از فرماندهی پلیس تا میلیونها دلار ثروت‌اندوزی؛ مطیع الله خان کی بود؟

حق نشر عکس Getty
Image caption مطیع‌الله خان در میان برخی از حلقات داخلی و خارجی به 'امپراطور ارزگان' شهرت یافت

مطیع الله خان، فرمانده پلیس ارزگان و یکی از اساسی‌ترین پایه‌های قدرت در جنوب افغانستان چهارشنبه گذشته در یک حمله انتحاری در کابل کشته شد. او افزون بر سمت دولتی، یک گروه مسلح سه هزار نفری داشت و میلیون ها دلار را از طریق محافظت از کاروان های تدارکاتی ناتو به دست می آورد.

مطیع الله خان قبل از سال ۲۰۰۱ به گفته خودش به عنوان 'راننده' کار می‌کرد اما در ظرف هفت سال گذشته از حکومت ولایتی هم نیرومندتر شد و در میان برخی از حلقات داخلی و خارجی به 'امپراطور ارزگان' شهرت یافت. شماری از مقام‌های افغان می‌گویند او در مواردی اختیارات حکومت را سلب کرده و در تعیین و برکناری ماموران دولتی و والی‌های این ولایت نقش اساسی داشت.

حکومت افغانستان با وجود تلاش‌های زیاد نتوانست گروه مسلح سه هزار نفری او را منحل کند و ناتو نیز گزارش‌های مبنی بر سر و کار داشتن او با قاچاقچیان مواد مخدر و شورشیان طالبان را به کلی کنار گذاشت. به گفته مقام‌های محلی ارزگان، مطیع الله خان در واقع "همه کاره" این ولایت بود.

اما او چگونه به این همه قدرت دست یافت؟ و ترور او چه پیامدهایی را در پی خواهد داشت؟

ثروت و درآمد بی‌سابقه

در سال های ۲۰۰۹ -۲۰۱۱ در سفر هایی به ولایت ارزگان و جنوب افغانستان به منظور تهیه گزارش های تحقیقی، چندبار با مطیع الله ملاقات کردم. بار نخست در جولای/ژوئیه ۲۰۰۹ برای مصاحبه با او به منزلش در حومه شهر ترینکوت رفتم. با مردی دراز قد و لاغر اندام که پیراهن و تنبان افغانی بر تن و عمامه سیاه رنگ ابریشمی به سر داشت روبرو شدم.

در باغچه خود و در میان گروهی از بزرگان قوم پوپلزای نشسته بود، با صدای آرام صحبت می‌کرد و کوتاه پاسخ می‌داد. کار اصلی و بزرگ ترین راه پول به دست آوردن او تامین امنیت شاهراه قندهار - ترینکوت بود که کاروان های ناتو در آن رفت و آمد می کرد. به گفته منابع نزدیک به آقای مطیع الله، او ماهانه ۲.۵ میلیون دلار از بابت محافظت کاروان های تدرکاتی ناتو به دست می آورد.

اما خودش این رقم را رد کرد و گفت که به گونه میانگین هفته ۱۵۰ هزار دلار از این بابت درآمد دارد. به گفته مطیع الله او پس از سقوط طالبان در سال ۲۰۰۱ تماس خود را با آمریکایی ها شروع کرد. چند سال بعد، رئیس پلیس شاهراه در ولایت ارزگان شد.

در سال ۲۰۰۶، در پی نگرانی‌ها مبنی بر دست داشتن جمعی از افسران پلیس شاهراه با قاچاقچیان مواد مخدر، فعالیت این نهاد به طور کامل متوقف شد. مطیع الله هر گونه ارتباط با شورشیان و یا قاچاق چیان مواد مخدر را تکذیب کرد و گفت که او فعالیت قطعه پلیس شاهراه را از سر گرفته :" بر اساس تشکیل وزارت داخله من ۶۴۸ سرباز دارم اما بیش از سه هزار و پنجصد تن از خانه سلاح برداشته و با من کار می‌کنند. برای همه آنها من معاش و سایر امکانات را از قطار (کاروان)خارجی ها برابر می کنم؛ معاش هریک ۲۴۰ دلار آمریکایی است." مطیع الله به این باور بود که با این کار برای هزاران جوان در ارزگان زمینه کار فراهم کرده است.

او گفت که با پول خود ۷۰ مسجد ساخته، و شماری از جوانان را برای تحصیل به کابل فرستاده است. دولت افغانستان تلاش کرد که نیروی نظامی آقای مطیع الله را منحل کند یا حداقل آن را تحت کنترل رسمی حکومت در آورد اما موفق به این کار نشد. به گفته فرمانده مطیع الله در سال ۲۰۰۹، حنیف اتمر وزیر داخله پیشین، او را به دفترش در کابل فراخوانده و به او گفته بود که می خواهد برای فعالیت نیروی مسلح او مجوز بدهد، اما مطیع االله گفت که این درخواست را رد کرد: "من به او گفتم این مردان من است که می‌جنگند و کشته می‌شوند. کسانی که در کابل نشسته اند، می خواهند پول ها را بدزدند."

این فرمانده محلی افغان سرانجام در ماه اگست سال ۲۰۱۱ به عنوان فرمانده پلیس ولایت ارزگان تعیین شد. در زادگاهش مردم او را به نام مشر(بزرگ) صدا می‌کردند. بسیاری از سربازان آقای مطیع الله در شهر ترینکوت خودروهای پلیس افغانستان را می رانند و تصویرهای آقای مطیع الله در شیشه‌های پیش روی خودروهای آن ها نصب شده بود.

داستان های زیادی از اینکه چگونه آقای مطیع الله بسته‌های پول را از جیب خود بیرون کشیده و به دست ضعیفان می‌دهد در میان مردم شهر زمزمه می‌شد. او اما مخالفان و طرفداران زیادی داشت. قدرت خانوادگی مطیع الله خان داماد جان محمد خان والی پیشین ارزگان و مشاور حامد کرزی بود که در سال ۲۰۱۱ در یک حمله شورشیان در منزلش در کابل کشته شد.

خانواده جان محمد خان از محبوبیت و احترام خاصی نزد رئیس جمهور کرزی برخوردار بود. جان محمد خان مدعی بود که او در سال ۲۰۰۱ حامد کرزی را در کوه های ترینکوت از چنگ طالبان نجات داد و آقای کرزی از مهمان خانه او به ارگ ریاست جمهوری رسید. حامد کرزی با رسیدن به قدرت او را والی ارزگان مقرر کرد اما در سال ۲۰۰۶ به خاطر نگرانی هایی مبنی بر دست داشتن وی در تجارت مواد مخدر با پافشاری آلمانی‌ها از ولایت ارزگان برکنار شد.

او در سال ۲۰۰۹ رئیس کمپین انتخاباتی حامد کرزی در ولایت ارزگان را پیش برد. مطیع الله از افراد نزدیک به احمد ولی کرزی رئیس قدرتمند شورای ولایتی قندهار نیز بود. او تایید کرد که دوستی دیرینه با احمد ولی دارد اما او این گزارش ها را رد کرد که گویا گروه نظامی او بخشی از نیروهای مسلح غیر قانونی و شرکت‌های امنیتی وفادار به احمد ولی کرزی است. او گفت که هیچ شراکتی با احمد ولی ندارد.

مطیع الله به این باور بود که رئیس جمهور کرزی از تلاش های او برای تامین امنیت ارزگان راضی است. او همچنین پذیرفت که رابطه تنگاتنگی با حشمت و حکمت کرزی پسران کاکای/عموی حامد کرزی دارد. از دید منتقدان آقای مطیع الله، این ارتباطات به او اجازه داد تا به سرعت به پیش برود.

روزنامه نیویورک تایمز در شماره روز ۵ جون/ژوئن ۲۰۱۰ نوشت که بر اساس یکی از گزارش های اطلاعاتی که برای فرماندهان ارشد آمریکایی تهیه شده ، اسامی شماری از همکاران احمد ولی کرزی فهرست شده اند که متهم به دست داشتن در تجارت تریاک هستند. به نقل از این روزنامه، در این گزارش از آقای مطیع الله به عنوان یکی از متهمان یاد شده، اما توضیح بیشتری درباره وی داده نشده است. مطیع الله اما این اتهامات را رد کرد.

مطیع الله پذیرفت که با تعیین والی ها در ارزگان از سوی حکومت مرکزی مشکل دارد. به باور او حکومت در بیشتر موارد افراد فاسد را بدون مشورت با بزرگان محلی تعیین می کند. عبدالحکیم منیب و اسدالله همدم دو تن از والیان ارزگان یکی پی دیگر از سمت این ولایت کنار رفتند. در جولای ۲۰۰۹ به مطیع الله در اقامتگاهش گفتم که می‌خواهم با اسدالله همدم والی شما مصاحبه کنم، او کجا است؟ مطیع الله گفت: "او کمونیست بود اینجا کار نتوانست و فرار کرده. من به جایش حاجی خدای رحیم، معاون ولایت را سرپرست تعیین کرده‌ام."

من از فرمانده مطیع الله خواستم که برای انجام مصاحبه با سرپرست ولایت کمک کند. او به برادرش دستور داد که سرپرست ولایت را از مزرعه اش به مهمانخانه بیاورد. از حاجی خدای رحیم معاون و سرپرست این ولایت پرسیدم که آیا این حقیقت دارد که شما یک دهقان هستید و حالا هم از مزرعه خود آمدید؟ گفت: "بلی من دهقان هستم. امسال نیز گندم، جواری و ماش کاشتیم. حاصل بادام خود را هم به تازگی برداشتم." از او در مورد فعالیت های فرمانده مطیع الله پرسیدم گفت: "مطیع الله خان ستون فقرات امنیت ارزگان است."

حاجی خدای رحیم یک سال سرپرست این ولایت بود. پس از آن حامد کرزی محمد عمر شیرزاد را به این ولایت فرستاد و دو سال پس از آن امیرمحمد آخند والی ارزگان شد اما پس از یک سال او نیز از این ولایت برکنار شد. به نقل از یک مقام ارشد اداره مستقل ارگان های محلی سرانجام دولت افغانستان، امان الله تیموری از افراد نزدیک به فرمانده مطیع الله خان را به عنوان والی این ولایت معرفی کرد.

ترورهای زنجیره‌ای قدرتمندان در جنوب

وقتی به فهرست رهبران قومی و چهره های با نفوذی که در سالهای اخیر به دست طالبان کشته شده اند نظر بیاندازیم، با فهرست بلندی روبرو خواهیم شد. از این میان در ظرف ۵ سال گذشته قدرتمند ترین چهره های نزدیک به حامد کرزی رئیس جمهور پیشین افغانستان ترور شده اند.

حق نشر عکس BBCPashto.com
Image caption مطیع الله با میلیون ها دلاری که از ناتو دریافت می کرد و با پشتوانه آمریکایی ها و قدرت خانوادگی خود به نیرومندترین نیروی سیاسی و اقتصادی در منطقه تبدیل شده بود.

این ترورها بخشی از درگیری ها و نبرد های روزمره و جاری در افغانستان پنداشته می شود اما همه ماجرا این نیست. سیر وقایع نشان می دهد که هدف مشخصی در این ترورها دنبال می‌شود و برای درک آن کافی است، مهم ترین وقایع اخیر کنار هم گذاشته شوند. احمد ولی کرزی، برادر پرنفوذ رئیس جمهوری افغانستان و رئیس شورای ولایتی قندهار به تاریخ ۱۲ جولای ۲۰۱۱ در منزلش در قندهار ترور شد. شش روز پس از این رویداد جان محمد خان والی پیشین ارزگان و مشاور حامدکرزی همراه با هاشم وطنوال نماینده این ولایت در مجلس نمایندگان توسط مهاجمان مسلح در منزلش در کابل کشته شدند.

هشت ماه پس از ترور جان محمد خان در ماه مارچ/مارس ۲۰۱۲ حاجی خیرالله اکا، معاون پیشین او که عضویت مجلس سنا را نیز داشت، براثر انفجار ماین کنار جاده‌ای در ترینکوت مرکز ولایت ارزگان همراه با حاجی شراف‌الدین یکی از بزرگان قومی دیگر ارزگان کشته شدند. هشت ماه پس از این رویداد اسدلله خالد، رئیس عمومی اداره امنیت ملی افغانستان و از با نفوذترین افراد رئیس جمهور کرزی در جنوب، در یک سو قصد در کابل شدیدا زخم برداشت.

در ماه جولای سال ۲۰۱۴ حشمت خلیل کرزی پسر کاکای رئیس جمهور کرزی و از افراد بانفوذ خانواده کرزی در قندهار در منزلش ترور شد. او قبلا رئیس شرکت امنیتی "آسیا سیکوریتی گروپ" بود و پس از ترور احمد ولی کرزی جایگاه قومی کرزی ها را در قندهار حفظ کرد و نفوذ سیاسی گسترده ای در این ولایت داشت.

و اینبار مطیع الله خان قدرتمند ترین مرد ولایت ارزگان و نزدیکترین فرد از لحاظ قومی و سیاسی به رئیس جمهور کرزی. همه این چهره ها وابسته به حامد کرزی و حلفه تجارت، قدرت و نفوذ کرزی ها در جنوب افغانستان هستند. وقتی چهره های کشته شده را کنار هم بگذاریم، متوجه می شویم که داستان چیزی فراتر از ضربه زدن به دولت افغانستان در کارزار کنونی است. دو تن از چهره های قدرتمند مورد حمایت کرزی ها؛ ملا شیرمحمد آخندزاده والی پیشین هلمند تحت تدابیر شدید امنیتی در غرب کابل زندگی می‌کند و عبدالرازق فرمانده پلیس قندهار نیز تا حال از چندین سوء قصد جان سالم بدر برده.

با این همه نقش آقای مطیع الله، فقط وابسته به تجارت و حلقه قدرت کرزی ها نبوده و از آن فراتر می رود. او رابطه تنگاتنگی با نیروهای آمریکایی و استرالیایی مستقر در ارزگان داشت و افراد مسلح او با نیروهای ویژه آمریکایی در مبارزه با شورشیان طالبان همکاری می کرد. فرماندهان ناتو نیز در گفت‌وگو با رسانه ها گفتند که برای انتقال کاروان های خود از مناطق پر خطر راه دیگری ندارند و ناچارند به آقای مطیع الله و افراد دیگری مانند او پول پرداخت کنند.

مطیع الله با نیروهای هالندی مستقر در ارزگان میانه خوبی نداشت و در مصاحبه با من این نیروها را متهم به تفرقه افگنی در میان اقوام ساکن در ارزگان و حمایت از طالبان کرد. نیروهای استرالیایی اما مطیع الله را قوی ترین متحد خود می خواندند و دو سال پیش گروهی از سربازان او را برای آموزش های نظامی به استرالیا فرستادند. مطیع الله با میلیون ها دلاری که از ناتو دریافت می کرد و با پشتوانه آمریکایی ها و قدرت خانوادگی خود به نیرومندترین نیروی سیاسی و اقتصادی در منطقه تبدیل شده بود.

حالا سوال اساسی این است که با ترور او وضعیت امنیتی در ولایت ارزگان چگونه خواهد شد؟ و سرنوشت هزاران نیروی وابسته به او چه خواهد شد؟