چاپ تازه 'گلشن توحید' در افغانستان

حق نشر عکس f
Image caption چاپ تازه گلشن توحید به صورت زیبا و مرغوب و خالی از نادرستی‌های چاپی از آب درآمده است

گلشن توحید شرح منظومی است بر مثنوی مولانا، اثر ابراهیم بن صالح مغلوی معروف به شاهدی د ده، از شاعران قرن نهم هجری.

این کتاب که پیش از این تنها یک بار و آن هم سال‌ها پیش در ایران به چاپ رسیده و خیلی زود هم نایاب شده است، حالا به کوشش معروف کبیری، شاعر و نویسنده افغان بازچاپ شده است.

کبیری خود این اثر را تصحیح کرده و بر آن مقدمه نوشته است.

مثنوی هم "کوه است و کتل" دارد. عبور از این پیچ و خم‌ها حتی برای آنانی که ذوق شدید عرفانی و مطالعه گسترده ادبی دارند، گهگاه نفس‌سوز می‌شود.

خداوندگار بلخ در این اثر شریف، گاهی خود فراخور حوصله و اقتضای کلام به گره‌گشایی و شرح بیت‌های غامض می‌پردازد اما در کل، گویا کار "شرح جدایی ها" را به آیندگان وامی‌گذارد و می‌گوید:

گر بگویم شرح آن بی‌حد شود

مثنوی هفتاد من کاغذ شود

عبارت "مثنوی هفتاد من کاغذ" که حالا ضرب‌المثلی معروف و کنایه از شعر یا نوشته طولانی است، هرچند از زبان و ذهن مولانا بر سبیل مبالغه تراوش یافته لیکن بی‌تردید اگر تمامی شرح‌هایی که پس از رحلت مولانا بر مثنوی نوشته شده را یکجا مصداق همان "هفتاد من" بدانیم، هیچ مبالغه نکرده‌ایم.

گلشن توحید

ابراهیم بن صالح مغلوی از پیروان مکتب مولویه است.

گلشن توحید نخستین بار در ایران، در سال ۱۳۷۲ خورشیدی چاپ شده است.

گویا آنچه کبیری را به چاپ و تصحیح دوباره این اثر برانگیخته، از یک‌سو نایاب شدن این کتاب و از دیگر سو اصرار یکی از دوستان نزدیک ایشان و علاقمندی شخصی مصحح به این کتاب بوده است.

او در مقدمه چاپ تازه گلشن توحید می نویسد: " شبی از شب‌های تابستان هرات همراه دوست صاحبدل عبدالاله عثمانی به دیدار سید عبدالرحمن شاه آقا (قدس سره) رفتیم و این دیدار در بزم معنوی حضور ایشان و جمع دوستان در قرب محجر معنوی مولانا عبدالرحمن جام (رح) حال و هوایی ویژه در روان‌مان هدیه کرده بود که جناب آقا صاحب با صمیمانگی همیشگی و لطف عارفانه، نسخه خطی گلشن توحید که از داشته‌های کتابخانه سید العرفاء حضرت سید عبدالله آقا (قدس سره) بوده ، به من داده و به تاسی از اشتیاق سید العرفا به دلیل این که مطالعه این درج معنوی می‌تواند سیرکنندگان و مشتاقان گستره عرفان را یاری برساند، اشتیاق شان را به چاپ و نشر این اثر ارزشمند معنوی ابراز داشتند ."

روش تصحیح

حق نشر عکس f
Image caption کبیری خود این اثر را تصحیح کرده و بر آن مقدمه نوشته است

تصحیح متون به صورت آکادمیک و معیاری کاری دشوار است.

دسترسی به نسخه‌های متعدد خطی و تا حد امکان معتبر و قدیمی، لازمه پرداختن به چنین کار مهمی است.

کبیری اما در این زمینه دست باز نداشته و تنها با اتکا به یک نسخه خطی، و با توجه به متن چاپ شده این اثر در ایران، به این مهم دست زده است.

این نسخه دست‌نویس در ۳۹۶ صفحه، به خط نستعلیق و به قلم عبدالحمید کاکری قندهاری در شهر هرات و به تاریخ ۲۸ ذیحجه ۱۲۹۳ نگارش یافته است.

هرچند این نسخه به نوشته کبیری، در مقایسه با متن چاپ شده آن در ایران، کامل‌تر است باز هم خالی از کاستی‌های نوشتاری نیست. بنابراین در صورت دسترسی به نسخه‌های بیشتر ، ضرورت پرداختن به تصحیح و چاپ تازه‌تری از این اثر نمی‌تواند منتفی باشد.

روش د ده مغلوی در شرح مثنوی

گلشن توحید – که ظاهرا دومین شرح منظوم مثنوی است – شرح کامل مثنوی نیست.

د ده مغلوی تنها شش‌صد بیت (صد بیت از هر دفتر مثنوی) را انتخاب کرده و هر بیت منتخب را با ۵ بیت از خود شرح داده است.

شرح‌نویسی بر مثنوی معنوی از همان نیمه دوم قرن هشتم هجری شروع شده و در این زمینه بسیاری از شرح‌نویسان از همان منطق متعارف یعنی شرح منثور پیروی کرده‌اند.

اصولا نمی‌توان توقع داشت که شرح اثری مثل مثنوی به صورت منظوم خیلی وافی به مقصد باشد.

زیرا از یکسو پایبندی به نظم و تن دادن به محدودیت‌هایس که "قافیه اندیشی" به وجود می‌آورد دست شارح را در توضیح غوامض باز نمی‌گذارد.

از جانب دیگر، التزام به اینکه هر بیت مثنوی در ۵ بیت شرح داده شود، شاید بیشتر از منطق التزام و قدرت‌نمایی شارح حکایت کند به این دلیل که میزان پیجیدگی ششصد بیت منتخب، لزوما یکسان و برابر نیست.

چه بسا بیتی از این بیت‌ها نیاز به اطناب در شرح داشته باشد و یا برعکس.

با آنکه ارزیابی سبک د ده مغلوی در گلشن توحید و سنجش میزان موفقیت او خود می‌تواند زمینه یک کار تحقیقی جداگانه باشد، باز دست کم می‌توان ادعا کرد که این اثر به لحاظ قوت و اهمیت آن در تاریخ ادبیات و مخصوصا در زمینه شرح‌نویسی بر مثنوی، جایگاه ویژه‌ای دارد.

آنگونه که کبیری در مقدمه این کتاب در این باره نوشته:

"این اثر برای سائرین منازل عرفانی، دست‌نامه و رهنمود خوبی می‌تواند باشد که برای عوام نیز آموزه‌های غنامند اخلاقی و معنوی دارد."

نسخه هایی از این دست معمولا صرف نظر از کیفیت مضمون و پردازش‌های هنری آن، در مطالعه نسخه شناسی و تحقیق درباره چگونگی آرایش‌های خطی کتاب‌های قدیم نیز حائز اهمیت فراوانند.

در افغانستان که بازار تحقیق و به تبع آن چاپ و نشر کتاب به شدت کساد است، کار هایی از این دست خیلی مغتنم و شایسته ارجگزاری است.

چاپ تازه گلشن توحید به صورت زیبا و مرغوب و خالی از نادرستی‌های چاپی از آب درآمده است.

این کتاب در قطع رقعی و در ۲۰۰ صفحه توسط انتشارات رسالت چاپ شده است و تصویر روی جلد این کتاب نیز عکسی تازه است از مقبره مولانا.