نظرسنجی‌های انتخاباتی در افغانستان چقدر علمی و معیاری است؟

حق نشر عکس atr
Image caption نهاد ای تی آر براساس این نظرسنجی پیش بینی کرده که انتخابات ریاست جمهوری به دور دوم می رود

یک نهاد تحقیقاتی موسوم به آی تی آر در گزارشی مبتنی بر نظرسنجی از رای دهندگان در افغانستان، نوشته که انتخابات ریاست جمهوری هفته آینده به دور دوم کشیده خواهد شد.

این نظرسنجی در روزهای ۱۹ تا ۲۶ مارس براساس مصاحبه تلفنی با ۳۲۲۲ نفر در سراسر افغانستان انجام شده است. حدود ۷۰ درصد از مصاحبه‌شوندگان از نامزدهای مختلف حمایت کرده و ۳۰ درصد دیگر گفته که هنوز تصمیم نگرفته‎اند.

نویسندگان این گزارش براساس اظهارات این رای دهندگان نوشته‌اند که دو تن از نامزدهای پیشتاز با فاصله زیاد از رقیبان خود به دور دوم راه خواهند یافت.

به دنبال انتشار این گزارش، ادریس رحمانی دانشجوی مقطع دکتری در آمریکا، مطلب زیر را به بی‌بی‌سی فارسی فرستاده است.

روش‌های نظرسنجی بربنیاد اصول آمارگیری تدوین شده‌اند و در حلقات مختلف پژوهشی و علمی و غیرعلمی کاربرد وسیع دارند.

به زبان ساده این‌که مهم‌ترین اصل در روش‌های نظرسنجی این است که "مشت بتواند نمونه‌ای قابل اعتماد از خروار باشد". به طورمثال، اگر بخواهیم بدانیم اوسط سن مردها در افغانستان چند است، لازم است تا سن تمام مردان افغانستان را آمارگیری کنیم و بعد اوسط آن را محاسبه کنیم.

اما این کار در عمل خیلی مشکل و پرهزینه است. درعوض، دانش آمار امروزی برای ما این امکان را مهیا می‌کند تا به صورت نمونه سن یک تعداد محدود مردان را دریافت کرده و اوسط سن تمام مردان کشور را از روی آن با یک احتمال خطای قابل قبول (معمولا درحد ۲ تا ۵ درصد) محاسبه کنیم.

برای این کار از همه مهم‌تر، روش انتخاب مردان در این مثال به صورت نمونه است. اگر این نمونه‌گیری به صورت معیاری صورت نگیرد، به هیچ صورت "مشت نمونه خروار" نخواهد بود.

حق نشر عکس

در نظرسنجی نشر شده توسط شرکت ای‌تی‌آر برای دریافت حد اوسط رای کاندیداهای انتخابات ریاست جمهوری ۲۰۱۴ افغانستان، مهم‌ترین نکته قابل تامل روش انتخاب ۳۲۲۲ نمونه است که اگر غیرمعیاری صورت گرفته باشد نتایج دریافت شده به هیچ وجه نمایندگی درست از انتخاب تمام رای‌دهندگان افغانستان نخواهد کرد.

به صورت مشخص، نکات فنی ذیل قابل تامل بیشتر است:

یک. برای به دست آوردن دقت نمونه‌گیری با احتمال خطای ۱ درصد و حدود اعتماد ۹۵ درصد، ضرورت به ۹۶۰۱ نمونه به صورت تصادفی است. البته پیش‌فرض این است که کل جمعیت افغانستان ۳۰ میلیون نفر باشد.

اما در نظرسنجی انجام شده برای دریافت اوسط تعداد رای نامزدهای ریاست جمهوری افغانستان، ۳۲۲۲ نمونه گرفته شده است که به صورت تقریبی مطابقت دارد با احتمال خطای ۱.۷۳ درصد و حدود اعتماد ۹۵ درصد برای جمعیت ۳۰ میلیون نفر.

حتی اگر تعداد کل جمعیت را ۱۷ میلیون دارنده تلفن همراه حساب کنیم، باز هم احتمال خطای ۱.۷۱ درصد می‌شود و بنابراین، حدود احتمال خطای این نظرسنجی تقریبا دوبرابر آن چیزی است که در گزارش ذکر شده است.

دو. با در نظر داشت این‌که اکثر افغان‌ها بیش از یک سیم‌کارت تلفن دارند، تصور این‌که ۱۷ میلیون شماره تلفن همراه به ۱۷ میلیون انسان تعلق داشته باشد، کمی دور از حقیقت است. احتمالا تعداد افرادی که ۱۷ میلیون سیم‌کارت خریده‌اند نصف آنچه در گزارش فرض شده است باشند.

سه. میزان توزیع شماره‌های تلفن همراه در شهرها نسبت به روستاها خیلی بلند است. بنابراین، تصور این‌که نمونه‌گیری از طریق تلفن‌های همراه به همان اندازه از نظرات مردم روستاها نمایندگی می‌کند که از مردم شهرها، کمی نادرست است.

به این لحاظ، احتمال خطای این نظرسنجی در قبال رای روستائیان افغانستان بیشتر از رای شهر نشینان می‌تواند باشد. یا به عبارت دیگر، صحت نتایج این نظرسنجی در قبال اوسط رای نامزدها در شهرها بیشتر است تا در روستاها.

چهار. اگر روش انتخاب شماره‌های تلفن کاملا تصادفی نباشد، ادعای این‌که نتایج این مطالعه از انتخاب کل مردم افغانستان نمایندگی می‌کند بی‌اساس است.

انتخاب تصادفی تنها در صورتی موجه است که احتمال انتخاب شدن هر یک از ۱۷ میلیون شماره تلفن برای کسی که نمونه‌گیری می‌کند (حتی اگرنمونه‌گیری توسط کامپیوتر و یا الگوریتم ریاضی صورت می‌گیرد) مساوی باشد.

در روند نمونه‌گیری شماره تلفن دو مشکل نسبتا جدی دیده می‌شود. اول این‌که، بر اساس توضیحات فنی در گزارش، فهرست کامل ۱۷ میلیون شماره تلفن وجود نداشته است.

دوم هم، روش انتخاب شماره‌های تلفن توسط الگوریتم توضیح داده نشده است.

در نبود لیست کامل شماره‌های تلفن، احتمال انتخاب شدن هریک از ۱۷ میلیون شماره تلفن مساوی نیست، خصوصا وقتی شماره‌ها توسط الگوریتم تولید شده باشند.

استدلال فنی این مساله کمی پیچیده است و توزیع آن فراتر از حوصله این نوشته کوتاه است. بنابراین، در عدم صحت انتخاب تصادفی شماره‌های تلفن به هیچ وجه نمی‌شود حکم کرد که نتایج این نظرسنجی نمایندگی درست از نظرات کل ۱۷ میلیون (یا شاید هم ۸ میلیون) کاربر تلفن همراه می‌کند.

پنج. حتی اگر فهرست کامل ۱۷ میلیون شماره تلفن موجود هم می‌بود، برای دقت لازم درسنجش‌های آماری، ضرورت به طبقه‌بندی شماره‌های تلفن در سطح ولایت و ولسوالی است چون در غیرآن ممکن است شماره‌هایی که نمونه‌گیری شده، به صورت کاملا تصادفی، مربوط به چند ولایت و یا ولسوالی بوده و از بعضی ولایات و ولسوالی‌ها اساسا هیچ شماره‌ای انتخاب نشده باشند.

حق نشر عکس

در علم آمار/احصائیه برای حل این مشکل، مقوله‌ای وجود دارد به نام "طبقه‌بندی" تمام جمعیت ـ شیوه‌ای که محققان این مطالعه برای رفع این مشکل روی دست گرفته‌اند تعیین حدود یا "سهم" است که به هیچ وجه نمی‌تواند راه حل جایگزین برای این مشکل به حساب آید.

اگر از کاستی‌های فنی کوچک دیگر بگذریم، بطور خلاصه می‌توان گفت که نتایج این نظرسنجی به دلایلی که ذکر شد، احتمال خطایش خیلی بیشتر از آن چیزی است که در گزارش به آن اشاره شده است. (شاید چیزی در حدود ۹ تا ۱۰ درصد بیشتر از آنچه اظهار شده است).

به این معنا که اگر درصد رای یک کاندیدا در سطح کشور ۲۰ درصد محاسبه شده باشد، رای واقعی این کاندیدا ممکن است چیزی بین ۱۰ تا ۳۰ درصد باشد. در حالی که اگر احتمال خطای واقعی ۱ درصد می‌بود، درصد حقیقی می‌توانست بین ۱۹ تا ۲۱ باشد.

مشکل اصلی انتشار چنین نظرسنجی هایی در شرایط کنونی این است که ارائه آمار نادرست می‌تواند باعث آن شود که نامزدهای پیشتاز انتخابات ۲۰۱۴ تصویر نسبتا نادرستی از تعداد احتمالی رای خود پیداکنند و به نتیجه انتخابات اعتراض کنند.

هر کدام از آنها به‌سادگی می‌تواند با استناد به نظرسنجی‌های نادرست هم‌دیگر را متهم به تقلب کنند و تنش‌های سیاسی را در حدی بالا ببرند که مشروعیت انتخابات زیر سوال برود.

نباید فراموش کرد که محور اصلی مشروعیت انتخابات هفته آینده را عدم قناعت نامزدان کلیدی از نتایج انتخابات، بیشتر ضربه خواهد زد تا هر مشکل فنی دیگری که در این روند به میان آید.

مطالب مرتبط