دولت احمدزی در راه حاکمیت بر هوای کشور؟

Image caption احمدزی: فضای ما زیر کنترل خود ما می‌آید

اشرف غنی احمدزی در مراسم امضای موافقتنامه امنیتی افغانستان با آمریکا و ناتو گفت "فضای ما زیر کنترل خود ما می‌آید."

آیا این سخنان به معنای آن است که دیگر نیروهای بین‌المللی کنترلی بر آن نخواهند داشت؟

آقای غنی توضیح بیشتری در این مورد ارائه نکرد، اما پیش از بیان این جمله گفت: "امروز روزی است که افغانستان حاکمیت ملی خود را به صورت اساسی به دست می‌آورد."

او همچنین با اشاره به این که "تا امروز استفاده از قوه (نیروی نظامی) از طرف همکاران بین‌المللی ما در خاک ما براساس فیصله‌نامه شورای امنیت ملل متحد صورت می‌گرفت"، تاکید کرد که از این پس "استعمال قوه تنها براساس فیصله‌های دولت افغانستان صورت می‌گیرد."

موضوع حاکمیت دولت افغانستان بر حریم هوایی آن در دوران پساطالبان به عنوان بخشی از حاکمیت ملی، از آغاز تشکیل دولت موقت در سال ۱۳۸۰ مطرح بود، ولی به دلیل عدم توانایی دولت و نیاز به نیروهای هوایی بین‌المللی مستقر در کشور، چندان جدی گرفته نمی‌شد.

با آغاز گفتگوهای دوجانبه برای امضای همکاری‌های استراتژیک کنترل قلمرو هوایی کشور جدی‎تر شد و به‌ویژه منتقدان دولت برای آن که حاکمیت آن را زیر سوال ببرند، از این موضوع به عنوان نقطه ضعف دولت در اعمال حاکمیت ملی یاد می‌کردند.

حق نشر عکس
Image caption نیروی هوایی افغانستان تنها شماری هواپیما و هلیکوپتر برای حمل و نقل در اختیار دارد

در پاسخ به همین انتقادها دولت قبلی افغانستان ابتدا در آغاز سال ۲۰۱۳ بخشی از کنترل ترافیک غیرنظامی هوایی کشور را با امکانات محدودی به دست گرفت و چند هفته بعد به دلیل تلفات غیرنظامیان، عملیات هوایی نیروهای بین‌المللی را متوقف کرد. اما مسئولیت حفاظت از حریم هوایی کشور همچنان به عهده نیروهای بین‌المللی باقی ماند.

نیروهای ائتلاف به رهبری آمریکا پس از آغاز حملات هوایی علیه مواضع گروه طالبان در هفتم اکتبر ۲۰۰۱، کنترل حریم هوایی افغانستان را به دست گرفتند. این امر هم به دلیل امکانات گسترده‌ای که این نیروها به دست داشتند و هم به دلیل امنیتی، برای دولت افغانستان به صرفه بود که از نیروهای بین‌المللی در کنترل هوایی خود کمک بخواهد.

چرا که نیروهای هوایی و دفاع هوایی افغانستان در زمان جنگهای داخلی در دهه هفتاد خورشیدی از بین رفت و پس از روی کار آمدن حکومت حامد کرزی رئیس جمهوری پیشین افغانستان این نیروها دارای وسایل و امکاناتی نشدند که بتوانند مسئولیت حفاظت از حریم هوایی کشور را به دست گیرند.

حالا اگر منظور آقای احمدزی اعمال حاکمیت ملی بر هوای کشور باشد، براساس حقوق بین‌الملل هوایی، دولت افغانستان حق اعمال "حاکمیت مطلق" بر هوای کشورش را دارد، چرا که کنوانسیون بین‌المللی هوانوردی شیکاگو (۱۹۴۴)، "کشورهای عضو پیمان حاکمیت کامل و مطلق هریک از کشورهای عضو پیمان را بر فضای هوایی آنها را به رسمیت می‌شناسند."

اما در عمل تحقق چنین حقی در افغانستان در دو زمینه عملیاتی و امنیتی با چالشهای عمده‌ای مواجه است و تا زمانی که این چالشها رفع نشده، تحقق این حق دشوار به نظر می‌رسد.

اول. عرصه عملیاتی

دولت افغانستان برای عملیاتی کردن حق خود برای اعمال حاکمیت مطلق بر هوای سرزمین داخل مرزهای جغرافیایی خود نیاز به امکانات گسترده مادی و تکنولوژیک دارد. این امکانات باید هم در عرصه نظامی وجود داشته باشد که شامل نیروهای هوایی و دفاع هوایی و در عرصه غیرنظامی که شامل نیرو و ابزار کنترل ترافیک هوایی می‌شود.

ژنرال عبدالوهاب وردک فرمانده نیروی هوایی افغانستان گفته که این نیرو در بخش حمل و نقل دهها هواپیمای کوچک و هلی‌کوپتر دارد ولی نیروی جنگنده و پدافند هوایی ندارد. در عرصه غیرنظامی هم اداره هوانوردی امکانات محدودی دارد. به این ترتیب، اگر حفاظت از حریم هوایی افغانستان به عهده دولت این کشور واگذار شود هم توانایی لازم را ندارد.

دوم. عرصه امنیتی

حق نشر عکس AFP
Image caption حریم هوایی افغانستان در حال حاضر زیر کنترل نیروهای آمریکایی است

مسئله اصلی امنیت هوایی افغانستان است. این کشور تا سیزده سال پیش مرکز "تروریسم بین‌المللی" محسوب می‌شد و در حال حاضر هم هزارها سرباز خارجی برای مبارزه با خطر تروریسم در کنار نیروهای امنیتی و دفاعی افغانستان حضور دارند. دلیل اصلی امضای پیمان همکاری امنیتی بین افغانستان و آمریکا و ناتو همین موضوع بود.

وزارت دفاع افغانستان در پاسخ به پرسش‌های بی‌بی‌سی در این مورد، از ارائه هر گونه توضیحی خوداری کرد.

جاوید کوهستانی کارشناس مسایل نظامی می‌گوید که نگرانی اصلی این است که اگر خطری از طریق هوا متوجه افغانستان شود، تنها محدود به منافع این کشور نمی‌شود، بلکه منافع متحدان بین‌المللی آن به‌ویژه آمریکا و ناتو هم در خطر خواهد افتاد. امنیت پایگاههای نظامی و مراکز غیرنظامی آنها آسیب‌پذیر خواهد شد.

علاوه براین، به گفته آقای کوهستانی، حملات خودی که از آن به حملات "سبز علیه آبی" هم یاد می‌شود، نگرانی عمده‌ای را در میان نیروهای بین‌المللی به وجود آورده است. او معتقد است که یکی از دلایلی اصلی عدم کمک جامعه جهانی برای تقویت نیروهای هوایی افغانستان هم همین نگرانی است.

Image caption کوهستانی: نگرانی وجود دارد در دادن تجهیزات پیشرفته جنگ هوایی به نیروهای هوایی افغانستان تا به نفع شورشیان استفاده نشود

در ۷ ثور/اردیبهشت ۱۳۹۰ یک خلبان افغان در فرودگاه کابل در جریان مشاجره‌ای لفظی هشت سرباز و یک پیمانکار آمریکایی را در فرودگاه کابل کشت. همچنین در سایر حملات خودی در موارد زیادی سربازان افغان میله تفنگی را که از همکاران خارجی خود گرفته، به سوی این همکاران خود چرخانده و آنها را کشته‌اند.

اگر چه منابع امنیتی افغانستان بارها تاکید کرده که اولویت آنها بر جلوگیری از ورود چنین نفوذی‌ها است، ولی در واقع اطمینان کاملی در این زمینه وجود ندارد. آقای کوهستانی میگوید که تا زمان رفع این نگرانی‌ها و دسترسی دولت افغانستان به امکانات لازم برای اعمال حاکمیت خود بر قلمرو هوایی خود به سالها وقت نیاز است.

به این ترتیب به نظر می‌رسد که تحقق آنچه را که اشرف غنی احمدزی در دومین روز کاری خود به عنوان رئیس جمهوری افغانستان گفت، نیاز به ترتیبات و مقدمه چینی‌های طولانی دارد. یکی از این کارها می‌تواند آموزش نیروهای هوایی باشد، به گونه‌ای که متحدان افغانستان بتوانند به آنها اعتماد کنند.

کار دیگر در این عرصه، که تا حدودی ساده‌تر و به لحاظ نمادین هم با اهمیت است، اعمال حاکمیت در عرصه هوانوردی غیرنظامی و ترافیک هوایی می‌تواند باشد. دولت با توسعه امکانات و ظرفیت‌های خود می‌تواند مسئولیت بیشتری را در کنترل ترافیک هوایی به عهده گیرد. ولی برای اعمال حاکمیت مطلق بر هوایش نیاز به زمان دارد.

مطالب مرتبط