عاصی؛ خیال‌ها و یقین‌هایش

هر که طعم عشق را ،با محنت‌ها و دربدری‌ها و حسرت‌ها و انتظارها و رویاهایش در روزگار بلوا کشیده باشد شعر عاصی را با جان لمس می‌کند و شاید برای همین هم هست که شعر عاصی بیشتر از هر شاعر دیگری در افغانستان خریدار دارد.

شاعری که نه از وزارت فرهنگ، نه از جشنواره ها و مطبوعات بلکه از ذایقه‌های بی شمار مردم افغانستان مقبولیت گرفت. شاعری که پوستش را به هیچ امیرالمومنینی به هیچ قیمتی نفروخت و عاصی وعاشق و قلندر زیست و شهید شد.

سال۱۳۷۲ بود و من تازه به انجمن ادبی مشهد می‌رفتم. عاصی مشهد آمده بود. پیش از آن که او بیاید شاید صدها بار نامش را شنیده بودم. هر جا صحبت از شعر افغانستان بود صحبت او بود. کاظمی، آصف و عارف رحمانی و حسین جعفریان از همه بیشتر دلبسته اش بودند. همه کسان دیگری هم که فرهاد دریا را شنیده بودند اگر اهل ادبیات هم نبودند عاصی را می شناختند. عاصی شاعری عادی نبود.

تا قبل از آمدنش صدها قصه درباره او و عاشقی هایش، در باره او و دیوانگی هایش در باره او و جوانمردی هایش درباره او و خلاصه هر چیز مربوط به او نقل محافل بود.

اینکه روزی معشوقی از عاصی می پرسد چگونه ای؟

در زمستان گل آلود کابل عاصی خویش را در زمین غلطاند و گل آلود برمی خیزد که چنینم.

وازین نوع قصه‌ها، این که چقدر این قصه‌ها راست یا دروغ بودند. مهم نبود. مهم این بود که او وارد ساحت اسطوره شده بود. ساحتی که در آن تخیل بشر اجازه داستان سازی داشت. ساحتی که حتی معروف ترین فرماندهان جنگ هم نتوانستند از پیش عاصی تصرفش کنند.

" بیابان بیابان پناهم بده"

بالاخره عاصی به ایران آمد و اولین بار به همان جلسه محقر ما در اتاقی در بازار مشهد برای ما رونما شد. وقتی شعر می خواند با همه جانش شعر می‌خواند. وقتی می‌گفت بیابان، می توانستی بیابان را از نو کشف کنی و وقتی می گفت:" بیابان بیابان پناهم بده" دلت می خواست با او در همان بیابان اثیری پناهنده شوی.

هیچ چیز از آدابی که ما از مجامله و تعارف در ایران آموخته بودیم را بلد نبود. شعری را نمی فهمید پشت نام شاعرش نبود، مجادله می کرد. می خواست علی معلم باشد می خواست شاملو باشد. ما سر مان را که سال ها به عادت تکان داده بودیم با او که صدایی مخالف بود به تایید تکان نمی دادیم اما در ته دل می گفتیم حق با اوست. وقتی از ایران رفت همه این را اقرار کردیم اگر چی دیگر دیر شده بود.

روزنامه ها یکی پس از دیگری با او مصاحبه می‌کردند و کم کم شاعر یگانه کابل در ایران هم می درخشید. عاصی شب شعر به شب شعر گل می‌کرد و دل می خرید. کسی نبود که او را دیده باشد و عاشق نشود. وقتی رفت معلوم شد.

اما چرا رفت. عاصی در محله ای متروک در مشهد خانه‌ای گرفته بود. محله‌ای که پلیس مهاجرت، عادت کرده بود هر روز ساکنان آن محله را بیازارد و با رشوه‌ای مهلتی دیگر به مهاجرتشان بیافزاید.

عاصی این قوانین را هم مثل همان مجامله ها بلد نبود. ما هم خجالت می کشیدیم ایران رویایی او را برایش اینگونه خراب کنیم. گفته بودیم لابد پلیس مهاجرت از بالای بلند عاصی و هیات درشت و هیبت شهری ترش نسبت به همه ما و البته شهرتش در روزنامه ها و مطبوعات با او مودب خواهد بود.

بی خبر که پلیس مهاجرت اصلا روزنامه نمی خوانده وگرنه چطور می توانسته مردی چنان محبوب روزنامه های ایران را دشنام دهد. دشنامی که باعث شد عاصی کوچش را ببندد و "به شهر خود رود و شهریار خود باشد". هر چی آدم های جوراجور واسطه شدند که مشکل اقامتت را حل می کنیم دیگر دیر شده بود.

غرور "پلنگ دره های هندوکش" عنوانی که در شعری حسن حسین زاده به او داده بود، شکسته بود. هنوز تب رفتنش یخ نشده بود که خبر مرگش همه را داغ کرد.

داغش نه فقط به دل روزگار که به دل یاران و دوستداران بسیارش و به دل هر چه که رنگی از معرفت داشت ماند.

بعد همه جا را مرثیه هایی برای عاصی گرفت. هر شاعری که او را باری دیده بود شعر اشکباری بر او سرود و روزنامه ها عکسش را با آخرین شعرش، یا شاید آخرین شعری که از او داشتند و چه به خداحافظی او می خورد منتشر کردند.

کبوتر های سبز جنگلی در دور دست از من

سرود سبز می خواهند

من آهنگ سفر دارم

من و غربت

من و دوری

خداحافظ گل سوری

و اینگونه با او خدافظی شد. شاعری که من هر چه بعد ها بزرگتر شدم. بیشتر دریافتمش. شاعری که نه به شاعری او کسی را یافته بودم و نه به شخصیتش کسی را شناخته بودم. زلال و بی پروا و رها. و اینگونه بود که این عشق دیر سال بعد از سالها چون دینی بر شانه من سنگینی می‌کرد.

Image caption قهار عاصی

همیشه دوست داشتم گزیده‌ای از شعر‌های عاصی منتشر شود. مثل گزیده‌هایی که از دیگر شاعران بزرگ منتشر شده بود و من همیشه به این می اندیشیده ام که اگر شاعری در افغانستان بتواند همپایه این بزرگان قرار بگیرد چه کسی می تواند باشد جز قهار عاصی.

تنها شاعری در افغانستان که صدا و لحن خویش را در شعر یافته بود. و تنها شاعری که پیشنهادات نیما را افغانی کرده بود و چقدر این افغانی شدن به شعر او می آمد.

انگار این امکان برای حرف‌های عاصی از اصل درست شده باشد همان طور که ظاهرا برای حرف های فروغ و سهراب درست شده بود. و بعد از فروغ و سهراب هیچ شاعر دیگری در زبان فارسی می توان گفت به عقیده من به اندازه عاصی با شعر اصیل نبوده است.

چنانکه بتوان برای او و دغدغه های او و لحنش و زبانش و اصطلاحاتش و شگردهایش در وزن و ریتم یگانگی تصور کرد. عاصی نمونه دهاتی تر شاعر مدرن بود با قراینی مثل سرجیی یسه نین غرق در طبیعت، با لحنی البته معترض و یا شاید به شکلی بشود او را با نرودا یا محمود درویش مقایسه کنیم اگر بحث زبان در میان نباشد.

شاعرانی که تجربه هایی مشابه با او را داشتند و مقبولیتی تقریبا همانند او را در ملت خودشان کسب کرده بودند. شاعرانی که شعر شان تنها دغدغه های مفلوک خودشان نبودو صدای ملتی از حنجره آنها فریاد می شد.

این ملت من است

که دستان خویش را بر گرد آفتاب کمر بند کرده است.

این مشت های اوست

که می کوبد از یقین

دروازه های بسته تردید قرن را

ایمان بیاورید....

آنچه محمود درویش را مشهور کرد، شعری بود با عنوان ریتا، شعری عاشقانه از زبان سربازی فلسطینی برای دختری یهود، اینکه چگونه جنگ و عشق با هم در تقابل قرار می گیرند.

اینکه چگونه می شود در دل بلوا و شقاوت روزگار طاعونی جنگ عاشق شد. این تقریبا خصیصه ممتاز شعر عاصی است. شاعری که تمام لحنش عاشقانه است. مثلا در شعری که نامه سربازی از میدان جنگ است به معشوقه اش، سرباز در حین معاشقه کلامی با معشوقش از جنگ و خاطرات خویش صحبت می کند و بعد بر می گردد به معشوقه اش و خاطرات او که حالا جنگ همه ما به ازاهای بیرونی اش را ازبین برده است.

شعر با ساخت مرسوم نامه نگاری افغانی شروع می شود که به جای فرستنده و گیرنده، مرسل و مرسل الیه می نویسند.

می نویسد: مرسل: قراول دم دروازه

مرسل الیه:

کنار پنجره دختر، و بعد نامه اینگونه شروع می شود که :

سلام

دختر آشوب و گیسوان بلند!

و در ادامه این نامه عاشقانه ،وقتی روایت روزگار دوزخی دو طرف عشق و شرح شیدایی عشقشان با هم در می آمیزد. شعر بی نظیر و اندوهناک می شود. زلال و غمگین اما نه برای بد بختی دوره‌ای یک نسل بلکه برای سختی این عشق و شرایطی که عشق را مجال تنفس و تحمل داده است.

و لیک دختر آشوب و گیسوان بلند!

ز همگنان تو

ــ آوارگان ــ

به جز یادی

برای گریه

برای دعای بد

نمانده است به جای

این شیوه شاعری اوست. آن چه می تواند غزل حماسه نامیده شود .قصه عشق و جنگ توامان، قصه عاشق شدن در روزگار جنگ، یا روایت جنگ از لابلای تغزل و البته که این طبیعی ترین شکل و دلنشین ترین شکل تغزل مردم جنگ زده است.

در شعر "کسوف شکستن "مثلا روایت اضمحلال ناگهانی جامعه در وقوع جنگ است اما مخاطب او معشوق است او همه این ماجرا را برای معشوقی مثالی روایت می کند برای این هر دو روایت را با هم دارد.

...آی خاتون سیه پوش تبار ناجو!

گیسوان خونت

در کدام آیینه تألیف شدند

که نبایستی در باد رها شان بکنم

تا سراینده آشفتگی شان باشم

و ستاینده لرزیدن شان

در کسوفی که همه چیز شکست

راز بالیدن اندام تو هم پایان یافت....

در جای دیگری شعری دارد با نام بادها. و این که بادها آمدنشان چقدر مزده بخش و زندگی ساز یا زندگی سوز است. باد یکی از موتیو های مهم شعر عاصی است. عنصری که خبر می آرد که راز می پراکند و محرم راز است. درین جا اما باد نقش های متفاوتی دارد. باد حامل بوی دلبر است و قاصد رنگ و رخ او.

بادها می آیند

بادها از سفر سبز جنوب

بوی دامان ترا می آرند

و یکباره ازین تغییر زاویه دید جادویی به سوم شخص، شعر شکلی عاشقانه می گیرد. اما با همه این ها شعر بیشتر از عاشقانگی غم های اجتماعی دارد. باد که از عطر موهای معشوق می گذرد هزار رخسار دیگر را هم لمس می کند...از زخم ها و ترک ها و تکیدگی ها نیز می گذرد. حالا این باد از بس آمده دیگر می تواند خود راوی را نیز تکیده کند.

تو و چشمان خودت !

وقتی از دور و بر خیمه‌ی تان

بادها می‌گذرند

باز کن جودی و بنشین سر ره

هرچه می خواست دلت زمزمه کن

بگذار،

بادها

دامن از نسترنی‌های تو لبریز آیند

من و این دهکده این خانه‌ی باد

ــ خا نه‌ی بوی تو و جلوه‌ی توـــ

من و این شر شره‌ی پوسیده

که زمانی تو در آن

اسپ با‌بایت را

یال و دم می‌شستی

روزگاری است به هم ساخته‌ایم

دیگر از زوزه‌ی گرگان سیه‌ مست خوشم می‌آید

دیگر آهنگ سفر نیست مرا

خاصه وقتی که بلوط،

پدرم می‌خواند!

خاصه و قتی‌که چنار،

مادرم می‌داند!

من نمی میرم و این،

تازه، آهنگ در و دیواری است

..

دیگر آهنگ سفر نیست مرا

من دگر دیوارم

من دگر خرمنجای!

من دگر دهکده‌ام، سنگم!

سنگ!

گیرم این عاریه پیراهن را

بادهایی که ‌ز تو

مژده داران منند

پوده سازند و ز کار اندازند

جای هیچ آهی نیست

جای هیچ اشکی نیست

من دگر رودم، رود

از همانی که به خیزابی خویش

یکسرش در سر سر دابه‌ی ده

وسر دیگر آن

به تو می‌انجامد

من دیگر حوضچه‌ی دهکده ام

که غمش دوریی مرغابی‌هاست

و خزان برگ در ختانی‌ را

در دهانش کرده

بادها می‌آیند

به جز این حتی وقتی خیلی صمیمی هم با معشوق مصاحب می شود و سرتا پا از عشق می شکفد باز این شکفتن را به داغ دل هموطنش تشبیه می کند. این زیاد افغانی بودن اوست که او را متفاوت می‌کند و زیاد او را به دل افغان‌ها می چسپاند.

میبینمت، از پیرهنم میشگفم

دامان دامان از یخنم میشگفم

میبینمت از هفت فلک میگذرم

چون داغ دل هموطنم میشگفم

(کلیات اشعار قهار عاصی، ص ۸۹)

یا در دوبیتی دیگری آنقدر با اندوه‌های مردم وطنش همراه می‌شود که گویی او خود وطن است که دارد حرف می زند.

به هندو کش روم قرآن بخوانم

سرود ملت افغان بخوانم

برای مردم آواره خود

دوبیتی‌های سرگردان بخوانم.

این عشق به وطن و وصف ذره به ذره وطن و شیفتگی بسیارش به این وطن، تنها ذکر دلاوری ها و زیبایی ها نیست.

وارد تاریخ می شود وارد حماسه‌ها و تغزل‌های تاریخی و وارد حافظه جمعی مردم و رویاهای جمعی آنها می شود. یکی از شعر‌های او سال‌ها در حد سرود ملی در افغانستان محبوب بود و تکرار می‌شد:

خیال من یقین من

جناب کفر و دین من

به خانه خانه رسمتی

به خانه خانه آرشی

برای روز امتحان

دلاور کمان کشی

چه سر بلند مردمی

چه سر فراز ملتی

که خاک راه شان بود

شرافت جبین من

خصوصیت مهم دیگر شعر عاصی، طبیعت گرایی روستایی آن است. شعر او همان قدر که از اشیا و حرف های لوکس تهی است از درخت و چوری(النگو) و خال و بته و خارکن و چوپان بچه و شیر و توت و نان تنوری سرشار است.

ازین جا تا لب دریا دو فرسنگ

لب دریا دو تا دختر دو تا سنگ

دو روی سنگ‌ها آیینه و آب

دو پای دختران آشوب و آهنگ

عاصی متولد روستای ملیمه در دره افسانه‌ای پنجشیر در قلب کوهساران افغانستان بود. همه روزگار کودکی اش در این دره طی شدند. دره‌ای که در عین دور افتادگی، بزرگترین معدن زمرد افغانستان و شاید شرق را در خود پنهان دارد همچنان که معدن بزرگترین شاعران در طی سال‌ها بوده است. دستگیر پنچشیری، استاد حیدری وجودی، عبدالله نایبی هر کدام در دسته ها و رسته های خاصی در افغانستان، افسانه اند.

پنجشیر، ظاهرا چنان که در شاهنامه و اوستا از آن ذکر شده، در ابتدا پنجهیر بوده است. گویی پنج معبد بزرگ باستانی را در خود داشته است. پنج آتشکده زرتشتی یا به هر حال آتشخانه مهر پرستی، همه اینها و کیفیت دقیق تاریخ شناسانه آن کار دیگریست. اما هر چی هست به افسانه‌ای بودن آن می افزاید.

خود قهار عاصی در باره طبیعت شگفت زادگاهش و درباره شاعر شدنش در این فضانوشته است: "صدای ریختن برگهای سپیدار باغ و رودخانه نزدیک محله مان از همان زمان در رگهایم جاری است و تلخیها، زخمها و بیدادهای روزگار مرا شاعر کرد. "

بعد به کابل می آید. کابل زیبایی و آزادی که زیاد به عمر شاعر این زیبایی و آزادی اش عمر نمی کند. انقلاب های پی در پی و جنگ نیم بیشتر عمرهمراهی عاصی و کابل را پر می کند.

این چنین است که در پیشنوشت "مقامه ای گل سوری" می‌گوید:

"من از گهواره استخوان‌هایم را را رو در روی

کاینات در آتش کشیده‌ام که گوری خونین را بیشتر مانند است."

رنگ و رخ غمگنانه دارد کابل

در بستر درد، خانه دارد کابل

از جاده میوند به پغمان شهید

کابل کابل ترانه دارد کابل

-

وقتی که شب از نیمه شدن می‌گذرد

ویران شده یک قریه ز من می‌گذرد

از جوی و جرش گرفته تا پلوانش

اندر نظرم گور و کفن می‌گذرد

و بعد یکی یکی همه دوستانش آیین شهر و او را ترک می کنند. جاده میوند قدیمی ترین خیابان در شهر کهنه کابل است، که کوچه های قدیمی را از غرب به شرق کابل وصل می‌کند و کوچه خرابات اهل موسیقی، کوچه چنداول و خانقاه‌ها و مسجد پل خشتی و خانقاه چشتیه و دکان‌های بوتیک و دست دوم فروشی ها در آن برای همه کابلی ها خاطره انگیزند.

پغمان نیز، دره‌ای تفریحی است در غرب کابل که تفریگاه آخر هفته مردم کابل است. حالا همه این قصه ها رفته اند و عاصی با حافظه عاشقانه کابل و با رویاهای ناتمام خودش همچنان می ماند.

همه ترک یار کرده، همه زین دیار رفته

همه زین دیار عاصی سوی زنگبار رفته

یار ای یار چرا اینهمه بی ما رفتن

و چرا این همه تلخ این همه تنها رفتن

-

و بعد همه نوستالژی است. حسرت های بسیار و غربت های دواری که شاعر را فرا می گیرند. حس ماندن در سرزمین جنگ زده ای که همه از آن گریخته اند. حس ریشه گرفتن در باتلاقی که به آن عشق می ورزی. گلستانی که پیش رویت دارد پژمرده می شود و از تو کاری بر نمی آید جز این که با اندوه ترانه بسازی و بخوانی.

هربار که از دهکده ات میگذرم

یکباغچه سبز میشوی در نظرم

آنگا درختهای آن باغچه را

یک یک به خیال قامتت میشمرم

-

بگو که سال دگر

ز رود خانه به جز این صدا نمی‌شنوی:

درخت را سفر بر نگشت یاران کشت!

لالایی برای ملیمه، مقامه گل سوری ، دیوان عاشقانه باغ ، غزل من وغم من ، تنها ولی همیشه و از جزیره خون نام های مجموعه آثار این شاعر پر آوازه است که در زمان حیات او در کابل اقبال چاپ یافته اند. مجموعه از آتش از بریشم ،با مقدمه خواندنی فرهاد دریا در اروپا بعد از مرگ شاعر منتشر شد و بالاخره آخرین مجموعه شعرعاصی، "سال خون، سال شهادت "، در اولین سالگرد شهادت وی، توسط انجمن نویسندگان افغانستان در کابل منتشر شد، با این حال گفته می شود که هنوز هم برخی از دست نوشته ها و اشعاری از قهارعاصی چاپ نشده باقی مانده اند.

اگر به باغ رسیدی

و گر ترانه سرایان باغ را دیدی

پیام خاطر در خون سوگوار مرا

به بلبلان برسان

و عشق را به زبان دری

زبان درد، زبان حماسه

زمزمه کن

شعر عاصی با همه درخشانی، بالا و پایین هم بسیار دارد. بعضی از شعر های عاصی، یا خیلی شعاری اند یا تند و حتی گاهی همراه با مشکلات. مطمینم اگر او خود نیز با ما می بود امروزه در گزین کردن شعرش، از آن شعر ها دست می شست. شعر هایی که چه بسا برای موضوعی مصرف شدنی در وقتی مصرف شده او را مصروف خود کرده بودند و خیلی شان امروز نه وجهی دارند و نه می‌توانند به کارنامه ادبی حرفه‌ای او بیفزایند.

شعر های ازین دست:

ای دوست

آیا تو دیده ای

وقتی وطن فروش

تطمیع می شود

چه قدر، مسخ و مضحک و شرمنده است؟

آیا تو دیده ای؟

و از جهتی، شعر هایی که بتواند عاصی را چنانکه هست به همه خوانندگان شعر فارسی چه در ایران، تاجیکستان یا افغانستان و حتی اروپا و دیگر جاهایی که مردم فارسی می خوانند بشناساند و بقبولاند به زعم من همین شعر های عاشقانه و شیدایی اویند.

شعر هایی که با آن ها در دل و حافظه مردم افغانستان محبوب و ماندگار شده و بدون شک برای سال های بسیاری همچنان محبوب خواهد ماند.