چه کسی ضلع خالی 'مثلث ارگ' را پر خواهد کرد؟

تنها مارشال افغانستان سه هفته مانده به برگزاری انتخابات ریاست جمهوری و شوراهای ولایتی و در شب و روزی که تنور کارزار انتخاباتی به داغ ترین حد ممکن خود رسیده است، صحنه را برای همیش خالی کرد. زمان مرگ او اهمیت این رویداد را چند برابر کرد.

مارشال فهیم، در نزیک به چهار دهه گذشته، از سربازی به فرماندهی و در نهایت به مارشالی رسید. مقامی که در تاریخ معاصر افغانستان غیر از او فقط مارشال شاه ولی خان عموی ظاهر شاه آخرین پادشاه افغانستان به نام خود ثبت کرده بود.

نام مارشال فهیم اما بعد از نهم سپتامبر ۲۰۰۱ بر سر زبانها افتاد. وقتی که احمدشاه مسعود فرمانده فقید مجاهدین ترور شد و رهبری لشکر به شدت محاصره شده او که تنها ده درصد خاک افغانستان را در کنترل داشتند، به عهده مارشال فهیم ماند.

اما او خوش شانس بود و مدت کمی این بارگران را به تنهایی کشید چون با رخداد یازدهم سپتامبر، گروه طالبان مورد خشم و حمله سنگین جنگنده های آمریکا و متحدانش قرار گرفتند و شکست خوردند.

در سیزدهم دسامبر سال ۲۰۰۱، مارشال فهیم و دیگر فرماندهان مخالفان طالبان در حالی که هنوز خاک و غبار نبردهای سنگین علیه طالبان را به سر و صورت داشتند، برای مشورت و چانه زنی سیاسی به بن دعوت شدند.

حالا آنها کابل را فتح کرده بودند و در همکاری با متحدان بین المللی افغانستان، پس از ۹ روز بگو مگو، طرح نظام سیاسی کنونی افغانستان را ریختند.

به این ترتیب مارشال فهیم یکی از معماران نظام کنونی افغانستان بود. همه خوبی‌ها و بدی‌ها و انتقادها و امتیازهایی که به آدرس این نظام گسیل شود، به نحوی به مارشال هم مربوط است.

از سال ۲۰۰۱ تاکنون به جز ۵ سال دوره اول دولت منتخب که او خانه نشین اما در عین حال تاثیرگذار بود، بقیه سالها مارشال از عناصر اصلی در دستگاه قدرت بود. وزیر دفاع و معاون رئیس جمهوری.

نفوذ او در دستگاه دولتی بویژه در عزل و نصب مقام‌های عالی رتبه دولتی زبان زد بود و کسانی که مارشال از آنها در درون دولت حمایت می‌کردند، پرشمار و نیز پرقدرت بودند و هستند هنوز.

در این سالها، مارشال فهیم، به جز یک مورد که گفت اگر مجاهدین نادیده گرفته شوند او دوباره با مسلسل خود به کوه خواهد رفت، در عمل از عناصر ثبات به حساب می ‌آمد. چیزی که افغانستان کنونی و افغانستان دوران حیات مارشال، سخت به آن نیازمند بود.

خانه مارشال در سالهای اخیر محل مشورت، رای زنی و معاملات سیاسی و بستن و شکستن پیمانهای زیادی بود و بسی معاملات مهم سیاسی که در آنجا انجام شدند.

مثلث ارگ

Image caption در افغانستان معاونان رئیس جمهوری نیز همزمان با رئیس جمهور از سوی مردم انتخاب می‌شوند و رئیس جمهور صلاحیت برکناری آنها را ندارد

نظام کنونی افغانستان که در حال حاضر همسنگران پیشین مارشال از منتقدان جدی آن هستند و آن را به شدت متمرکز می‌دانند طوری طراحی شده که قوام آن بر "مثلث ارگ" است.

این مثلث، از رئیس جمهوری و دو معاون آن تشکیل شده. مثلثی که هرسه ضلع آن با رای سری و مستقیم مردم انتخاب می‌شوند و رئیس جمهوری صلاحیت عزل معاونانش را ندارد.

با رفتن مارشال فهیم، یک ضلع این مثلث که قوام نظام یا دست کم قوام نظام اجرایی بر آن استوار است، شکسته است.

علاوه بر وجه قانونی که رئیس جمهوری و معاونان متخب او داشته اند، حضور سه چهره از سه قوم کلان افغانستان در این مثلث، بصورت نا نوشته ای، در جامعه سنتی افغانستان آرامش بخش و قناعت بخش بوده است. وانگهی مارشال، تنها حضور نداشت که در تمام تصمیم گیری های کلان سیاسی، تاثیر جدی و مهمی نیز داشت.

حالا چه کسی جای مارشال را در این مثلث پر خواهد کرد؟ قانون اساسی افغانستان پیش‌بینی کرده است که هرگاه یکی از دو معاون ریاست جمهوری "استعفا و یا وفات کند"، رئیس جمهوری افغانستان می تواند فرد دیگری را به تائید مجلس نمایندگان افغانستان جایگزین او کند.

روند سیاسی افغانستان در حال حاضر چنان پرشتاب و آشفته است که بعید به نظر می‌رسد آقای کرزی هم اکنون سبک سنگین کردن گزینه‌های احتمالی را آغاز نکرده باشد.

گزینه های احتمالی

بدون شک، آقای کرزی برای پرکردن جای خالی مارشال فهیم، سراغ چهره های پرنفوذ از میان جمعیتی های عمدتا تاجیک تبار خواهد رفت. با توجه به ریزشی که در صف رهبری و چهره های تاجیک در سالهای اخیر روی داده است، گزینه‌های آقای کرزی محدود است.

در سالهای اخیر، تاجیک‌ها بیشتر از دیگر اقوام چهره های سیاسی و مطرح خود را از دست داده اند. احمدشاه مسعود، برهان الدین ربانی، ژنرال داوود داوود، مولانا سید خیلی و عبدالمطلب بیک (جمعیتی ازبک تبار) ترور شدند و مارشال فهیم هم به مرگ طبعی در گذشت.

پس از مسعود چهار چهره تقریبا هم سطح بجا ماندند، مارشال فهیم که جانشین او شد، عبدالله عبدالله، یونس قانونی و ژنرال بسم الله خان. بر این فهرست برادران احمدشاه مسعود را می‌توان افزود.

از این شمار، عبدالله عبدالله نامزد ریاست جمهوری است و بسم الله خان، سمت کلیدی وزارت دفاع را به عهده دارد. احمد ضیا مسعود برادر احمد شاه مسعود نیز معاون اول زلمی رسول نامزد ریاست جمهوری است آنهم در تیمی که یکی از تیم های پیشتاز به حساب می آید.

یونس قانونی که تجربه کار در سمت وزارت‌های داخله و آموزش و پرورش و نیز یک دوره ریاست مجلس را دارد، در حال حاضر نماینده مجلس است. احمد ولی مسعود دیگر برادر مسعود سفیر پیشین افغانستان در بریتانیا، حالا نهادی موسوم به بنیاد مسعود را اداره می‌کند.

این فهرست را می‌شود بیشتر از این طولانی کرد و چهره هایی چون عطا محمد نور والی بلخ، محمد اسماعیل خان وزیر انرژی و آب، ضرار احمد مقبل وزیر امور خارجه را به آن افزود.

راه کوتاه‌تر

صد البته که هیج محدودیت قانونی برای رئیس جمهوری وجود ندارد که جانشین معاونش حتما از میان گزینه های بالا باشد. اما واقعیت های سیاسی او را وادار می کند حول همین گزینه ها بیاندیشد. اگر به وظایف و موقعیت های سیاسی چهره های سیاسی نگاه کنیم، وضعیت به‌گونه ای است که گزینه ها را از این هم محدود تر می‌کند.

این احتمال هم وجود دارد که آقای کرزی راه کوتاه‌تری را برگزیند و آن اینکه، منتظر بماند تا خود طیف سیاسی که مارشال از آنها نمایندگی می‌کرد، چه کسی را بجای او علم می کنند. و آنگاه آقای کرزی نیز همان چهره را برگزیند.

طبعا کسی که حمایت این طیف سیاسی را داشته باشد. بهترین گزینه برای یاری رساندن به آقای کرزی در صورت بروز بحران احتمالی است.

مطالب مرتبط