و جلال آباد، جشنواره فیلم 'مهرگان'، دومین جشنواره فیلم حقوق بشر، جشنواره نوروزی 'سیمرغ'، نخستین جشنواره فیلم زنان در هرات، دومین همایش ادبیات دادخواهی، همایش ادبی واژه‌های تشنه، جشنواره ادبیات معاصر در جلال آباد، تأسیس پژوهشکده زبان و ادبیات، اعمار پروژه نوروز ۹۳ در پغمان، حضور شخصیت‏‌های فرهنگی در کشور و نیز یادکرد از شخصیت‌های ملی و بین‌المللی چون مولانا، خیام، اقبال از جمله فعالیت هایی بود که قابل یاد آوریست.

مطالعه آماری رویدادهای فرهنگی مذکور می‏رساند که توجه جامعه و مردم به‏ویژه نسل نو افغانستان به مسایل فکری و فرهنگی نسبت به سال‌‌های پیش افزایش یافته است. استقبال نسل جوان از برگزاری چنین همایش‏‌ها و نمایشگاه‌های هنری نشان از رویکرد جدید جامعه افغانی به مسایل فکری و فرهنگی می‌‌دهد.

چاپ و نشر

در سال ۲۰۱۳ ما شاهد افزایش چاپخانه‌ها در کابل و ولایت‌های دیگر بودیم. با وجود این، وضعیت چاپ و نشر هنوز نتوانسته مطلوبیت کافی به دست آورد. نبود مختصصین ورزیده و فقدان سیستم درست چاپ، از مشکلات اساسی آن به شمار می‌‌رود. به همین سبب بیشتر کتاب‌ ها از بیرون (عمدتاً پاکستان و ایران..) وارد افغانستان می‌‌گردند.

بیشترین موضوعاتی هم که خریداران کتاب را به جانب خود می‌کشاند موضوعات درسی دانشگاهی است. 'امیری' مسئول یکی از چاپخانه‏‌های فعال در کابل می‌‌گوید: کتاب‏های دانشگاهی به ‏ویژه کتاب‌های حقوقی و تاریخی بیشتر خریدار دارند و ۳۰ درصد از کتاب‏های چاپ جدید را ادبیات تشکیل می‌‌دهد.

نشر 'زریاب' که در سال ۲۰۱۳ در کابل آغاز به فعالیت کرد و عمدتاً کتاب‌های ادبی نشر می‌‌کند، ۱۰ داستان و ۴ مجموعه شعر را به چاپ رسانده است. نشر تاک نیز که اغلب در حوزه ادبیات فعالیت دارد، ۱۵ جلد کتاب ادبی نشر کرده که بیشتر آن را داستان تشکیل می‌‌دهد. در همین راستا افغانستان پنج نمایشگاه کتاب در داخل و خارج برگزار کرده است.

آنطوری که امیری می‌گوید خرید و چاپ کتاب نسبت به سال ۲۰۱۲ افت داشته است. او دلیل این امر را اوضاع سیاسی به ‏ویژه فرارسیدن سال ۲۰۱۴ می‌‌داند. اما به نظر می‌‌رسد در کنار این، کاهش شغل و آمد، فقر و نبود سیستم توسعه فرهنگی نیز عوامل دیگری باشند که بر روند کاهش چاپ و نشر و خرید کتاب تأثیر گذار بوده ‏اند.

تئاتر و موسیقی؛ جای خالی بسید و هنر

عبدالقیوم بیسد پدر تئاتر افغانستان در چهاردهم قوس ۱۳۹۲ در سن ۸۵ سالگی در اثر بیماری کلیه چشم از جهان پوشید. او به دلیل فعالیت طولانی‏ مدت در عرصه تئاتر، پدر تئاتر افغانستان خوانده شده است. تئاتر افغانستان سال‏ ها از فعالیت بازمانده بود. با آمدن حکومت جدید دوباره فعالیتش را آغاز کرد و فیستوال‏هایی را نیز در داخل کشور دایر نمود.

بیسد یکی از تأثیرگذارترین فرد در این میان به حساب می‏آمد. اینکه با رفتن او تئاتریست‌‏‌های افغانستان چه می‌‌کنند، زمان، مشخص خواهد کرد؟

همایون هنر از چهره‌های برجسته و جوان موسیقی دیده از دنیا فروبست. او در نواختن اکاردیون تخصص ویژه‌ای داشت. کتاب آموزشی‌‌ای نیز در همین راستا منتشر کرد و چندین آلبوم به بازار عرضه نمود از جمله آلبوم 'سخن عشق'. او عضویت ارکستر رادیو و تلویزیون ملی را نیز داشت.

مرگ همایون هنر تأثیر فراوانی بر خانوده موسیقی برجای گذاشت. واکنش‏ها در فقدان او، نشان از جایگاه هنری او می‏دهد.

نصر الله حافظ شاعر و روزنامه‏نگار برجسته پشتو در سن ۸۲ سالگی دیده از دنیا پوشید. او ۵۰ سال از عمر خود را در رادیو افغانستان سپری کرد، اشعار و ترانه‌های زیادی برای آهنگسازان رادیو افغانستان سرود و جوایز مختلفی را نیز از آن خود نمود.

از آنچه گذشت روشن می‌‌گردد که افغانستان از یک‏سو با چالش‌‌های عمده در عرصه فرهنگ و هنر رو به روست اما از سوی دیگر نسبت به سال‌‌های پیش در موقعیت برتری قرار دارد.

بدست آوردن جوایز و مقام‌های متعدد از سوی هنرمندان و فرهنگیان در سطح بین‌المللی گواه این امر است که این کشور در عرصه فعالیت‏‌های فکری، فرهنگی، هنری وادبی روند صعودی خود را می‌پیماید و تلاش‏‌های انفرادی هنرمندان و فرهنگیان در این امر می‌‌تواند افغانستان را در جهان در موقعیت بهتری قرار دهد.

مطالب مرتبط